Semerkant’ın hükümdarı yıllarca yıldızların konumunu ölçtü ve 1018 yıldızlık bir katalog hazırlattı. Ekim 1449’da ise kendi oğlu Abdüllatif’in emriyle Semerkant yakınında öldürüldü. Bu hükümdar, Timur’un torunu Uluğ Bey’dir.
Bu yazıda Uluğ Bey’in kim olduğunu, nerede doğup nerede öldüğünü ve medresesiyle rasathanesini öğreneceksiniz. Oğlunun ona karşı neden ayaklandığını da kaynaklara dayanarak okuyacaksınız. Sonda kısa bir kronoloji ve sık sorulan sorular var.
Uluğ Bey kimdir, nerede doğdu?
Asıl adı Muhammed Taragay olan Uluğ Bey, Timurlu hükümdarı, matematikçi ve astronomdu. Babası Şahruh’tur, dedesi Timur’dur. Annesinin adı Gevher Şad’dı.
“Uluğ Bey” bir özel ad değil, unvandır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu söz, emîr-i kebîr ifadesinin Türkçe karşılığıdır. Yani “büyük emir” demektir.
Uluğ Bey 22 Mart 1394’te Sultâniye’de doğdu. Bu şehir bugün İran sınırları içinde kalıyor. Doğum yeri Semerkant değil; Semerkant, onun hükümdarlık merkezi oldu.
Şahruh, 1409’da Semerkant merkezli Mâverâünnehir bölgesinin yönetimini Uluğ Bey’e verdi. Babası 1447’de ölünce Uluğ Bey Timurlu sultanı oldu. Bu konumu 1449’a kadar korudu.
İki tarihi yan yana koyarsanız tabloyu görürsünüz. Yaklaşık kırk yıl bir bölgeyi yönetti, sultanlığı ise yalnızca iki yıl sürdü.
Uluğ Bey Medresesi: Semerkant ve Buhara
Semerkant’ın Registan Meydanı’ndaki Uluğ Bey Medresesi 1417–1420 yıllarında inşa edildi. Özbekistan’ın resmî turizm portalı bu tarihleri verir. Semerkant’a gidecek bir gezgin olarak ilk durağınız büyük olasılıkla bu meydan olacaktır.
Bu medresede matematik ve astronomi başlıca dersler arasındaydı. Önde gelen hocalardan biri Kadızâde-i Rûmî’ydi. Medrese yalnızca dinî ilimlere ayrılmış bir bina değildi.
Buhara’daki Uluğ Bey Medresesi ise 1417’de yapıldı. Buhara Devlet Müze-Koruma Alanı, yapının ustasının İsfahanlı Tâhir’in oğlu İsmail olduğunu bildirir. UNESCO ile iş birliği yapan Astronomi Mirası Portalı da Uluğ Bey’in Semerkant’ta 1420’de okulunu kurduğunu belirtir.
Bugün “Uluğ Bey Medresesi” adıyla iki ayrı şehirdeki iki ayrı yapı anılıyor: Semerkant’ta ve Buhara’da. Arama yaparken hangisini kastettiğinize dikkat edin.
Uluğ Bey Rasathanesi
Astronomi Mirası Portalı’nın tarihlendirmesine göre Uluğ Bey, okulundan dört yıl sonra, yani 1424’te rasathaneyi kurdu. Ana gözlem aleti Fahrî sekstantıydı. Bu alet meridyen doğrultusundaydı ve yarıçapı yaklaşık 40 metreydi. Bir bölümü yer altına uzanıyordu.
Günümüze kalan meridyen yayı, üzerine Arap harfleri ve rakamları kazınmış beyaz mermer levhalar içerir. Rasathanenin yeri uzun süre bilinmiyordu. Arkeolog Vasiliy Vyatkin 1908’de yerini yeniden buldu.
Gözlem programında yalnız Uluğ Bey çalışmadı. Cemşîd el-Kâşî, Kadızâde-i Rûmî ve programı tamamlayan Ali Kuşçu görev aldı. Rasathane, tek kişinin değil bir ekibin işiydi.
Uluğ Bey ne yapmıştır? Yıldız kataloğu ve trigonometri
Uluğ Bey’in en bilinen eseri Zîc-i Uluğ Bey’dir. Eser Farsça hazırlandı ve dört kitaptan oluşur. Yıldız kataloğu 1437’de ilk biçimiyle tamamlandı.
Michigan Üniversitesi’nin aktardığına göre katalog, yıldız konumlarını yalnızca Batlamyus’un değerlerini kaydırarak vermedi. Yeni bağımsız ölçümlerle belirledi. Katalogda 1018 yıldız bulunur.
