Takiyüddin ve İstanbul Rasathanesi neden yıkıldı?

İstanbul Rasathanesi, kurulmasını destekleyen III. Murad’ın emriyle Ocak 1580’de yıktırıldı. Siz bu yazıda dinî itirazları, astrolojik yorumları ve siyasî çekişmeleri kaynaklardaki açıklamalarıyla öğreneceksiniz. Takiyüddin’in yeni gözlemlerle astronomi tablolarını düzeltmek istediği kurum, böylece faaliyetlerini kaybetti. Yıkım emrinin muhatabı ise dönemin Kaptan-ı Deryâsı Kılıç Ali Paşa’ydı. [2][4]

Rasathanenin faaliyetlerini anlamak için gözlem aletlerine, çalışanlarına ve kitaplarına birlikte bakmak gerekir. Salim Aydüz’ün araştırmasına göre kurumda sekiz gözlemci, dört kâtip ve dört yardımcı çalışıyordu. Büyük ve küçük iki binanın yanında, araştırmalarda kullanılan bir kütüphane de bulunuyordu. Bu somut ayrıntılar, yıkılan kurumun çalışma düzenini gözünüzde canlandırmanıza yardım eder. [2]

Takiyüddin kimdir, nerede doğdu?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Takiyüddin, 14 Haziran 1526’da Dımaşk’ta, bugünkü Şam’da doğdu. Takiyüddin’in eserlerinde uzun bir isim zinciri yer alır. TDV bu zinciri Ebû Bekir Takıyyüddin Muhammed b. Zeynüddin Ma‘rûf b. Ahmed er-Râsıd ed-Dımaşkī şeklinde verir. [1]

İngilizce kaynaklarda aynı kişi, Taqi ad-Din Muhammad ibn Ma’ruf adıyla anılır. Astronomi ve matematik çalışmalarının yanında, mekanik ve optik alanlarında da çalışmıştır. Bu nedenle Takiyüddin’in faaliyetleri, yalnız İstanbul’daki rasathane binasının tarihiyle sınırlı değildir. Saatler, gözlem araçları ve mekanik düzenekler, çalışmalarının farklı yönlerini birlikte gösterir. [1][6]

Takiyüddin, Kahire’de bulunan Şeyhûniyye ve Sargatmışıyye medreselerinde müderrislik görevini de üstlendi. 1571’de ise II. Selim tarafından Osmanlı sarayındaki müneccimbaşılık görevine getirildi. İstanbul Rasathanesi’nin kuruluşu ise daha sonra, III. Murad döneminde gerçekleşti. Müneccimbaşılığa atanmasıyla rasathanenin kuruluşunu ayırmak, padişahlar hakkındaki karışıklığı da giderir. [1][3]

Takiyüddin’in bilimsel hedeflerinden biri, Uluğ Bey Zîci’nde bulunan gözlem hatalarını düzeltmekti. Bu amaçla yeni bir rasathane kurulmasını önererek gözlem çalışmalarına kurumsal destek aradı. Sidretü müntehe’l-efkâr adlı astronomi eseri de aynı düzeltme amacıyla hazırlandı. Dolayısıyla rasathanenin kuruluş gerekçesiyle yazdığı astronomi eseri arasında doğrudan bağlantı bulunuyordu. [1][2]

Takiyüddin Rasathanesi hangi padişah döneminde, nerede kuruldu?

İstanbul Rasathanesi, Sokullu Mehmed Paşa ve Hoca Sâdeddin Efendi’nin desteğiyle kuruldu. Kuruluşun gerçekleştiği hükümdarlık dönemi, rasathaneyi sonradan yıktıran III. Murad’ın dönemiydi. Kurum, kaynaklarda Dâru’r-rasadi’l-cedîd adıyla da anılıyor ve Tophane sırtlarında bulunuyordu. Takiyüddin, 1577’den itibaren buradaki rasathanede astronomi gözlemlerini sürdürmeye devam etti. [1][2][3]

