Şirince Köyü: tarihi, Rum geçmişi ve şarapları

Şirince’deki Rum hanelerinde, Francis Arundell’in gözlemine göre, başlıca konuşma dili Türkçeydi. Siz bu yazıda Şirince’nin Rum geçmişini, mübadeleyi ve şarap üretimini öğreneceksiniz.

İzmir’in Selçuk ilçesine bağlı Şirince, tarihî konutlarıyla da incelenmiş bir yerleşimdir. Nezihat Köşklük Kaya’nın araştırması, bu evlerin bazılarını turizmle değişen kullanımları üzerinden ele alır. Kiliseler, tarımsal üretim ve konaklama, köyün geçmişini gündelik hayatla birlikte düşünmeyi sağlar. Bir pansiyon odası veya şarap şişesi, burada daha geniş bir geçmişe açılır.

Şirince köyü nerede, nereye bağlı ve nasıl gidilir?

Şirince, günlük kullanımda köy olarak anılsa da idari bakımdan mahalledir. İzmir ilinin Selçuk ilçesine bağlıdır ve ilçe merkezinin yaklaşık sekiz kilometre doğusundadır. Türkçe Vikipedi, yerleşimin rakımını deniz seviyesinden 330 metre olarak verir. Haritada Şirince’yi ararken Selçuk bağlantısı, yerini anlamanız için somut bir başlangıçtır.

Kültür Portalı, İzmir Adnan Menderes Havalimanı’ndan ulaşımı Selçuk üzerinden tarif eder. Şehirlerarası otogardan hareket edenler için verilen ulaşım açıklaması da Selçuk üzerinden ilerler. Siz gezi planınızı hazırlarken önce Selçuk’a ulaşacağınız bölümü ayrıca düzenleyebilirsiniz. Ardından ilçe merkeziyle Şirince arasındaki yaklaşık sekiz kilometrelik bağlantıyı değerlendirebilirsiniz.

Şirince’nin konumunu düşünürken yakındaki Nesin Köyleri de haritaya eklenebilir. Kurum, yerini Şirince’nin yaklaşık bir kilometre güneyindeki Kayser Dağı yamaçları olarak açıklar. Böylece Şirince merkezini ve Matematik Köyü’nü aynı yer sanmadan plan yapabilirsiniz. İki yer arasındaki bu ayrım, özellikle ilk ziyaretinizin güzergâhını kurarken işe yarar.

Şirince’nin Rum geçmişi ve mübadele nasıl anlaşılır?

İngilizce Wikipedia’nın aktardığı Osmanlı kaydı, 1650 yılında Çirkince’deki vergi mükelleflerini gösterir. Kayıtta bulunan 18 vergi mükellefinin tamamı Ortodoks Hristiyan olarak belirtilir. Buradaki 18 sayısı, bütün köy nüfusunu değil, kayıtlı vergi mükelleflerini anlatır. Dolayısıyla bu veriyi okurken nüfusla vergi kaydının kapsamını birbirinden ayırmak gerekir.

İngiliz rahip Edmund Chishull, 1699 yılında ziyaret ettiği köy hakkında gözlemler bırakmıştır. Chishull, ziyaretinde köyün bütün nüfusunun Hristiyan olduğunu kaydeden bir anlatım sunar. Daha sonraki 1908–1909 salnamesi ise Çirkince’yi binden fazla haneli bir yerleşim olarak tanımlar. Aynı salname, yerleşimdeki halkın tamamını Rum Ortodoks olarak tarif eder.

Kültür Portalı, Şirince’yi 19. yüzyılda incir üretimiyle tanınan bir Rum kasabası olarak anlatır. Bu üretimin özellikle ihracata yöneldiğini de yerleşimin ekonomik geçmişi içinde belirtir. Böylece Rum geçmişi, yalnızca nüfus kayıtları veya kilise yapıları üzerinden okunmaz. İncir üretimi de Çirkince’deki yaşamın ekonomik tarafını anlamaya somut bir katkı sunar.

1923 Türkiye–Yunanistan nüfus mübadelesi sürecinde köyün Rum sakinleri buradan ayrılmıştır. Yerlerine Yunanistan’dan gelen mübadiller yerleştirilmiş, yerleşimin sakinleri bu süreçte değişmiştir. Yeni gelenler arasında Kavala’nın Müştiyan ve Somokol köylerinden aileler de bulunuyordu. Şirince’nin mübadele geçmişi, bu nedenle hem ayrılanların hem gelenlerin yer adlarıyla izlenebilir.

Çirkince adının Şirince olarak değiştirilmesi için Visit İzmir, 1926 tarihini verir. Kültür Portalı, adın resmileştirilmesini dönemin İzmir Valisi Kâzım Dirik’in talimatına bağlar. Ad değişikliğiyle nüfus mübadelesi, köyün geçmişindeki farklı gelişmeler olarak ele alınmalıdır. Şirince’nin bugünkü adını öğrenmek, önceki sakinlerin tarihini tek başına açıklamaya yetmez.

