Harran adı, Akkadcada yol, yolculuk ve kervan anlamlarını taşıyan harranu kelimesiyle açıklanır. Şanlıurfa’nın güneydoğusundaki bu kent, ticaret yollarının kesiştiği ovada kuruldu. Adı MÖ ikinci binyılın başlarına ait çivi yazılı tabletlerde bile geçer.
Bu yazıda Harran’ın nerede olduğunu, konik kubbeli evlerin nasıl örüldüğünü ve 2021’de kazılan medreseyi öğreneceksiniz. Hz. İbrahim anlatısının kaynaklarda nasıl geçtiğini de göreceksiniz. Hangi bilginin yerleşik, hangisinin tartışmalı olduğunu ayrı ayrı belirttik.
Harran nerede, Harran ovası nerede?
Harran, Türkiye’nin Şanlıurfa ilinde, Yukarı Mezopotamya’dadır. Şanlıurfa kentinin yaklaşık 45 kilometre güneydoğusunda yer alır.
Kent, kendi adını taşıyan ovanın merkezinde kurulmuştur. Burası Anadolu ile Mezopotamya arasındaki tarihî ticaret yollarının kesiştiği yerdir. Adın “kervan” ve “yol” anlamına gelmesi bu konumla uyumludur.
Harran’ın adı Kültepe ve Mari’de bulunan çivi yazılı tabletlerde Har-ra-na veya Ha-ra-na biçimlerinde geçer. Bu tabletler MÖ ikinci binyılın başlarına aittir. Yani kentin adı, yazılı belgelerde çok eski bir tarihten beri izlenebilir.
Harran kubbesi: Konik kubbeli evler nasıl yapılır?
Harran denince akla ilk bu evler gelir. Yerel adı kümbet evi ya da arı kovanı evidir. Yapı, kareye yakın bir altyapı üzerinde yükselir. Tuğla sıraları bindirme tekniğiyle her sırada biraz daha içeri alınır ve kubbe böylece kapanır.
Kubbeler içeriden 5 metre yüksekliğe ulaşabilir. Bir kubbe 30–40 tuğla sırasından oluşabilir. Bir sonraki Harran gezinizde içeri girdiğinizde, tepenize doğru daralan bu tuğla halkaları sayabilirsiniz.
Harran kubbesi tarifi: Malzeme ve yapım
İnsanlar “harran kubbesi tarifi” diye aradığında aslında yapım tekniğini merak eder. Kaynaklara göre özet şudur:
- Altyapı kareye yakın bir plandır.
- Tuğla sıraları yukarı doğru daraltılır; bu bindirme tekniğidir.
- Kubbe içeriden 5 metreye kadar çıkabilir.
- Pişmiş veya güneşte kurutulmuş yassı tuğla kullanılır.
Habitat International’da 1998’de yayımlanan bir çalışma, bu evlerin yassı tuğlalarla çadırlar gibi hızla kurulabildiğini belirtir. Evi bir gün içinde değil ama çok hızlı kurulan bir yapı olarak düşünebilirsiniz.
Evler kaç yıllık?
Resmî kaynaklar bu konuda aynı fikirde değildir. Harran Kaymakamlığı mevcut kümbet evleri için 150–200 yıl der. Kültür Portalı yaklaşık 250 yıl verir. Bu nedenle tek bir sayı yazmak doğru olmaz.
Kültür Portalı’na göre bu evlerde antik ören yerinden toplanmış tuğlalar yeniden kullanılmıştır. Bugün gördüğünüz duvarların bir kısmı, daha eski yapılardan gelen malzemedir.
Harran’da Ay Tanrısı Sin ve kentin siyasi geçmişi
Harran, eski Mezopotamya dinlerinde Ay Tanrısı Sin’in önemli kült merkezlerinden biriydi. Ay’a adanmış bu kült, kentin kimliğinin parçasıydı.
Ninova MÖ 612’de düştü. Bundan sonra II. Aşşur-uballit’in Harran’da topladığı Asur yönetimi, kenti imparatorluğun son başkenti hâline getirdi.
MÖ 53’te Harran çevresinde Carrhae Savaşı yapıldı. Surena komutasındaki Part ordusu, Romalı komutan Marcus Licinius Crassus’un ordusunu yendi.