Tophane sırtları konusunda genel kabul bulunmasına rağmen, rasathanenin tam konumu tartışmalıdır. Kurumun bulunduğu kesin yer hakkında farklı görüşler vardır. Siz Tophane çevresini gezerken, bu yer bilgisini belirli bir adresle eşitlemeyin. Kaynakların ortaklaştırdığı bölge Tophane sırtlarıdır; kesin konum konusunda ise görüş ayrılığı vardır. [2]

Takiyüddin, yeni rasathaneye geçmeden önce Galata Kulesi’nde de astronomi gözlemleri yaptı. Ancak Galata Kulesi’ndeki çalışma yeriyle Tophane sırtlarındaki rasathane aynı yer değildi. Büyük ve küçük iki binayla kütüphane, rasathanenin kendi çalışma düzenini oluşturuyordu. Galata Kulesi bilgisi, Takiyüddin’in gözlem faaliyetlerinin rasathane binasına geçmeden başladığını gösterir. [2][7]

İstanbul Rasathanesi neden yıkıldı?

Kesin olarak belgelenen gelişme, III. Murad’ın Ocak 1580’de verdiği yıkım emridir. İsmet Miroğlu’nun yayımladığı belgeler, emrin Kaptan-ı Deryâ Kılıç Ali Paşa’ya yöneltildiğini gösterir. Yıkımın gerekçelerini anlatan kaynaklar ise dinî itirazları ve siyasî husumeti öne çıkarır. Kuyruklu yıldızla ilgili astrolojik yorumlar da bu açıklamalar içinde yer alır. [2][3][4][5]

Takiyüddin, Kasım 1577’de İstanbul’dan görülen kuyruklu yıldız üzerine astrolojik yorumlar hazırladı. Bu yorumları, rasathanenin kuruluşunu destekleyen padişah III. Murad’a sunduğu da aktarılır. Böylece gökcisminin gözlenmesiyle ona siyasî sonuçlar yüklenmesi, aynı olay çevresinde birleşti. Burada gözlem faaliyetini, gözlemin ardından yapılan astrolojik yorumdan ayırmak gerekir. [2]

Türk Dünyası Ansiklopedisi, Takiyüddin’in kuyruklu yıldızı İran’a karşı zafer işareti saydığını aktarır. Aynı anlatıya göre, ardından yaşanan salgınlar ve ölümler rasathaneye karşı tepkileri artırmıştır. Bu açıklamada karşıtlığın büyümesi, yıldızın yorumlanmasıyla sonraki olayların ilişkilendirilmesine dayanır. Dolayısıyla kuyruklu yıldız, kaynakta doğrudan yıkım emrinden önceki tepki ortamıyla bağlantılıdır. [3]

Dinî itirazlara ilişkin anlatı, Mordtmann’ın aktardığı Atâî metninde daha açık görünür. Bu anlatıda Şeyhülislâm Kadızâde, göklerin gözlenmesinin devletlere uğursuzluk getirdiğini ileri sürer. Yine aynı anlatıya göre Kadızâde, III. Murad’ı rasathanenin yıkılması yönünde etkiler. Bu gerekçe, Atâî’nin aktarılan açıklaması olarak değerlendirilmelidir; doğrudan alıntı biçiminde sunulmamalıdır. [5]

Salim Aydüz ise dinî gerekçenin arkasında, saray çevresindeki siyasî husumetin bulunduğunu savunur. Açıklamasında Kadızâde Ahmed Şemseddin Efendi ile Hoca Sâdeddin Efendi arasındaki çekişmeye işaret eder. Hoca Sâdeddin Efendi, aynı zamanda Takiyüddin’in ve rasathanenin destekçileri arasında bulunuyordu. Böylece Aydüz, kurumun karşılaştığı baskıyı Hoca Sâdeddin Efendi’nin siyasî ilişkileriyle birlikte değerlendirir. [2][3]

Yıkımın nasıl gerçekleştirildiği konusunda da kaynaklar, birbirinden farklı ayrıntılar aktarmayı sürdürür. Türk Dünyası Ansiklopedisi, İstanbul Rasathanesi’nin top atışıyla yıkıldığını açıkça belirtir. Mordtmann’ın aktardığı Atâî anlatısında ise personelin çıkarılması ve alet iplerinin kesilmesi anlatılır. Aynı anlatı, rasathanedeki kuyunun doldurulmasını da yıkım sırasında yapılanlar arasında sayar. [3][5]

