هیپودروم قسطنطنیه امروز کجاست؟
هیپودروم قسطنطنیه (Konstantinopolis Hipodromu) در جایی قرار داشت که امروز میدان سلطاناحمد (Sultanahmet Meydanı) نام دارد؛ در منطقه فاتح (Fatih) استانبول. یادمانهای مرکزی بازمانده از آن، ابلیسک تئودوسیوس، ستون مار و ابلیسک سنگ‌چین (Örme Dikilitaş) هستند. این سه یادمان، میدان را به مصر، دلفی (Delfi) و زندگی امپراتوری در قسطنطنیه پیوند می‌دهند.
شما میتوانید محل میدان مسابقه قدیمی را میان دو بنای آشنا پیدا کنید. مسجد سلطاناحمد (Sultanahmet Camii) در شرق آن است. در غرب، کاخ ابراهیم پاشا (İbrahim Paşa Sarayı) قرار دارد که موزه هنرهای ترکی و اسلامی (Türk ve İslam Eserleri Müzesi) را در خود جای داده است. این بناها میدان امروزی را در پیرامون محوطه مسابقه سابق قاب گرفته‌اند.
امروز این محوطه یک میدان عمومی است. در دوره عثمانی هم محل گردهمایی مردم بود و آت‌میدانی (Atmeydanı)، به معنای میدان اسب، نام داشت. جشن‌های ختنه شاهزادگان و سرگرمی‌های دیگر در همین‌جا برگزار می‌شد. شکل محیط تغییر کرد، اما هیپودروم سابق همچنان جایی برای زندگی جمعی مردم باقی ماند.
تاریخ هیپودروم قسطنطنیه؛ چه کسی آن را ساخت؟
روایت سنتی، ساخت نخستین هیپودروم را به سپتیمیوس سوروس (Septimius Severus) نسبت می‌دهد. این انتساب محل اختلاف است. سیریل منگو (Cyril Mango) ساخت بنا را به کنستانتین یکم (I. Konstantin) نسبت می‌داد. یکی از دلایل او، نبود شواهد باستان‌شناختی بود که بتوان با اطمینان بنا را به دوره فرمانروایی سوروس نسبت داد.
کنستانتین در سال 330 قسطنطنیه را پایتخت خود کرد. در ساختار این پایتخت امپراتوری، هیپودروم کنار کاخ قرار داشت. این موقعیت، میدان مسابقه را به مقر قدرت پیوند می‌داد. بنابراین مسابقات ارابه‌رانی و حضور عمومی امپراتور در یک مجموعه معماری انجام می‌شدند.
جایگاه ویژه امپراتور، موسوم به کاتیسما (Kathisma)، در ضلع شرقی بود. یک گذرگاه اختصاصی آن را به کاخ بزرگ (Büyük Saray) وصل می‌کرد. این مسیر به فرمانروا امکان می‌داد مستقیم به جایگاه خود در برابر جمعیت برسد. شما با در نظر گرفتن این ارتباط با کاخ، نقش سیاسی میدان را روشن‌تر درک می‌کنید.
در سال 532، هنگام سرکوب شورش نیکا، هیپودروم به محل کشتار جمعی تبدیل شد. رقم حدود 30,000 کشته از گزارش پروکوپیوس (Prokopius)، تاریخ‌نگار همان دوره، آمده است. این رقم را باید عددی دانست که از طریق روایت او به ما رسیده است.
ظرفیت هیپودروم قسطنطنیه؛ چقدر بزرگ بود؟
ویکیپدیای انگلیسی ابعاد هیپودروم را حدود 450 در 130 متر برآورد میکند. ظرفیت تخمینی آن را هم 100,000 تماشاگر میداند. هر دو عدد برآورد هستند، نه اندازه‌گیری دقیق یک میدان مسابقه که به‌طور کامل باقی مانده باشد.
به‌ویژه درباره ظرفیت اختلاف‌نظر وجود دارد. محاسبه جاناتان باردیل (Jonathan Bardill)، بر پایه فضای نشیمن تماشاگران، حدود 30,000 نفر را پیشنهاد میکند. این دو برآورد تصویرهای بسیار متفاوتی از جمعیت می‌سازند؛ بنابراین هیچ‌کدام را نباید بدون توضیح درباره ماهیت برآوردی آن پذیرفت.
