تاریخ دنیزلی و ریشه نام آن؛ راهنمای شهر از باستان تا امروز

تاریخ دنیزلی در یک نگاه

دنیزلی (Denizli) در حوضه‌ای در غرب آناتولی (Anadolu) قرار دارد. گذشته این منطقه بسیار قدیمی‌تر از نام آن است. هزاران سال پیش از آنکه کسی واژه «دنیزلی» را بنویسد، مردم در منطقه پیرامون آن زندگی می‌کردند.

این سرگذشت چهار لایه اصلی دارد. نخست، تپه‌های پیش‌ازتاریخی مانند بیجه‌سلطان (Beycesultan) قرار دارند. سپس نوبت شهرهای هلنیستی و رومی لائودیکیه (Laodikeia)، هیراپولیس (Hierapolis) و تریپولیس (Tripolis) است. پس از آن‌ها دوره‌های سلجوقی و عثمانی می‌آیند. آخرین لایه، شهر امروزی در دوره جمهوری است.

اگر شما به دنیزلی سفر می‌کنید، این ترتیب را به خاطر بسپارید. با دانستن آن متوجه می‌شوید چرا با یک رانندگی کوتاه می‌توانید از تئاتری رومی به بازاری عثمانی برسید.

پیش از پیدایش شهرها: بیجه‌سلطان

از تپه بیجه‌سلطان، در حدود 5 کیلومتری جنوب غربی چیوریل (Çivril)، شروع کنید. کاوش‌های سال‌های 1954 تا 1959 در اینجا 40 لایه فرهنگی را آشکار کرد. این لایه‌ها از اواخر عصر مس‌سنگی تا پایان عصر مفرغ متأخر را در بر می‌گیرند.

نام این تپه از بیجه سلطان (Beyce Sultan)، درویشی از آناتولی، گرفته شده است که آرامگاهش بر فراز تپه قرار دارد. بنابراین، این محوطه پیش‌ازتاریخی نام مردی مقدس را بر خود دارد، نه نام مردمانی باستانی را.

لائودیکیه: شهر باستانی پشت سر دنیزلی امروزی

آنتیوخوس دوم تئوس (II. Antiokhos Theos)، پادشاه سلوکی، لائودیکیه را بین سال‌های 261 و 253 پیش از میلاد بنیان گذاشت. او شهر را به نام همسرش، ملکه لائودیکه (Laodike)، نامید.

چند دهه بعد، شهر به صحنه رویدادی سیاسی تبدیل شد. در سال 220 پیش از میلاد، آخائوس (Akhaios) در لائودیکیه خود را پادشاه اعلام کرد و به نام خود سکه زد.

ویرانه‌ها در شمال مرکز شهر دنیزلی قرار دارند. فاصله آن‌ها از سکونتگاه اسکی‌حصار (Eskihisar) در حدود 1 کیلومتر به سمت شمال است. دنیزلی امروزی در نزدیکی لائودیکیه باستانی رشد کرد و وارث آن شد. منابع ترکی نام باستانی شهر را به صورت‌های «Lâdik» و «Lâdıkıye» به کار می‌بردند.

این نام قدیمی به‌سرعت از میان نرفت. سالنامه دولتی عثمانی در سال 1856 این ناحیه را «دنیزلی، معروف به لادقیه» ثبت کرد. بیش از دو هزار سال پس از بنیان‌گذاری شهر، مقام‌های رسمی هنوز نام باستانی آن را به کار می‌بردند.

ریشه نام دنیزلی

نام شهر از ابتدا به شکل امروزی نبود. منابع سریانی و گرجی سال 1291 آن را به صورت‌های Tangazlu و Thongouzalo ثبت کرده‌اند. در منابع سده 14 نیز صورت‌های Toguzlu، Donguzlu و Tonguzlu آمده است.

بنا بر توضیح گروه تاریخ دانشگاه پاموک‌قلعه (Pamukkale Üniversitesi)، کاربرد نام به شکل امروزی تنها پس از نیمه دوم سده 16 آغاز شد.

دو توضیح رقیب برای این نام وجود دارد.

