Bursa Tarihi ve Adının Kökeni: Prusa’dan Osmanlı’ya

Bursa’nın Akçalar çevresindeki Aktopraklık Arkeopark’ta, MÖ 6500’lü yıllara ait yuvarlak planlı yapıları, işlikleri ve mezarları gösteren canlandırmalar bulunur. Yani Bursa’da insanlar, kentin bilinen adından çok önce yerleşik hayat kuruyordu. Bu yazıda kentin adının nereden geldiğini, Osmanlı’nın ilk başkentine nasıl dönüştüğünü ve bugün hangi tarihî yerleri görebileceğinizi okuyacaksınız.

Bursa ili Anadolu’nun kuzeybatısında, Marmara Denizi kıyısında yer alır; il merkezi Bursa kentidir. Ulu Cami’nin kubbelerinden Cumalıkızık’ın sokaklarına, İnkaya’daki çınardan bir porsiyon İskender kebabına kadar, hafta sonu gezinizde karşılaşacağınız her şeyin bir tarihi var. Aşağıda bunları sırayla ele alıyoruz.

Bursa adı nereden geliyor?

Bursa adı, kentin Antik Çağ’daki Prusa adından gelir. Şehrin kuruluşu genel olarak Bithynia kralı Prusias’a bağlanır. Ancak tek bir hikâye yoktur.

Bazı kaynaklar Prusa’nın kuruluşunu Hannibal’ın girişimine bağlar. Başka bir açıklamaya göre ise Bithynia kralları, Hisar’daki daha eski bir yerleşimi yeniden kurmuştur. Kesin kuruluş tarihi bilinmez.

Kent, aynı adı taşıyan antik kentlerden ayırt edilsin diye Uludağ’a gönderme yapan bir adla da anılmıştır: Prusa ad Olympum, yani Olimpos Prusası. Uludağ’ın antik adı Olimpos’tur; siz de Bursa’dan Uludağ’a baktığınızda bu eski adlandırmanın nedenini görürsünüz.

Bursa tarihi yerler: Aktopraklık’tan Bizans’a

Bursa’nın geçmişi Prusa’dan da eskidir. Nilüfer ilçesindeki Aktopraklık Höyüğü’nde kazılar, Necmi Karul’un açıklamasına göre 2004’te kurtarma kazısı olarak başladı. Akçalar çevresindeki Aktopraklık Arkeopark’ın canlandırmaları, MÖ 6500’lü yıllara ait yuvarlak planlı yapıları, işlikleri ve mezarları gösterir.

Roma dönemi de kentte iz bıraktı. Prusa, Pontus Kralı Mithridates’in yenilgisinden sonra Roma egemenliğine girdi ve önce Nicomedia’ya bağlandı. İmparator Justinianus’un 527–565 yıllarındaki hükümdarlığı sırasında Çekirge bölgesindeki Pythia’da yeni hamamlar yaptırıldı.

Bursa, 1204–1261 yılları arasında merkezi İznik olan Bizans yönetimine bağlıydı. Sonraki dönüm noktası 1326’dır. Orhan Bey, uzun süren kuşatmanın ardından kenti 6 Nisan 1326’da ele geçirdi.

Kısa kronoloji

• MÖ 6500 dolayları: Aktopraklık’ta yuvarlak planlı yapılar, işlikler ve mezarlar.
• Antik Çağ: Prusa’nın kuruluşunun Bithynia kralları ile ilişkilendirildiği dönem; kesin tarih bilinmiyor.
• 527–565: Justinianus döneminde Çekirge’deki Pythia’da yeni hamamlar.
• 1204–1261: İznik merkezli Bizans yönetimi.
• 6 Nisan 1326: Orhan Bey’in Bursa’yı fethi.
• 1396 sonrası – 1399/1400: Ulu Cami’nin inşası (Niğbolu Zaferi’nden sonra başladı; kitabe Hicri 802 tarihini verir).
• 1490–1491: Koza Han’ın yapımı.
• 17. yüzyıl: Büyükorhan Tarihî Cuma Pazarı’nın tarihlendirildiği dönem.
• 1855: Bursa’daki külliyelere zarar veren deprem.
• 1867: İskender Efendi’nin Kayhan’daki dikey şiş uygulaması.
• 8 Temmuz 1920: Yunan kuvvetlerinin Bursa’yı işgali.
• 11 Eylül 1922: Bursa’nın işgalden kurtuluşu.
• 11 Ekim 1922: Mudanya Mütarekesi.
• 2004: Aktopraklık kurtarma kazılarının başlaması.
• 2014: UNESCO Dünya Miras Listesi’ne giriş.