Kısa kronoloji

Şirince’nin kronolojisi, Osmanlı kayıtlarından yakın dönemdeki eğitim ve turizm gelişmelerine uzanır. Aşağıdaki tarihler, nüfus değişimini, yapı tarihini ve kurumsal gelişmeleri birlikte izlemeyi sağlar.

1. 1650 Osmanlı kaydında Çirkince’deki 18 vergi mükellefinin tamamı Ortodoks Hristiyan gösterildi.
2. 1699 Edmund Chishull, ziyaret ettiği köyün bütün nüfusunun Hristiyan olduğunu kaydetti.
3. 1805 Vaftizci Yahya’ya adanmış Aya Yani Kilisesi, kitabesindeki tarihe göre yaptırıldı.
4. 1832 Aya Yani Kilisesi, kapısındaki kitabeye göre bu tarihte onarım geçirdi.
5. 1832–1833 Francis Arundell, Rum hanelerinin bulunduğu köyde başlıca dilin Türkçe olduğunu belirtti.
6. 1908–1909 Salname, Çirkince’yi binden fazla hanesi bulunan Rum Ortodoks yerleşimi olarak tanımladı.
7. 1923 Mübadele sürecinde Rum sakinlerin yerini Yunanistan’dan gelen mübadil aileler aldı.
8. 1926 Visit İzmir’in verdiği tarihe göre Çirkince adı Şirince olarak değiştirildi.
9. 2007 Nesin Matematik Köyü kuruldu; kurumun en eski taş binaları yapıldı.
10. 2013 St. John Kilisesi’nin ana geçişini sağlayan avlu parselinin kamulaştırılması yatırım programına alındı.
11. 2023 Şirince, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü’nün En İyi Turizm Köyleri programında seçildi.

Şirince’de gezilecek yerler: kilise ve tarihî evler

Şirince’deki Aya Yani Kilisesi, Vaftizci Yahya’ya adanmış tarihî bir ibadet yapısıdır. Visit İzmir, kilisenin kitabesine dayanarak yapım tarihini 1805 yılı olarak verir. Kapı üzerindeki 1832 tarihli kitabe ise yapının geçirdiği onarımı gösterir. Böylece aynı yapı üzerinde hem inşa hem onarım tarihleri takip edilebilir.

Aya Yani Kilisesi, kesme taştan yapılmış, dikdörtgen planlı ve üç nefli bir yapıdır. Bu özellikler, kiliseyi yalnızca bir tarih üzerinden tanımaktan daha fazlasını sunar. Siz yapıyı incelerken kesme taş malzemeye ve dikdörtgen plan bilgisine dikkat edebilirsiniz. Kitabelerdeki tarihlerle yapı özelliklerini birlikte düşünmek, ziyaretinizi somut ayrıntılarla ilişkilendirmenizi sağlar.

Nezihat Köşklük Kaya’nın 2012 tarihli araştırması, Şirince’nin geleneksel konutlarını belirgin özelliklerle tanımlar. Kiremit çatılar, beyaz badanalı yüzeyler ve ahşap kepenkler bu tanımın parçalarıdır. Köyün konut mimarisini tanımak için bu üç özellik başlangıç noktası olabilir. Evleri incelerken çatı, yüzey ve kepenk ayrıntılarını ayrı ayrı gözlemleyebilirsiniz.

Aynı araştırma, turizmin gelişmesiyle bazı tarihî konutların pansiyona dönüştürüldüğünü de kaydeder. Şirince’de nerede kalınır sorusu, bu nedenle tarihî yapıların kullanımıyla doğrudan birleşir. Bir konaklama seçeneğini değerlendirirken yapının geçmişini sormak, seyahatinize başka bir boyut katabilir. Araştırmanın kaydettiği pansiyon dönüşümleri, konutların kullanımının zaman içinde değişebildiğini açıkça gösterir.

Şirince şarapları köyün geçmişinde nasıl yer tutuyor?

Şirince’de şarap üretimi, Nezihat Köşklük Kaya’nın araştırmasında bağcılık ve meyvecilikle birlikte açıklanır. Araştırma, yerleşimde hem üzüm şarabı hem meyve şarabı üretildiğini belirtir. Dolayısıyla Şirince şaraplarını yalnızca meyve şaraplarıyla tanımlamak, üretimin kapsamını daraltır. Üzüm ve meyve şarabı, köyün tarımsal faaliyetleriyle bağlantılı iki üretim alanıdır.

Şirince’nin tarımsal geçmişinde, şarapla birlikte incir üretiminin de ayrı bir yeri vardır. Kültür Portalı, 19. yüzyıldaki kasabayı özellikle ihracata yönelik incir üretimiyle tanımlar. Bu bilgi, şarap anlatısının yanına başka bir somut ekonomik faaliyet ekler. Şirince’yi tanımak için bağcılıkla incir üretimini aynı tarihsel çerçevede düşünmek yararlıdır.