نظریه «دریا»

اداره فرهنگ و گردشگری استان دنیزلی پیوندی میان Tengüzlü و Denizli مطرح می‌کند. مبنای این توضیح، واژه ترکی کهن tengiz به معنای دریاست. با این برداشت، نام شهر به مکانی پرآب اشاره دارد.

همین اداره بر احتیاط در نتیجه‌گیری نیز تأکید می‌کند. به گفته آن، نمی‌توان درباره ریشه نام حکم قطعی داد.

نظریه «خوک»

تونجر بایکارا (Tuncer Baykara) با این نظر مخالف است. او معتقد است واژه خوک، یعنی domuz، بر صورت‌های نام شهر در سده‌های 13–14 اثر گذاشته است. او همچنین به نکته‌ای در شیوه نگارش قدیم اشاره می‌کند. واژه‌های خوک و دریا در خط قدیم شبیه هم بودند. این شباهت می‌تواند توضیح دهد که نام چگونه به‌تدریج به دنیزلی تبدیل شده است.

پس این پرسش هنوز باز است. هر دو دیدگاه از همان شکل‌های نوشتاری اولیه آغاز می‌کنند، اما برداشت متفاوتی از آن‌ها دارند.

راه‌های سلجوقی و استقرار حکومت عثمانی

تجارت در دوره سلجوقی به این منطقه شکل داد. کاروان‌سرای آک‌خان (Akhan) در دوره کیکاووس دوم (II. İzzeddin Keykavus)، به دست سیف‌الدین قراسنگر بن عبدالله (Seyfettin Karasungur bin Abdullah) ساخته شد. بخش سرپوشیده آن در سال 1253 و حیاطش در سال 1254 تکمیل شد.

حکومت عثمانی در دنیزلی در دوره بایزید اول (I. Bayezid) آغاز شد. پس از نبرد آنکارا (Ankara) در سال 1402، این حکومت وقفه‌ای پیدا کرد. در سال 1429، شهر و پیرامون آن برای همیشه به سرزمین‌های عثمانی پیوستند.

بازارها و مسجدهای قدیمی که هنوز می‌توانید ببینید

شما هنوز می‌توانید در بازار قلعه‌ایچی (Kaleiçi) میان نشانه‌های گذشته قدم بزنید. اینجا قدیمی‌ترین بازار دنیزلی است. مردم همچنان از آن پارچه و دیگر منسوجات، کفش و صنایع‌دستی مسی و آهنی می‌خرند. آن را گذر خرید روزمره شهر تصور کنید؛ گذری با چندین قرن پیشینه.

نقشه‌ای با مقیاس 1/200 که یک نقشه‌بردار فرانسوی بین سال‌های 1926 و 1930 ترسیم کرده است، طول دژ قلعه‌ایچی را حدود 280 متر و عرض آن را 160 متر نشان می‌دهد.

در داخل بازار، مسجد آراستا (Arasta Camii) بر نمای ورودی خود کتیبه‌ای مرمرین به زبان ترکی عثمانی دارد. روی آن تاریخ‌های 1323 و 1325 هجری قمری دیده می‌شود.

مسجد بازار آرد (Un Pazarı Camii) نیز در همین‌جا قرار دارد. این مسجد دو طبقه دارد. طبقه همکف به مغازه‌ها اختصاص دارد و نمازگزاران از طبقه بالا استفاده می‌کنند.

در شهرستان‌ها نیز شما مسجدهای بیشتری خواهید دید. مسجد چارشی (Çarşı Camii) در مرکز شهر چال (Çal) در سال 1716 ساخته شد. در محله یازیر (Yazır) در آجی‌پایام (Acıpayam)، ده تکیه‌گاه چوبی فضای مسجد یازیر را به سه شبستان تقسیم می‌کنند. دیوارهای داخلی آن با قاب‌های تصویری رنگی تزیین شده‌اند.

در بولدان (Buldan)، خانه‌های چوبی قدیمی با پنجره‌های پیش‌آمده، تحت حفاظت بافت شهری قرار دارند.

