İnuitler kimdir, nerede yaşar? İglo ve Eskimo adı

İnuktitut dilindeki iglu sözcüğü, yalnızca kardan yapılan kubbeleri değil, genel olarak evi anlatır. Siz bu yazıda İnuitlerin yaşadığı bölgeleri, konutlarını ve adları hakkındaki gerçekleri öğreneceksiniz.

İnuitler, Kuzey Amerika’nın Arktik ve Subarktik bölgelerinde yaşayan, kültürel ve tarihsel bağları bulunan yerli halklardır. Özellikle Alaska, Kanada ve Grönland’da yaşayan bu halklar, farklı bölgesel toplulukları kapsar. İnuitleri tanımak için yaşadıkları yerleri, kullandıkları dilleri ve geleneksel araçlarını birlikte düşünmek gerekir.

İnuitler kimdir, hangi dilleri konuşur?

İnuit adı, kendi içinde bölgesel adlar taşıyan bir halklar bütününü ifade eder. Kanada’daki İnuvialuit ve Grönland’daki Kalaallit toplulukları, bu çeşitliliğin verilen örnekleri arasındadır. Dolayısıyla İnuit sözcüğünü tek bir kabile adı olarak düşünmek, kapsadığı toplulukları daraltır.

İnuktitut dilinde Inuit sözcüğü insanlar anlamına gelir ve Inuk sözcüğünün çoğuludur. Inuk ise bu dilde insan anlamında kullanılan tekil biçimi oluşturur. Inuit Tapiriit Kanatami’nin telaffuz kılavuzu, Inuit için ih-new-eat, Inuk için ih-nook gösterimini kullanır.

İnuitlerin konuştuğu diller arasında Iñupiaq, Inuinnaqtun, Inuktitut, Inuvialuktun ve Grönland dilleri bulunur. Kanada’da kullanılan Inuktut adı ise bütün bölgesel İnuit dil çeşitlerini kapsar. Doğudaki Inuktitut ve batıdaki Inuinnaqtun, bu ortak adın kapsamındaki dil çeşitleridir.

Grönland İnuitleri kendileri için Kalaallit, konuştukları dil için ise Kalaallisut adını kullanır. Bu nedenle Kalaallit bir topluluk adı, Kalaallisut ise dil adı olarak karşınıza çıkar. Siz bir gezi yazısında bu sözcüklerle karşılaştığınızda, ikisinin farklı anlamlar taşıdığını hatırlayabilirsiniz.

İnuitler nerede yaşar, Inuit Nunangat neresidir?

Alaska, Kanada ve Grönland, İnuitlerin yaşadığı geniş coğrafyanın başlıca parçalarını oluşturur. Bu dağılım, İnuit tarihinin yalnızca tek bir ülkenin sınırlarıyla açıklanamayacağını gösterir. Kanada’daki İnuit yurdunun adı Inuit Nunangat’tır ve bu yurt dört bölgeden oluşur.

• Inuvialuit Yerleşim Bölgesi, Kanada’daki Inuit Nunangat yurdunun dört bölgesinden birini oluşturur.
• Nunavut, aynı yurdun kapsamında yer alan ve Kanada toprağı statüsündeki bölgedir.
• Nunavik, kuzey Québec’te bulunan ve Inuit Nunangat kapsamında sayılan bölgedir.
• Nunatsiavut, kuzey Labrador’da bulunan ve aynı yurt tanımına dahil edilen bölgedir.

Inuit Nunangat kavramı, yalnızca üzerinde yaşanan kara parçalarını ifade etmekle sınırlı kalmaz. Su ve buz da İnuit yaşamının ayrılmaz parçaları olarak bu tanıma dahildir. Siz haritada Kanada’daki bu yurdu incelerken, kıyı çizgilerinin ötesindeki suyu ve buzu da düşünmelisiniz.

Nunavut’un başkenti Iqaluit, Baffin Adası’nın güneydoğusunda, Frobisher Körfezi kıyısında yer alır. Bu konum, Inuit Nunangat içindeki bir yerleşimi haritada bulmak için somut bir başlangıçtır. Nunavut ile Iqaluit adları, sırasıyla bir Kanada toprağını ve onun başkentini belirtir.

Eskimo adı neden tartışılıyor?

Alaska Native Language Center, Eskimo adının birçok Alaska yerlisi tarafından kabul edilmediğini belirtir. Bu yaklaşımda sözcüğün dışarıdan dayatılmış sömürgeci bir ad olması belirleyici bir gerekçedir. Inupiaq ve Yupik gibi toplulukların kendi adları, giderek daha fazla tercih edilmektedir.

Eskimo sözcüğünün çiğ et yiyen anlamına geldiği açıklaması, yaygın bir halk etimolojisidir. Buna karşı dilbilimsel açıklama, sözcüğü İnnu dilindeki kar ayakkabısına ağ ören kişi anlamıyla ilişkilendirir. Dolayısıyla bu adı açıklarken, çiğ et yiyen karşılığını kesin bir sözlük bilgisi gibi kullanmamak gerekir.