Harran, 640 yılında Hz. Ömer döneminde İslam yönetimine girdi. Son Emevî halifesi II. Mervan döneminde, 744–750 yılları arasında hilafetin başkentiydi.
Harran’da bilim: Çeviriler ve Sâbit b. Kurra
Erken Abbâsî döneminde Harran, önemli bir bilim merkeziydi. Astronomi, matematik ve tıp alanlarındaki Yunanca metinler burada çevrilirdi.
901 yılında ölen matematikçi ve çevirmen Sâbit b. Kurra, bu çeviri ve bilim geleneğinin önde gelen isimlerindendir.
Dünyanın ilk üniversitesi Harran’da mıydı? Medrese kazısı ve Harran Üniversitesi
Bu soru en çok tartışılan konudur. Önce kazının kendisine bakalım.
Harran Üniversitesi’nin 22 Kasım 2021 tarihli kazı haberinde bulunan medrese, arkeolojik verilere dayanılarak 12. yüzyıla ve Zengîler dönemine tarihlenmiştir. Yapı Harran Ulu Camii’nin yaklaşık 50 metre kuzeyindedir. Açık avlulu, iki katlı bir plan gösterir.
Kazı açıklamasına göre alanda yüzeyden 24 oda belirlenmiştir. Bunlardan beşi ile anıtsal giriş tamamen açığa çıkarılmıştır.
Harran Üniversitesi, 17 Ocak 2023 tarihli açıklamasında bu medreseyi “dünyanın ilk üniversitesi” olarak adlandırılan eğitim yapısının tescili şeklinde yorumlamıştır. Bu bir yorumdur. Türkiye’nin UNESCO’ya sunduğu Harran ve Şanlıurfa geçici liste metni de Harran’ı ilk İslam üniversitesinin kurulduğu yer diye tanımlar. UNESCO sayfası, bu içeriğin sorumluluğunun başvuruyu yapan devlete ait olduğunu belirtir.
Farklı bir tarihleme de var. Türk Maarif Ansiklopedisi, 1225’te ölen Fahreddin İbn Teymiyye’nin yaptırdığı medreseyi Harran’ın ilk medresesi sayılabilecek yapı olarak tanımlar. Dolayısıyla bilim çevresi, medrese ve üniversite kavramları arasında fark vardır ve tarihlemeler birbirini tutmaz. Bu yüzden “dünyanın ilk üniversitesi” ifadesi kesin bir olgu olarak sunulmamalıdır.
Bu bölüm “Harran Üniversitesi” aramasıyla gelenler için de bir ayrımı gösterir. Kazıyı yürüten kurum Harran Üniversitesi’dir. Kazılan yapı ise 12. yüzyıla ait eski bir medresedir.
Hz. İbrahim ve Harran: Kutsal metin ne anlatıyor?
Tekvin 11:31 anlatısına göre Terah, oğlu İbrahim, torunu Lut ve İbrahim’in eşi Sara ile Kenan ülkesine giderken Harran’a yerleşti. Tekvin 12:4’te İbrahim’in Harran’dan ayrıldığı sırada 75 yaşında olduğu belirtilir.
Bu bağlantı kutsal metin anlatısına dayanır. Kitab-ı Mukaddes’teki Haran genellikle Şanlıurfa’daki Harran’la özdeşleştirilir. Ancak kazılar, İbrahim ve ailesine atfedilen dönemi doğrulayacak yeterli bulgu sağlamamıştır. Yani inanç anlatısı ile arkeolojik kanıt burada ayrı kategorilerdedir.
Kısa kronoloji
- MÖ ikinci binyılın başları Kültepe ve Mari tabletlerinde Harran adı kaydedildi
- MÖ 612 sonrası Harran, II. Aşşur-uballit yönetimindeki Asur devletinin son başkenti oldu
- MÖ 53 Carrhae Savaşı’nda Partlar Roma ordusunu yendi
- 640 Harran İslam yönetimine girdi
- 744–750 Harran Emevî hilafetinin başkentiydi
- Erken Abbâsî dönemi Harran, bilim ve Yunanca eserlerin çevirisiyle öne çıktı
- 12. yüzyıl 2021’de kazılan medresenin tarihlendirildiği Zengîler dönemi
- 1979 Harran arkeolojik ve kentsel sit olarak korumaya alındı
- 25 Şubat 2000 Harran ve Şanlıurfa UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu
- 2021 Ulu Cami’nin kuzeyinde medrese kalıntıları açığa çıkarıldı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- 960 kubbe: Harran 1979’da arkeolojik ve kentsel sit olarak korumaya alındığında 960 kubbe sayılmıştır. O dönemde ören yerinden yapı malzemesi toplanması da yasaklanmıştır.