هیراپولیس، پاموک‌قلعه و تریپولیس

هیراپولیس در حدود 18 کیلومتری شمال مرکز دنیزلی قرار دارد. پس از زمین‌لرزه‌ای بزرگ در حدود سال 60 میلادی، این شهر با ظاهر یک شهر رومی و نقشه‌ای شطرنجی بازسازی شد.

تراس‌های سفید پاموک‌قلعه (Pamukkale) از تراورتن ساخته شده‌اند. آب چشمه‌های سرشار از کلسیت، مواد معدنی را روی شیبی رسوب داده است که حدود 200 متر از دشت بالاتر می‌رود.

هیراپولیس–پاموک‌قلعه در سال 1988 به دلیل ارزش‌های فرهنگی و طبیعی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. محدوده ثبت‌شده 1,077 هکتار وسعت دارد.

استخر باستانی هیراپولیس نیز سرگذشتی مرتبط با زمین‌لرزه دارد. بنا بر فهرست میراث فرهنگی دنیزلی، زمین‌لرزه‌ای در سده 7 میلادی شکافی در زمین ایجاد کرد. محدوده آگورای شهری در این شکاف فروریخت و آب چشمه گودی ایجادشده را پر کرد.

تریپولیس محوطه‌ای خلوت‌تر است. این شهر در ینیجه‌کنت (Yenicekent)، در شهرستان بولدان، قرار دارد. کاوش‌هایی که از سال 2012 در آن انجام شده، یک آگورا، یک خیابان ستون‌دار، یک آب‌نمای یادمانی و یک محدوده مسکونی را آشکار کرده است.

خط زمانی

• اواخر عصر مس‌سنگی تا عصر مفرغ متأخر: 40 لایه ثبت‌شده در بیجه‌سلطان
• 261–253 پیش از میلاد: آنتیوخوس دوم تئوس لائودیکیه را به نام ملکه لائودیکه بنیان می‌گذارد
• 220 پیش از میلاد: آخائوس در لائودیکیه خود را پادشاه اعلام می‌کند
• حدود سال 60 میلادی: هیراپولیس پس از زمین‌لرزه‌ای بزرگ با نقشه‌ای رومی بازسازی می‌شود
• سده 7 میلادی: زمین‌لرزه‌ای که فهرست میراث فرهنگی دنیزلی آن را به پیدایش استخر باستانی پیوند می‌دهد
• 1253–1254: ساخت کاروان‌سرای آک‌خان تکمیل می‌شود
• 1291: نام‌های Tangazlu و Thongouzalo در منابع دیده می‌شوند
• 1429: دنیزلی و پیرامون آن برای همیشه به دولت عثمانی می‌پیوندند
• نیمه دوم سده 16: کاربرد نام به صورت «دنیزلی» آغاز می‌شود
• 1716: مسجد چارشی چال ساخته می‌شود
• 1876: نخستین شهرداری تأسیس می‌شود
• 1883: سنجاق دنیزلی تشکیل می‌شود
• 1915: نخستین برق در دنیزلی تولید می‌شود
• 15 مه 1919: تجمع اعتراضی گسترده‌ای علیه اشغال ازمیر برگزار می‌شود
• 1924: دنیزلی به استان تبدیل می‌شود
• 1948: نیروگاه برق‌آبی گوک‌پینار I آغاز به کار می‌کند
• 1954–1959: کاوش‌های بیجه‌سلطان انجام می‌شود
• 1988: هیراپولیس–پاموک‌قلعه در فهرست یونسکو ثبت می‌شود

از شهرداری تا استان

تاریخ ساختار اداری جدید شهر از دوره‌ای متأخر آغاز می‌شود. نخستین شهرداری دنیزلی در سال 1876 تأسیس شد. در سال 1883 سنجاقی تشکیل شد و شهرستان‌های سرای‌کوی (Sarayköy)، بولدان و تاواس (Tavas) به آن پیوستند.