ابلیسک تئودوسیوس؛ یادمانی مصری در سلطاناحمد
تاریخ ابلیسک تئودوسیوس از معبد کرنک در مصر آغاز می‌شود. این بنا در سده پانزدهم پیش از میلاد برای فرعون تحوتموس سوم (III. Thutmose) برپا شد. پیشینه مصری آن بسیار قدیمی‌تر از نصبش در قسطنطنیه است.
تئودوسیوس یکم (I. Theodosius) در سال 390 این یادمان منتقل‌شده را در هیپودروم برپا کرد. ارتفاع بدنه بازمانده آن حدود 18.54 متر است. سنگ آن گرانیت سرخ اسوان (Asvan) است. این ویژگی‌ها، بدنه مصری را از پایه مرمرین زیر آن متمایز می‌کنند.
چهار تکیه‌گاه برنزی، بدنه گرانیتی را بالای آن پایه نگه می‌دارند. اگر شما از پایین به بالا به بنا نگاه کنید، میتوانید مصالح آن را از هم تشخیص دهید: مرمر در پایین، برنز در نقاط اتکا و گرانیت سرخ در بالا. نام رایج بنا یاد تئودوسیوس را زنده نگه می‌دارد، اما خود بدنه برای تحوتموس سوم ساخته شده بود.
پایه، کار برپا کردن بنا را نیز ثبت کرده است. کتیبه لاتین آن مدت کار را 30 روز اعلام میکند. کتیبه یونانی، 32 روز را ذکر میکند. هر دو عدد بخشی از شرح مکتوب خود یادمان درباره این کار هستند.
ستون مار؛ چرا در میان ابلیسک‌ها قرار دارد؟
ستون مار، تکیه‌گاه برنزی یادمانی به شکل دیگ سه‌پایه است که در دلفی به آپولون (Apollon) تقدیم شده بود. یونانیان این پیشکش را پس از پیروزی در نبرد پلاته (Platea) در سال 479 پیش از میلاد ساختند. بنابراین هدف اولیه آن، پیشکشی به مناسبت پیروزی بود، نه ساخت یادمانی برای پادشاهی مصر.
کنستانتین یکم آن را از معبد آپولون در دلفی به هیپودروم آورد. اثر بازمانده، سه مار درهم‌پیچیده را نشان می‌دهد. این ستون توخالی است و به‌صورت یکپارچه ریخته‌گری شده است. جنس و شیوه ساخت آن با ابلیسک گرانیتی نزدیکش تفاوتی آشکار دارد.
بر حلقه‌های ستون، نام 31 دولت‌شهر یونانی نوشته شده که در جنگ‌های ایران و یونان شرکت داشتند. این نام‌ها، اثر برنزی را به جوامعی پیوند می‌دهند که آن پیشکش برای بزرگداشتشان ساخته شده بود. ستون این سند مکتوب را از دلفی با خود به قسطنطنیه آورد.
گزارشی به تاریخ 21 اکتبر 1700، ادعای شکستن عمدی سرهای مارها به دست یک فرد را با تردید روبه‌رو میکند. سلاحدار فندقلیلی محمد آغا (Silâhtar Fındıklılı Mehmed Ağa) نوشته است که سرها افتادند. او همچنین گزارش کرده که در بررسی انجام‌شده، نشانه‌ای از دخالت انسان پیدا نشد.
ابلیسک سنگ‌چین؛ یادمانی که برنزش را از دست داد
ابلیسک سنگ‌چین در بخش جنوبی محور مرکزی هیپودروم قرار دارد. ارتفاع آن حدود 32 متر است. کنستانتین هفتم (VII. Konstantin) در سده دهم، یادمانی از پیش موجود را مرمت و روکش‌کاری کرد. بنابراین کار او را باید مرمت و آراستن بنا توصیف کرد.
صفحه‌های برنزی طلاکاری‌شده آن در جریان جنگ صلیبی چهارم در سال 1204 جدا و ذوب شدند. در نتیجه، بنایی که امروز در میدان ایستاده، بخش مهمی از ظاهر پیشین خود را از دست داده است. وقتی شما ردیف یادمانهای محور مرکزی هیپودروم را در ذهن مجسم می‌کنید، باید پوشش برنزی ثبت‌شده آن را هم در نظر بگیرید.
کتیبه یونانی مرمت، این یادمان را با تندیس عظیم رودس (Rodos Heykeli) مقایسه میکند. در آن نام رومانوس (Romanos)، پسر کنستانتین هفتم، هم آمده است. کتیبه، مرمت بنا را هم به یک خاندان امپراتوری و هم به نمونه‌ای تحسین‌شده از بناهای عظیم پیوند می‌دهد.