Yıkımın günü için TDV İslâm Ansiklopedisi, 22 Ocak 1580 tarihini verir. Mordtmann’ın aktardığı anlatıda ise tarih, bundan farklı olarak 21 Ocak 1580 şeklindedir. Siz tarihleri karşılaştırırken, Ocak 1580 bilgisinin iki anlatıda da korunduğunu görebilirsiniz. Gün ayrılığı, yıkım emrini veren padişahın III. Murad olduğu bilgisini değiştirmez. [1][4][5]

Takiyüddin hangi gözlem aletlerini kullandı ve geliştirdi?

Rasathanede zâtü’l-halâk, duvar kadranı ve cetvelli kadran gibi farklı gözlem araçları bulunuyordu. Zâtü’l-halâk yıldızların koordinatlarını ölçüyor, duvar kadranı ise meridyen gözlemlerinde kullanılıyordu. Cetvelli kadranın görevi de gökcisimlerinin yüksekliklerini ölçmek olarak kaynakta açıklanıyor. Aletlerin adları yanında görevlerini bilmek, rasathanede hangi ölçümlerin yapıldığını anlamayı kolaylaştırır. [3]

Takiyüddin’in özgün gözlem araçları arasında zâtü’l-evtâr ve müşebbehe bi’l-menâtık da yer alıyordu. Müşebbehe bi’l-menâtık, özellikle Venüs gözlemlerinde kullandığı araç olarak kaynakta belirtilir. Bu araçlar, koordinat ve yükseklik ölçen diğer aletlerle birlikte değerlendirilmelidir. Rasathanenin donanımı böylece tek bir araçtan değil, farklı gözlem araçlarından oluşuyordu. [3]

Takiyüddin’in astronomik gözlem saatleri, dakika yanında saniyeyi de gösterebilen mekanik araçlardı. Siz günlük hayatınızda saate bakarken, dakika ve saniye ayrımını kolayca kullanırsınız. Takiyüddin’in çalışmalarında aynı ayrım, astronomik gözlemler için hazırlanan saatlerde karşımıza çıkar. Mekanik saat yapımını anlattığı el-Kevâkibü’d-dürriyye, bu ilginin yazılı örneklerinden birini oluşturur. [1]

Takiyüddin’in eserleri hangi konuları anlatır?

Sidretü müntehe’l-efkâr, Uluğ Bey Zîci’ni düzeltme amacıyla hazırlanan astronomi eserinin adıdır. Cerîdetü’d-dürer adlı zîci ise ondalık kesirlere dayanan astronomi tabloları içerir. Böylece gözlem hatalarının düzeltilmesiyle tabloların sayısal düzeni, farklı eserlerde karşımıza çıkar. Rasathanedeki gözlemler ve yazdığı tablolar, Takiyüddin’in astronomi çalışmalarının birlikte okunabilecek parçalarıdır. [1]

Mekanik konusundaki eserlerinden el-Kevâkibü’d-dürriyye, doğrudan mekanik saatlerin yapımını ele alan çalışmasıdır. Et-Turuku’s-seniyye ise saatlerin yanında kaldıraçları, pompaları ve tulumbaları da anlatır. Bu konu çeşitliliği, Takiyüddin’in yalnız gökcisimlerinin konumlarıyla ilgilenmediğini somut olarak gösterir. Gözlem saatleriyle mekanik düzenekler, eserlerinde farklı kullanım alanları üzerinden yer bulur. [1]

Takiyüddin, 1551 tarihli mekanik çalışmasında buharla döndürülen bir kızartma şişi de tarif etti. Bu düzenek, mutfaktaki bir işlemle mekanik hareketi aynı örnekte bir araya getirir. Siz yemek hazırlama üzerinden düşündüğünüzde, anlatılan düzeneğin gündelik kullanımını daha kolay canlandırabilirsiniz. Buharın hareket için kullanılması, burada kızartma şişinin döndürülmesi bağlamında tarif edilir. [6]