Thomas Hyde bu kataloğu Farsça ve Latince yıldız adlarıyla birlikte 1665’te Oxford’da yayımladı. Yani Semerkant’ta hazırlanan bir tablo, iki yüzyıldan fazla sonra İngiltere’de basıldı.
Trigonometriye katkıları
Aradığınız konu “Uluğ Bey’in trigonometriye katkıları” ise Zîc’in ikinci kitabına bakmak gerekir. Bu kitapta sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant tabloları yer alır. Aynı kitapta küresel astronomi ve kıble yönü hesapları da bulunur.
Lisede gördüğünüz sinüs ve kosinüs, bugün hesap makinesinde tek tuşla gelir. Uluğ Bey’in çevresinde bu değerler elle hesaplanıyordu. Telefonunuzdaki kıble pusulasının ardındaki hesap da aynı türden bir problemdir: bir şehirden Mekke’ye giden yönü bulmak.
Zîc’de sinüs 1° hesabı için iki yöntem kullanılır. Biri Uluğ Bey’e, diğeri Cemşîd el-Kâşî’ye bağlanır. İkisi de üçüncü dereceden denklem çözümüne dayanır.
Bir derecenin sinüsünü hesaplama risalesinin yazarı konusunda tartışma var. Bircendî’nin atfıyla risale Uluğ Bey’e bağlanır. Yazmaların çoğu ise yazar olarak Kadızâde-i Rûmî’yi gösterir. Bu yüzden her matematik başarısını tek başına Uluğ Bey’e yazmak doğru olmaz.
Trigonometriye katkı sağlayan diğer Türk-İslam bilim insanları
Uluğ Bey’in çevresindeki isimler bu listenin başında gelir:
- Cemşîd el-Kâşî: Sinüs 1° için Zîc’te anılan yöntemlerden birinin sahibi olarak anılır ve gözlem programında görev aldı.
- Kadızâde-i Rûmî: Semerkant Medresesi’nin önde gelen hocalarından biriydi ve gözlem programında görev aldı. Yazmaların çoğu, bir derecenin sinüsüne dair risalenin yazarı olarak onu gösterir.
- Ali Kuşçu: Uluğ Bey’in gözlem programını tamamlayan isimdir.
Bu üç adı Semerkant’ın ortak çalışma kültürünün parçası olarak okumak gerekir.
Uluğ Bey neden ve nerede öldürüldü?
Soru basit görünür: oğlu neden babasını öldürttü? Kaynaklar tek bir cümlelik yanıt vermez. Encyclopaedia Iranica, Abdüllatif’in 1449 ilkbaharındaki isyanını açıklayan kaynaklarda babasının ihmalinin ve aşağılayıcı muamelesinin sıralandığını aktarır.
Iranica ayrıca baba-oğul çatışmasının muhtemel etkenleri arasında iki konuyu gösterir: tamga vergisi ve şehzadelerin maliyesine müdahale anlaşmazlıkları. Bunları kesinleşmiş tek neden olarak sunmaz. Dolayısıyla “bilim düşmanlığı yüzünden öldürüldü” demek, bu kaynaklarla yeterince temellendirilemez. Öne çıkan başlıklar hanedan iktidarı, aşağılanma ve para meseleleridir.
Mali tarafın somut bir örneği de var. Abdüllatif, Hindistan ticaret yolundaki gümrük vergilerini kaldırdı ve bu, gelir kaybına yol açtı. Sonra babasına karşı bir ordu topladı.
Ceyhun çevresindeki karşılaşmanın ardından Uluğ Bey’in ordusundan kaçışlar oldu. Semerkant’ta da karışıklıklar yaşandı. Uluğ Bey geri çekildi, Semerkant yakınındaki son yenilgisinden sonra oğluna teslim oldu.
Utrecht Üniversitesi’nin aktardığı anlatıya göre Abdüllatif, teslim olan babasına hac izni verdi. Aynı sırada onun haberi olmadan ölüm fetvası çıkarttı. Ardından Semerkant yakınında öldürülmesini sağladı. Uluğ Bey’in öldüğü yer, kısacası Semerkant yakınlarıdır.
Ölüm tarihi konusunda da küçük bir ayrılık var. Utrecht Üniversitesi, mezar kitabesine dayanarak 27 Ekim 1449’u verir. Bazı kaynaklar ölümü iki gün önceye tarihlendirir.
İntikam çabuk geldi. Abdüllatif, babasının ölümünden birkaç gün sonra kardeşi Abdülaziz’i de öldürttü. Kendisi 8 Mayıs 1450’de Uluğ Bey’e bağlı emirler tarafından öldürüldü.
Kısa kronoloji
- 22 Mart 1394: Sultâniye’de doğdu.