در 15 مه 1919، خبر اشغال ازمیر به دنیزلی رسید. پس از آن، تجمع اعتراضی بزرگی برگزار شد و مقاومت ملی شروع به سازمان‌یابی کرد. در سال 1924 دنیزلی به استان تبدیل شد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• نام یک درویش بر تپه‌ای پیش‌ازتاریخی. بیجه‌سلطان نام خود را از بیجه سلطان گرفته است؛ درویشی که آرامگاهش روی تپه قرار دارد.
• سکه‌هایی به نام خود پادشاه. آخائوس که در سال 220 پیش از میلاد در لائودیکیه خود را پادشاه اعلام کرد، به نام خود سکه زد.
• نامی باستانی در سندی عثمانی. سالنامه دولتی سال 1856 این ناحیه را «دنیزلی، معروف به لادقیه» ثبت کرده است.
• پایین مغازه، بالا نمازخانه. در مسجد بازار آرد در قلعه‌ایچی، طبقه همکف به مغازه‌ها و طبقه بالا به عبادت اختصاص دارد.
• روشنایی برق زود از راه رسید. دنیزلی نخستین برق خود را در سال 1915 تولید کرد. نیروگاه گوک‌پینار I (Gökpınar I) نیز در سال 1948 آغاز به کار کرد.

پرسش‌های متداول

پاسخ رایج‌ترین پرسش‌ها در بخش پرسش‌های متداولِ داده‌های این صفحه آمده است. به‌اختصار، ریشه نام شهر محل اختلاف است، لائودیکیه شهر باستانی پیش از دنیزلی بود، دنیزلی در سال 1924 به استان تبدیل شد و حکومت دائمی عثمانی از سال 1429 آغاز شد.

منابع

1. اداره فرهنگ و گردشگری استان دنیزلی — تپه‌های کاوش‌شده denizli.ktb.gov.tr
2. دانشگاه پاموک‌قلعه — کاوش لائودیکیه laodikeia.pau.edu.tr
3. ویکی‌پدیا — استان دنیزلی en.wikipedia.org
4. دانشنامه اسلامی بنیاد دیانت ترکیه (TDV) — دنیزلی islamansiklopedisi.org.tr
5. اداره فرهنگ و گردشگری استان دنیزلی — تاریخچه denizli.ktb.gov.tr
6. گروه تاریخ دانشگاه پاموک‌قلعه — سیر تاریخی شهر pau.edu.tr
7. فرمانداری شهرستان مرکزافندی (Merkezefendi) — بازار تاریخی قلعه‌ایچی merkezefendi.gov.tr
8. اداره فرهنگ و گردشگری استان دنیزلی — بازارهای تاریخی denizli.ktb.gov.tr
9. اداره فرهنگ و گردشگری استان دنیزلی — مسجدها denizli.ktb.gov.tr
10. درگاه فرهنگ — مسجد چارشی چال kulturportali.gov.tr
11. درگاه فرهنگ — مسجد یازیر kulturportali.gov.tr
12. درگاه فرهنگ — کاروان‌سرای آک‌خان kulturportali.gov.tr
13. فرمانداری شهرستان بولدان — خانه‌های بولدان buldan.gov.tr
14. وزارت فرهنگ و گردشگری — ویرانه‌های هیراپولیس muze.gov.tr
15. یونسکو — هیراپولیس–پاموک‌قلعه whc.unesco.org
16. فهرست میراث فرهنگی دنیزلی 2014 — استخر باستانی، ص. 124 geka.gov.tr
17. وزارت فرهنگ و گردشگری — ویرانه‌های تریپولیس دنیزلی muze.gov.tr
18. اداره فرهنگ و گردشگری استان دنیزلی — گاه‌شمار denizli.ktb.gov.tr
19. آکادمی علوم ترکیه — دنیزلی در دوره مبارزه ملی tuba.gov.tr
20. اداره محیط‌زیست، شهرسازی و تغییر اقلیم استان دنیزلی — تاریخچه denizli.csb.gov.tr
21. ارجان هایت‌اوغلو (Ercan Haytoğlu) — نگاهی به تاریخ برق دنیزلی، نشریه بلگی (Belgi) dergipark.org.tr

FAQ

Image: Laodicea Temple-A 20240929 090307.jpg — Rigorius, CC BY-SA 4.0