Kültür Portalı, mübadele sonrasında bağcılık, şarapçılık ve zeytincilikte yaşanan kesintiye de değinir. Tütün yetiştirilen bir bölgeden gelen mübadillerin yerleşmesinin ardından bu faaliyetler bir süre sekteye uğramıştır. Bu ayrıntı, nüfus değişiminin tarımsal yaşamla bağlantısını somut biçimde ortaya koyar. Köyün şarap geçmişini değerlendirirken üretimdeki bu kesintiyi de hesaba katmak gerekir.

Şirince’deki gündelik üretim, 2012 tarihli araştırmada şarapla sınırlı bir çerçevede anlatılmaz. Araştırma, Şirinceli kadınların satışa sunduğu ürünler arasında tarhana, erişte ve kekiği sayar. Siz mutfakta kullandığınız tarhana veya erişte üzerinden köyün gündelik ekonomisiyle bağ kurabilirsiniz. Böylece Şirince gezisi, kilise ve evlerin yanında ev içi üretimi de düşündürür.

Şirince Matematik Köyü tarihî yerleşimle nasıl ilişkilidir?

Nesin Matematik Köyü, kurumun kendi açıklamasına göre 2007 yılında kurulmuştur. Nesin Köyleri, Şirince’nin yaklaşık bir kilometre güneyinde, Kayser Dağı’nın yamaçlarında bulunur. Bu konum, Şirince gezisiyle Matematik Köyü’nü aynı plan içinde düşünmeye imkân verir. Bununla birlikte Matematik Köyü’nün kuruluş tarihi, Şirince’nin Osmanlı dönemi geçmişinden çok sonradır.

Nesin Köyleri’nin taş binaları, eski görünümleri nedeniyle tarihî yapılarla karıştırılabilir. Kurum, bu binaların en eskilerinin 2007 yılında yapıldığını açıkça belirtir. Eski görünüm, yapıların geleneksel mimariye uyumlu tasarlanması tercihinden kaynaklanır. Dolayısıyla taş bir binanın görünüşü, yapım tarihini tek başına belirlemeye yetmez.

Bu ayrım, Şirince’deki Aya Yani Kilisesi ile birlikte düşünüldüğünde daha anlaşılır olur. Aya Yani’nin 1805 yapım tarihi ve 1832 onarımı kitabelere dayanır. Matematik Köyü’nün eski görünümlü binalarıysa kurumun açıklamasına göre yakın dönemde yapılmıştır. Siz iki yeri gezerken benzer görünen yapıların farklı tarihler taşıdığını hatırlayabilirsiniz.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Francis Arundell, 1832 ve 1833 ziyaretlerinde köyde en az 300 Rum hanesi bulunduğunu belirtmiştir. Aynı gözlemci, bu köyde başlıca konuşma dilinin Türkçe olduğunu da kaydetmiştir. Bu ayrıntı, Şirince’nin Rum geçmişini dil üzerinden düşünmek için somut bir örnektir. Rum hanelerinin varlığıyla Türkçe konuşulması, Arundell’in anlatımında aynı yerleşimin özellikleri olarak görünür.

Şirince’den ayrılan Rumların çoğu, Yunanistan’da Katerini yakınındaki Nea Efesos köyüne yerleşmiştir. Kültür Portalı’nın verdiği bu yer adı, mübadele anlatısına belirli bir varış noktası ekler. Şirince’nin geçmişini takip etmek isteyenler için Nea Efesos bu nedenle anlamlıdır. Köyden ayrılışın ardından yerleşilen yeri bilmek, göçün coğrafyasını daha anlaşılır kılar.

Şirince’deki St. John Kilisesi hakkında yayımlanan kamulaştırma duyurusu, farklı bir ayrıntıyı gösterir. Kiliseye ana geçişi sağlayan avlu parseli, duyuruya göre özel mülkiyette bulunuyordu. Selçuk Belediyesi’nin kamulaştırma kararıyla ilgili işlem, 2013 yatırım programına dahil edilmiştir. Bu kayıt, tarihî bir yapıya erişimin avlu mülkiyetiyle bağlantısını somutlaştırır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Şirince tr.wikipedia.org
2. İngilizce Wikipedia — Şirince en.wikipedia.org
3. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı — Selçuk–Şirince Köyü kulturportali.gov.tr
4. Visit İzmir — Şirince Köyü visitizmir.org
5. Visit İzmir — Aya Yani Kilisesi visitizmir.org
6. İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — St. John Kilisesi İçin Kamulaştırma Kararı izmir.ktb.gov.tr
7. Nezihat Köşklük Kaya — Şirince Köyü Örneğinde Kırsal Mimari Mirasın Kırsal Turizmin Gelişmesine Katkısının Tartışılması dergipark.org.tr
8. Nesin Köyleri — Sıkça Sorulan Sorular nesinkoyleri.org

Görsel: Şirince – panoramio (1).jpg — Ahmet Tuna Yesilyayl…, CC BY 3.0