Bursa tarihi camiler: Ulu Cami ve külliyeler

Osmanlıların ilk başkenti Bursa’nın büyümesi, beş külliye çevresinde şekillendi. Bunlar Orhan Gazi, I. Murad, Yıldırım Bayezid, Çelebi Mehmed ve II. Murad’ın yaptırdığı külliyelerdir. UNESCO’ya göre bu külliyeler 1855 depreminde kısmen hasar gördü ve daha sonra onarıldı.

Şehrin önemli yapılarından biri Ulu Cami’dir. Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı yapının inşasına 1396 Niğbolu Zaferi’nden sonra başlandı. Minber kapısındaki kitabe Hicri 802, yani 1399–1400 tarihini verir.

İçeri girdiğinizde önce kubbe sayısını fark edersiniz. Ulu Cami’nin yirmi kubbesi, on iki büyük dört köşeli paye üzerine oturur. Cuma namazı saatlerinin dışında gitmek, yapıyı sakin görmek için iyi bir tercihtir.

Bursa tarihi çarşı: Hanlar Bölgesi ve Koza Han

Bursa Hanlar Bölgesi, 14. yüzyıldan itibaren kentin ticari ekonomisinin merkezlerinden biri oldu. Bölgenin en tanınmış yapısı Koza Han’dır. II. Bayezid, İstanbul’daki cami ve medresesine gelir sağlamak için hanı 1490–1491 yıllarında yaptırdı.

Han, Ulu Cami ile Orhan Camii arasında yer alır. Alt katında 50, üst katında 51 olmak üzere toplam 101 oda vardır. Avluda çay içerken aslında beş yüz yılı aşkın bir gelir kaynağının içinde oturuyorsunuz.

Çarşı geleneği kentin dışına da uzanır. Uludağ Üniversitesi’nin tanıtım kitabı, Büyükorhan’daki Tarihî Cuma Pazarı’nı 17. yüzyıla tarihler. Aynı kaynağa göre burası 1990’lı yıllara kadar bölgenin önemli hayvancılık ve ticaret merkezlerinden biriydi.

Bursa tarihi evler nerede? Cumalıkızık

Tarihî evleri görmek için en açık adres Cumalıkızık’tır. Köy, Bursa’nın doğusundaki Yıldırım ilçesinde yer alır ve Osmanlı dönemi konut dokusunu korur. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın tanıtımında köyün geleneksel konut dokusu toplam 270 ev olarak kaydedilir.

Cumalıkızık’ın geçmişi kentin ekonomisiyle bağlantılıdır. UNESCO’nun aktardığı tarihî belgelere göre köy, Bursa’daki Orhan Gazi Külliyesi’ne gelir sağlayan bir vakıf köyüydü. Yani köyün evleri, kentteki külliyenin giderlerini karşılayan bir düzenin parçasıydı.

Hanlar Bölgesi, dört sultan külliyesi ve Cumalıkızık’ı kapsayan “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” alanı 2014’te UNESCO Dünya Miras Listesi’ne alındı. Bir günlük Bursa programında şehir merkezini sabaha, köyü öğleden sonraya ayırabilirsiniz.

Bursa tarihi çınar nerede? İnkaya Çınarı

İnkaya Çınarı, Osmangazi ilçesinin İnkaya Mahallesi’nde bulunur. Çekirge üzerinden Uludağ’a çıkan yolun üçüncü kilometresindedir. Kültür Portalı ağacı yaklaşık 600 yaşında olarak tanıtır.