چه بر سر هیپودروم قسطنطنیه آمد؟
هیپودروم در جریان جنگ صلیبی چهارم در سال 1204 غارت شد. چهار اسب برنزی آن را به ونیز (Venedik) بردند و در کلیسای سن مارکو نصب کردند. پوشش برنزی ابلیسک سنگ‌چین هم در همین رویداد جدا شد.
بخشی از زیرسازه‌ای که انتهای خمیده جنوبی را نگه می‌داشت، باقی مانده است. این بخش اسفندونه (Sphendone) نام دارد. اسفندونه، فراتر از یادمانهای مستقل میدان، شواهدی از شکل معماری محوطه مسابقه را حفظ کرده است.
محوطه مسابقه سابق بعدها به آت‌میدانی عثمانی تبدیل شد. کاوش‌های سلطاناحمد در 27 مارس 1927 آغاز شدند. این محوطه همچنین بخشی از محدوده میراثی گسترده‌تری است که یونسکو به رسمیت شناخته است: مناطق تاریخی استانبول در سال 1985 وارد فهرست میراث جهانی شدند و یونسکو هیپودروم را از یادمانهای مهم آن‌ها معرفی میکند.
مقایسه هیپودروم قسطنطنیه با سیرکوس ماکسیموس
هیپودروم قسطنطنیه و سیرکوس ماکسیموس (Circus Maximus) در رم (Roma)، کارکردی امپراتوری داشتند. هر دو، مسابقات ارابه‌رانی را با حضور امپراتور در برابر مردم همراه می‌کردند. اهمیتشان به رقابت‌هایی که در پیست برگزار می‌شد محدود نبود.
در قسطنطنیه، کاتیسما و مسیر اختصاصی آن به کاخ بزرگ، این رابطه را در معماری بنا شکل داده بودند. جایگاه فرمانروا در میدان مستقیم به کاخش وصل بود. این ویژگی، مبنایی ملموس برای مقایسه با سیرکوس ماکسیموس به‌عنوان محل نمایش‌های امپراتوری فراهم میکند.
خط زمانی
- سده پانزدهم پیش از میلاد: ابلیسک تحوتموس سوم در کرنک برپا شد.
- 479 پیش از میلاد: پیروزی در پلاته زمینه تقدیم پیشکش مرتبط با ستون مار در دلفی را فراهم کرد.
- آغاز مورد اختلاف: روایت سنتی، آغاز هیپودروم را به دوره سپتیمیوس سوروس نسبت می‌دهد.
- 330: در پایتخت کنستانتین یکم، هیپودروم به‌عنوان فضایی امپراتوری و متصل به کاخ جای گرفت.
- 390: تئودوسیوس یکم ابلیسک مصری را در هیپودروم برپا کرد.
- 532: سرکوب شورش نیکا، کشتار جمعی را به میدان آورد.
- سده دهم: کنستانتین هفتم ابلیسک سنگ‌چین را مرمت کرد و آن را با صفحه‌های برنزی طلاکاری‌شده پوشاند.
- 1204: در غارت صلیبیان، اسب‌های برنزی و روکش ابلیسک سنگ‌چین برداشته شدند.
- 21 اکتبر 1700: گزارش سلاحدار، افتادن سرهای ستون مار را ثبت کرد.
- 27 مارس 1927: کاوش‌ها در هیپودروم سلطاناحمد آغاز شدند.
- 1985: مناطق تاریخی استانبول وارد فهرست میراث جهانی شدند.
- 2021: انتشارات دانشگاه کمبریج کتاب هیپودروم قسطنطنیه نوشته انگین آکیورک (Engin Akyürek) را منتشر کرد.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
نشیمنگاه‌های هیپودروم پس از شورش نیکا تغییر کردند. نیمکت‌های چوبی تماشاگران در جریان ناآرامی سوختند. در دوره ژوستینین (Justinianus)، نیمکت‌های سنگی جای آن‌ها را گرفتند. این مرمت، تغییری در کالبد میدان را به رویدادهای سال 532 پیوند می‌دهد.