Kısa kronoloji

Takiyüddin’in yaşamıyla rasathanenin tarihini, kuruluş ve yıkım belgelerini birlikte izleyerek okuyabilirsiniz. Özellikle 6 Haziran 1575 tarihli belge, rasathane inşaatının 1577’den önce başladığını gösterir. [4]

1. 14 Haziran 1526 TDV’ye göre Takiyüddin, Dımaşk’ta, bugünkü Şam’da doğdu. [1]
2. 1571 II. Selim tarafından sarayın müneccimbaşılık görevine getirildi. [1]
3. 6 Haziran 1575 Rasathanenin mevcut odalarına yeni odalar eklenmesi emredildi. [4]
4. 1577 Tophane sırtlarındaki rasathanede astronomi gözlemlerini sürdürdü. [1]
5. Kasım 1577 İstanbul’dan görülen kuyruklu yıldız hakkındaki yorumlarını III. Murad’a sundu. [2]
6. 21 Nisan 1578 Lütfullah Müneccim’in kitaplarının Takiyüddin’e verilmesine ilişkin hüküm yazıldı. [5]
7. Ocak 1580 Rasathane, III. Murad’ın Kılıç Ali Paşa’ya verdiği emirle yıktırıldı. [4]
8. 1585 Takiyüddin’in yaşamı, rasathanenin bulunduğu şehir olan İstanbul’da sona erdi. [1]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

İsmet Miroğlu’nun yayımladığı 6 Haziran 1575 tarihli belge, mevcut odalara yenilerinin eklenmesini emreder. Belgede yeni odalar eklenmesinin istenmesi, inşaatın 1577’den önce başladığını göstermektedir. Dolayısıyla 1577’de Tophane’de yürütülen gözlemlerle, inşaatın başlangıcını aynı tarih saymamak gerekir. Rasathanenin kuruluş sürecini anlamada bu belge, gözlem tarihi kadar somut bir dayanak sunar. [1][4]

Rasathanenin bazı hassas gözlem aletleri için, Mısır’dan ağaç getirtilmesi de sağlanmıştı. Bu ayrıntı, araç yapımında kullanılan malzemeyi doğrudan belirtir. Salim Aydüz’ün araştırmasının verdiği 16 kişilik çalışan kadrosu, kurumun insan gücünü gösterir. Malzeme teminiyle çalışanların görev dağılımı, rasathanenin günlük işleyişine ilişkin somut bilgiler sağlar. [2]

Kütüphanenin desteklenmesine ilişkin bir başka ayrıntı, 21 Nisan 1578 tarihli hükümde bulunur. Hüküm, ölen Lütfullah Müneccim’in astronomi ve geometri kitaplarının bulunmasını özellikle emreder. Bulunan kitapların Takiyüddin’e teslim edilmesi de aynı hükümde açıkça istenen işlemdir. Bu kayıt, rasathanenin araçlarla birlikte kitaplara da dayanan çalışma düzenini gösterir. [2][5]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Takıyyüddin er-Râsıd islamansiklopedisi.org.tr
2. Belleten — Salim Aydüz, Osmanlı Devleti’nde Müneccimbaşılık Müessesesi belleten.gov.tr
3. Türk Dünyası Ansiklopedisi — Melek Dosay Gökdoğan, Takiyüddin turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
4. İstanbul Üniversitesi Tarih Enstitüsü Dergisi — İsmet Miroğlu, İstanbul Rasathanesine Ait Belgeler isamveri.org
5. Osmanlı Bilimi Araştırmaları — J. H. Mordtmann, Takiyüddin’in Pera’daki Gözlemevi, çeviri Cem Pulathaneli dergipark.org.tr
6. Wikipedia — Taqi ad-Din Muhammad ibn Ma’ruf en.wikipedia.org
7. Vikipedi — Takiyüddin tr.wikipedia.org

Görsel: Taqi al din.jpg — Ala ad-Din Mansur-Shirazi, Public domain