Ölçüleri etkileyicidir: yüksekliği 35 metre, gövde çevresi 9,2 metre, ana kol sayısı 13’tür. Gövdeyi kucaklamak için yaklaşık dokuz metrelik bir çevreyi dolaşmanız gerekir. Uludağ yolunda gidiyorsanız küçük bir mola için uygun bir duraktır.

Bursa tarihi iskender kebapçısı ve tahinli pide

Bursa mutfağının en bilinen iki adı, tarihî bir kaynakla anılır. Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün anlatımına göre Mehmet oğlu İskender Efendi, 1867’de Kayhan’daki dükkânında kuzu etini dikey şişte döndürerek pişirmeye başladı. Bugün “İskender” diye sipariş ettiğiniz yemeğin kökeni bu uygulamaya dayandırılır.

Tahinli pide ise farklı bir hikâye taşır. Kültür Portalı, Bursa’da üretimi sürdürülen tahinli pideyi Osmanlı saray mutfağından günümüze ulaşan bir yiyecek olarak tanıtır. Kent merkezindeki bir gezinin sonunda tatlı olarak denemek, Bursa’yı lezzetiyle de tanımanın bir yoludur.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Uludağ’a gönderme yapan ad: Bursa, aynı adı taşıyan antik kentlerden ayırt edilsin diye Prusa ad Olympum, yani Olimpos Prusası adıyla anılmıştır.
• 7.000–7.500 yıllık matkap ucu: Necmi Karul, Aktopraklık’ta bulunan yaklaşık 7.000–7.500 yıllık sivri çakmaktaşı uçların ahşap ve ipten oluşan bir mekanizmada matkap ucu olarak kullanıldığını düşündüklerini açıkladı.
• Vakıf köyü: Cumalıkızık, Orhan Gazi Külliyesi’ne gelir sağlayan bir vakıf köyüydü.
• 101 oda: Koza Han’ın alt katında 50, üst katında 51 oda vardır.
• Siyah örtü: Bursa’nın 1920’de işgal edilmesi üzerine TBMM kürsüsüne, kentin kurtuluşuna kadar kalmak üzere siyah bir örtü serildi.

Bursa 8 Temmuz 1920’de Yunan kuvvetlerince işgal edildi ve 11 Eylül 1922’de kurtuldu. Bir ay sonra, 11 Ekim 1922’de, Bursa’nın Mudanya ilçesinde Mudanya Mütarekesi imzalandı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Bursa, Halil İnalcık islamansiklopedisi.org.tr
2. Wikipedia — Bursa Province en.wikipedia.org
3. Millî Eğitim Bakanlığı — Aktopraklık Höyük Arkeopark ve Açıkhava Müzesi okuldisiogrenme.eba.gov.tr
4. Vikipedi — Bursa tr.wikipedia.org
5. UNESCO — Bursa and Cumalıkızık: the Birth of the Ottoman Empire whc.unesco.org
6. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Bursa ve Cumalıkızık kvmgm.ktb.gov.tr
7. Türkiye Kültür Portalı — Bursa Ulu Cami kulturportali.gov.tr
8. Türkiye Kültür Portalı — Koza Han kulturportali.gov.tr
9. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Cumalıkızık tanitma.ktb.gov.tr
10. Türkiye Kültür Portalı — Bursa Kebabı, İskender Kebap kulturportali.gov.tr
11. Türkiye Kültür Portalı — Tahinli Pide kulturportali.gov.tr
12. Türkiye Kültür Portalı — İnkaya Çınarı kulturportali.gov.tr
13. Uludağ Üniversitesi — Tanıtım Kitabı, Tarihi Cuma Pazarı arkeoloji.uludag.edu.tr
14. Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Tarihçe bursa.ktb.gov.tr

Görsel: 71 Bursa la Grande Moschea (Edited).jpg — Beñat Irasuegi, CC BY-SA 4.0