Adlandırma meselesinde İnuit, Inupiaq, Yupik ve Kalaallit gibi sözcüklerin hangi topluluğu anlattığı önemlidir. Alaska Native Language Center’ın aktardığı tercih, toplulukların kendi adlarını kullanma yönündedir. Siz bir topluluktan söz ederken, biliniyorsa onun kullandığı bölgesel adı tercih edebilirsiniz.

İnuitlerin uluslararası temsilinde Inuit Circumpolar Council adlı kuruluş da yer almaktadır. Eben Hopson, bu kuruluşu 1977 yılında Alaska’nın Barrow kentinde kurmuştur. Kuruluş, Alaska, Kanada, Grönland ve Rusya’nın Çukotka bölgesindeki İnuitleri temsil eder.

Kısa kronoloji

Günümüz İnuitlerinin ataları arasında, Bering Boğazı ve batı Alaska çevresindeki Thule toplulukları bulunur. Newfoundland and Labrador Heritage, bu toplulukların Labrador’a ulaşmasını belirli bir tarih aralığıyla açıklar. Aşağıdaki kronoloji, Thule kültürünün gelişimiyle temsil kuruluşu ve Nunavut’un kuruluşunu birlikte gösterir.

1. MS yaklaşık 1000 Günümüz İnuitlerinin ataları arasında bulunan Thule kültürü, Bering Boğazı ve batı Alaska çevresinde gelişti.
2. MS 1250–1450 Newfoundland and Labrador Heritage’ın değerlendirmesine göre Thule toplulukları Labrador’a ulaştı.
3. 16. yüzyıl sonuna kadar Thule kökenli topluluklar, Labrador kıyısında Nain’in güneyine kadar yayıldı.
4. 1977 Eben Hopson, Alaska’nın Barrow kentinde Inuit Circumpolar Council’ı kurdu.
5. 1 Nisan 1999 Nunavut, Kuzeybatı Toprakları’ndan ayrılarak Kanada’nın yeni bir toprağı oldu.

Labrador’a ulaşma ve Nain’in güneyine yayılma, kronolojide birbirinden ayrı aşamalar olarak görülür. İlk gelişme MS 1250–1450 aralığına yerleştirilirken sonraki yayılmanın 16. yüzyıl sonuna kadar gerçekleştiği belirtilir. Nunavut’un 1999’da kurulmasıysa Kanada’daki bir toprağın idari statüsüyle ilgili ayrı bir gelişmedir.

İglo nedir, İnuitler hangi evlerde yaşar?

İngilizceye igloo olarak geçen İnuktitut iglu sözcüğü, ev veya konut anlamına gelir. Sözcük, yalnızca kar bloklarıyla yapılan yapıları anlatan dar bir tanımla sınırlı değildir. Kar iglosu ise sertleşmiş kar bloklarının kubbe oluşturacak biçimde yerleştirildiği geleneksel konut türüdür.

Labrador İnuitlerinin geleneksel kış evleri arasında taş veya ahşaptan yapılmış konutlar bulunur. Yarı yeraltındaki bu yapıların üzeri, çim örtüsü kullanılarak kapatılan bir biçimde düzenlenmiştir. Bu örnek, geleneksel İnuit konutlarının tamamını kar kubbesiyle anlatmanın neden eksik kaldığını gösterir.

Geleneksel yaz barınaklarında, kış konutlarından farklı olarak çeşitli çadır türleri kullanılmıştır. Sonbaharda kullanılan qarmaq yapılarındaysa taş, çim, balina kemiği ve deri çatı birleşebiliyordu. Böylece geleneksel barınaklar, kullanılan malzeme ve mevsim bakımından farklı örnekler sunuyordu.

Günümüzde İnuitlerin çoğu, yıl boyunca kullanılabilen kalıcı konutlarda yaşamlarını sürdürmeye devam eder. Küçük av igloları ise bazı bölgelerde yolculuk ve av sırasında hâlâ yapılır. Bu yüzden kar iglosunu günümüzde bütün İnuitlerin sürekli yaşadığı ev olarak düşünmek doğru değildir.

Siz günlük hayatta ev sözcüğünü farklı konutlar için kullandığınızda, iglu anlamıyla bir bağ kurabilirsiniz. İnuktitut sözcüğün kapsamı da tek bir yapı malzemesine veya kubbe biçimine bağlı değildir. Kar iglosu, bu geniş konut anlamı içinde belirli bir geleneksel yapı örneğidir.

Tekneler ve yiyecekler günlük yaşam hakkında ne anlatır?