- 1409: Şahruh, Semerkant merkezli Mâverâünnehir yönetimini ona verdi.
- 1417: Buhara Medresesi yapıldı; Semerkant Medresesi’nin inşası başladı.
- 1420: Semerkant Medresesi tamamlandı.
- 1424: UNESCO–IAU Astronomi Mirası Portalı’nın tarihlendirmesine göre rasathane kuruldu.
- 1437: Yıldız kataloğu ilk biçimiyle tamamlandı.
- 1447: Şahruh’un ölümünün ardından Timurlu sultanı oldu.
- 1449 ilkbaharı: Abdüllatif babasına karşı ayaklandı.
- Ekim 1449: Oğlunun emriyle Semerkant yakınında öldürüldü; kaynaklar 25 ve 27 Ekim tarihlerini verir.
- 8 Mayıs 1450: Abdüllatif öldürüldü.
- 1665: Thomas Hyde yıldız kataloğunu Oxford’da yayımladı.
- 1908: Vyatkin rasathanenin yerini yeniden buldu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Buhara Medresesi’nin kapısındaki yazı, ilim öğrenmenin her Müslüman erkek ve kadının görevi olduğunu bildiriyordu.
- Zîc-i Uluğ Bey’in dört kitabından sonuncusu astrolojiye ayrılmıştır. Yani aynı eserde hem hassas ölçüm hem astroloji bulunur.
- El-Kâşî’nin babasına yazdığı mektuplar, Uluğ Bey’in at üstündeyken karmaşık astronomi hesapları yaptığını anlatır.
- Lizbon’daki Gulbenkian Müzesi’nde 1447–1449 tarihli beyaz bir yeşim sürahi var. Üzerinde Uluğ Bey’in adı görülür. Sonradan eklenen Babür hükümdarları Cihangir ve Şah Cihan’ın adları da aynı sürahidedir.
Sık sorulan sorular
Uluğ Bey’i kim öldürttü?
Oğlu Abdüllatif öldürttü. Askerî yenilgiden sonra teslim olan babasına hac izni verdi, ardından onun haberi olmadan ölüm fetvası çıkarttı. Uluğ Bey Ekim 1449’da Semerkant yakınında öldürüldü.
Uluğ Bey hangi tarihte öldü?
Utrecht Üniversitesi, mezar kitabesine dayanarak 27 Ekim 1449 tarihini verir. Bazı kaynaklar ölümü bu tarihten iki gün önceye, yani 25 Ekim’e koyar.
Uluğ Bey’in yıldız kataloğunda kaç yıldız vardır?
Zîc-i Uluğ Bey’in yıldız kataloğu 1018 yıldız içerir. Eser Farsça hazırlandı. Thomas Hyde kataloğu 1665’te Oxford’da yayımladı.
Uluğ Bey’in rasathanesi bugün görülebilir mi?
Rasathanenin yeri 1908’de arkeolog Vasiliy Vyatkin tarafından yeniden bulundu. Günümüze kalan meridyen yayı, Arap harfleri ve rakamları kazınmış beyaz mermer levhalar içerir.
Abdüllatif’in sonu ne oldu?
Abdüllatif, babasının ölümünden birkaç gün sonra kardeşi Abdülaziz’i de öldürttü. Kendisi 8 Mayıs 1450’de Uluğ Bey’e bağlı emirler tarafından öldürüldü.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Uluğ Bey islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedi — Uluğ Bey tr.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Zîc-i Uluğ Bey islamansiklopedisi.org.tr
- Özbekistan resmî turizm portalı — The Ulughbek Madrasah uzbekistan.travel
- Buhara Devlet Müze-Koruma Alanı — Uluğ Bey Medresesi bukharamuseums.uz
- Benno van Dalen — The Biographical Encyclopedia of Astronomers, McGill Üniversitesi islamsci.mcgill.ca
- UNESCO–IAU Astronomi Mirası Portalı — Ulugh Beg’s observatory web.astronomicalheritage.net
- Michigan Üniversitesi Koleksiyonlarında Erken Astronomi — Work of the Observatory early-astronomy-um.org
- Encyclopaedia Iranica — ʿAbd-al-Laṭīf Mīrzā iranicaonline.org
- Utrecht Üniversitesi — Biography of Ulugh Beg webspace.science.uu.nl
- Utrecht Üniversitesi — The Samarkand Observatory and Astronomical School of Ulugh Beg webspace.science.uu.nl
- Calouste Gulbenkian Müzesi — Jade jug gulbenkian.pt
Görsel: Ulugh Beg, Timurid painting 1425-50.jpg — Unknown artistUnknown artist, Public domain