ابلیسک سنگ‌چین کاربردی روزمره هم پیدا کرد. در کاوش‌های سال 1927، پژوهشگران محل نصب شیرهای آب را در هر چهار طرف پایه آن یافتند. این نشانه‌ها نشان دادند که پایه به‌عنوان آب‌نما و محل برداشت آب استفاده شده بود. یادمانی که با مرمت امپراتوری پیوند داشت، نیازی روزمره را هم تأمین کرده بود.
عکس‌های هیپودروم قسطنطنیه؛ به چه چیزهایی دقت کنید؟
برای عکاسی از ابلیسک مصری، به رابطه بدنه گرانیتی، تکیه‌گاه‌های برنزی و پایه مرمرین نگاه کنید. این‌ها بخش‌های مجزای یادمان بازمانده هستند. نمایی که پایه را هم نشان دهد، به درک نحوه نگه‌داشتن بدنه کمک میکند.
در ستون مار، روی حلقه‌های برنزی درهم‌پیچیده تمرکز کنید. درباره ابلیسک سنگ‌چین، پوشش برنزی طلاکاری‌شده ازدست‌رفته‌اش را به یاد داشته باشید. شما به یادمان‌هایی با مصالح و تاریخ‌های متفاوت نگاه می‌کنید، هرچند هر سه در امتداد محور مرکزی هیپودروم سابق قرار دارند.
پرسش‌های متداول
هیپودروم قسطنطنیه امروز کجاست؟
محل آن، میدان سلطاناحمد در منطقه فاتح استانبول است. مسجد سلطاناحمد در شرق و کاخ ابراهیم پاشا در غرب آن قرار دارند.
آیا بازدید از هیپودروم قسطنطنیه بلیت میخواهد؟
شما میتوانید یادمانهای روباز را بدون بلیت ورودی ببینید. آن‌ها در یک میدان عمومی قرار دارند.
چند تماشاگر در آن جا می‌شدند؟
برآوردها از حدود 30,000 نفر در محاسبه جاناتان باردیل بر پایه فضای نشیمن، تا حدود 100,000 نفر در ویکیپدیای انگلیسی متغیرند. ظرفیت همچنان محل اختلاف است.
آیا هر سه یادمان، ابلیسک مصری هستند؟
خیر. ابلیسک تئودوسیوس از مصر آمده است. ستون مار از دلفی آورده شد. ابلیسک سنگ‌چین در دوره کنستانتین هفتم مرمت شد و روکش برنزی گرفت.
منابع
- ویکی‌پدیا — میدان سلطاناحمد tr.wikipedia.org
- Engin Akyürek — هیپودروم قسطنطنیه، گزیده کمبریج assets.cambridge.org
- ویکی‌پدیا — هیپودروم قسطنطنیه en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — ابلیسک تئودوسیوس en.wikipedia.org
- Arif Müfid Mansel — ستون مار در استانبول، Belleten belleten.gov.tr
- ویکی‌پدیا — ابلیسک سنگ‌چین en.wikipedia.org
- Yasemin Tümer Erdem — یکی از فعالیت‌های باستان‌شناسی دوره آتاتورک: کاوش سلطاناحمد dergipark.org.tr
- انتشارات دانشگاه کمبریج — هیپودروم قسطنطنیه cambridge.org
- یونسکو — مناطق تاریخی استانبول whc.unesco.org
FAQ
هیپودروم قسطنطنیه امروز کجاست؟
محل آن، میدان سلطاناحمد در منطقه فاتح استانبول است. مسجد سلطاناحمد در شرق و کاخ ابراهیم پاشا در غرب آن قرار دارند.
آیا بازدید از هیپودروم قسطنطنیه بلیت میخواهد؟
شما میتوانید یادمانهای روباز هیپودروم را بدون خرید بلیت ورودی ببینید، چون در یک میدان عمومی قرار دارند.
هیپودروم چند تماشاگر ظرفیت داشت؟
برآوردها متفاوتاند. ویکیپدیای انگلیسی ظرفیت را حدود 100,000 تماشاگر میداند، اما محاسبه جاناتان باردیل بر پایه فضای نشیمن تماشاگران، حدود 30,000 نفر را پیشنهاد میکند.
آیا همه یادمانهای بازمانده، ابلیسک مصری هستند؟
خیر. ابلیسک تئودوسیوس از مصر آمده است. ستون مار از دلفی آورده شد و ابلیسک سنگ‌چین در دوره کنستانتین هفتم مرمت و روکش‌کاری شد.
Image: Sultanahmet Square, Obelisk of Theodosius, Istanbul (52121868925).jpg — Ninara, CC BY 2.0