- Tepedeki açıklık: Kubbelerin tepesindeki açıklık hem ışıklık hem baca işlevi görür. Dış yüzeydeki tuğla çıkıntılar ise bakım için kubbeye tırmanmayı sağlar.
- Ulu Cami minaresi: Harran Ulu Camii’nin kare gövdeli minaresi, Nurettin Yardımcı’nın ölçümlerine göre 33,30 metre yüksekliğinde ve 5,20 × 5,20 metre taban ölçülerindedir.
- Cami tarihi tartışmalı: Ulu Cami’nin ilk inşası tartışmalıdır. Ahmet Aslan’ın 2021 tarihli araştırması yapıyı Mesleme b. Abdülmelik’e bağlar. II. Mervan dönemini ise genişletme aşaması sayar.
- UNESCO başvurusu: Harran ve Şanlıurfa, Kültür Bakanlığının 25 Şubat 2000 tarihli başvurusuyla UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur.
Sık sorulan sorular
Harran nerede bulunmaktadır?
Harran, Türkiye’nin Şanlıurfa ilinde, Yukarı Mezopotamya’da yer alır. Şanlıurfa kentinin yaklaşık 45 kilometre güneydoğusundadır ve kendi adını taşıyan ovanın merkezinde bulunur.
Harran’daki kubbeli evlere ne ad verilir?
Bu yapılara kümbet evleri ya da arı kovanı evleri denir. Kareye yakın bir altyapı üzerinde tuğla sıraları bindirme tekniğiyle yukarı doğru daraltılarak örülür.
Harran’daki kubbeli evler kaç yıllıktır?
Resmî kaynaklar farklı tahminler verir. Harran Kaymakamlığı mevcut evler için 150–200 yıl derken Kültür Portalı yaklaşık 250 yıl der.
Dünyanın ilk üniversitesi Harran’da mı?
Bu görüş Harran Üniversitesi’nin açıklamasında ve Türkiye’nin UNESCO geçici liste metninde yer alır. Ancak 2021’de kazılan medrese 12. yüzyıla, Zengîler dönemine tarihlenmiştir. Türk Maarif Ansiklopedisi ise 1225’te ölen İbn Teymiyye’nin yaptırdığı medreseyi Harran’ın ilk medresesi sayılabilecek yapı olarak tanımlar. Bu yüzden iddia kesin bir olgu olarak sunulamaz.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Harran islamansiklopedisi.org.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Harran ve Harran’daki Mimari Eserler ekitap.ktb.gov.tr
- Encyclopaedia Iranica — Ḥarrān iranicaonline.org
- Wikipedia — Harran en.wikipedia.org
- Türk Maarif Ansiklopedisi — Harran turkmaarifansiklopedisi.org.tr
- Harran Üniversitesi — Dünya’nın İlk Üniversitesi’nin Harran Şehrinde Olduğu Tescillendi harran.edu.tr
- Harran Üniversitesi — Eski Harran Okulunda Önemli Bir Kalıntı w3.harran.edu.tr
- Wikipedia — Harran (biblical place) en.wikipedia.org
- Kültür Portalı — Harran Kümbet Evleri kulturportali.gov.tr
- Harran Kaymakamlığı — Harran Kümbet Evleri harran.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Harran Yönetim Planı 2016–2021 kvmgm.ktb.gov.tr
- Karadeniz Teknik Üniversitesi AVESİS — Vernacular domed houses of Harran, Turkey avesis.ktu.edu.tr
- Harran İlahiyat Dergisi — Harran Ulu (Firdevs) Camii’nin İnşa, Genişleme ve Yıkılış Süreci dergipark.org.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Harran and Sanliurfa whc.unesco.org
Görsel: Harran 2015.jpg — Hamdigumus, CC0