İnuitlerin geleneksel kayak teknelerinde, gövde kaplaması olarak fok veya mors derisi kullanılmıştır. Hafif gövde ve kapalı üst bölüm, bu teknelerle denizde avlanmayı kolaylaştıran özelliklerdir. Kayak örneğinde hem kullanılan malzeme hem teknenin yapısı, denizdeki kullanım amacıyla bağlantılıdır.

Alaska’da kullanılan umiak ise kayaklardan farklı olarak büyük ve üstü açık bir teknedir. Umiak tekneleri, ulaşımın yanında deniz memelilerinin avlanmasında da kullanılan araçlar arasında bulunur. Bu teknelerin gövdeleri, yedi ile dokuz mors veya sakallı fok derisiyle kaplanabiliyordu.

Kanada İnuitlerinin ailelerini ve topluluklarını beslemek için elde ettiği geleneksel yerel gıdalar çeşitlidir. Fok, denizgergedanı ve karibu, bu gıdalar arasında yer alır. Bu hayvanlar, geleneksel yerel gıdaları anlatırken kullanılabilecek somut örneklerden yalnızca bir bölümüdür.

Geleneksel İnuit beslenmesinde, hayvansal gıdaların yanında bölge ve mevsime bağlı bitkisel gıdalar da bulunur. Kökler, yumrular, üzümsü meyveler ve deniz yosunları, toplanıp saklanan yiyecekler arasındadır. Dolayısıyla geleneksel beslenmeyi yalnızca et tüketimi üzerinden tanımlamak, bu çeşitliliği dışarıda bırakır.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

İnuktitutta iggaak veya ilgaak denen geleneksel kar gözlüklerinde dar görüş yarıkları bulunur. Bu yarıklar, kar ve buzdan yansıyan ışığa maruz kalmayı azaltmaya yardımcı olur. Kar körlüğünden korunmaya yönelik bu araçlar, biçimleriyle kullanım amaçları arasında doğrudan bağlantı kurar.

Smithsonian koleksiyonundaki bir İnuvialuit kar gözlüğü, ahşap göz siperleriyle bu araçlara örnek oluşturur. Siperlerin iç yüzeyi, parlamayı azaltmak amacıyla is veya odun kömürüyle karartılmıştır. Burada dar yarıkların yanında, iç yüzeye uygulanan karartma da somut bir tasarım ayrıntısıdır.

Canadian Museum of History koleksiyonunda, İnuit kar gözlüklerinden yüzden fazla çift bulunmaktadır. Bu gözlüklerin yapımında boynuz, kemik, ahşap veya fildişi gibi malzemeler kullanılabilmektedir. Koleksiyonun gösterdiği malzeme çeşitliliği, kar gözlüğünü yalnızca ahşaptan yapılmış bir nesne olarak düşünmeyi engeller.

Umiak tekneleri, uzun yolculuklarda verilen molalarda ters çevrilerek barınak olarak da kullanılıyordu. Bu uygulama sırasında, teknenin deri gövdesinin kuruması da aynı zamanda sağlanmış oluyordu. Böylece aynı umiak, yolculukta ulaşım aracı, molada ise geçici barınak işlevi görebiliyordu.

Kanada İnuitlerinin geleneksel adlandırma sisteminde, aile üyelerinin paylaştığı ortak soyadları bulunmuyordu. Kişisel adlar da bu geleneksel sistem içinde belirli bir cinsiyete özgü değildi. Çocuklara ölmüş bir aile veya topluluk üyesinin adını vermek, yaygın uygulamalar arasında bulunuyordu.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Inuit en.wikipedia.org
2. Vikipedi — İnuitler tr.wikipedia.org
3. Alaska Native Language Center — Inuit or Eskimo: Which name to use? uaf.edu
4. Inuit Tapiriit Kanatami — Glossary of Terms and Pronunciation Guide itk.ca
5. Library and Archives Canada — Inuit genealogy canada.ca
6. Inuit Tapiriit Kanatami — About Canadian Inuit itk.ca
7. Wikipedia — Iqaluit en.wikipedia.org
8. ICC Alaska — Inuit Circumpolar Council iccalaska.org
9. Newfoundland and Labrador Heritage — Precontact Inuit Land Use heritage.nf.ca
10. University of British Columbia — Dictionary of Canadianisms, igloo dchp.arts.ubc.ca
11. Simon Fraser University — Eskimo Architecture kitap özeti sfu.ca
12. Store norske leksikon — iglo snl.no
13. Smithsonian Ocean — A Kayak’s Origin Story ocean.si.edu
14. The Mariners’ Museum — Umiak iscc.marinersmuseum.org
15. Parks Canada — Iggaak (ilgaak), Inuit snow goggles parks.canada.ca
16. Smithsonian Institution — Snow Goggles si.edu
17. Canadian Museum of History — Snow Goggles historymuseum.ca

Görsel: Inuit Woman 1907 Crisco edit 2.jpg — Inuit_Woman_1907_PLW_edit.jpg: *Inuit_Woman_1907_Crisco_edit, Public domain