30 Kasım 1853’te Sinop Limanı’ndaki Osmanlı filosu, Rus saldırısıyla büyük ölçüde imha edildi. Sultan Abdülmecid dönemindeki bu yenilgi, İngiltere ve Fransa’nın Kırım Savaşı’na katılmasını hızlandırdı. İmha edilen kuvvet, Osmanlı donanmasının tamamı değil, Sinop’ta bulunan filoydu. [1][3][5]
Sinop’tan kaçabilen Taif vapuru, yenilginin haberini iki gün sonra İstanbul’a ulaştırdı. Siz bu yazıda saldırının nedenlerini, muharebenin sonucunu ve Paris Antlaşması bağlantısını öğreneceksiniz. Sinop Şehitler Çeşmesi üzerinden olayın şehirdeki izlerini de takip edebilirsiniz. [1][7][8]
Sinop Baskını nedir, ne zaman ve hangi padişah döneminde oldu?
Sinop Baskını, 30 Kasım 1853’te gerçekleşen bir Osmanlı-Rus deniz muharebesidir. Çatışma, Sinop Limanı’nda bulunan Osmanlı filosuna yönelik Rus saldırısıyla gelişti. Dolayısıyla olayın hem tarihi hem de gerçekleştiği yer açıkça bellidir. [1]
Osmanlı tahtında, 1839–1861 yılları arasında hüküm süren Sultan Abdülmecid bulunuyordu. Baskının gerçekleştiği 1853 yılı, onun saltanat döneminin içindeydi. Padişahı soranlar için cevap Abdülmecid; yüzyılı soranlar içinse 19. yüzyıldır. [1][2]
Muharebe, 1853–1856 Kırım Savaşı’nın başlangıç safhasındaki deniz çatışmalarından biriydi. Bu nedenle Sinop’u, Kırım Savaşı’nın denizdeki gelişmeleri içinde değerlendirmek gerekir. Limandaki filonun yenilgisi, devam eden savaşın uluslararası boyutuyla da bağlantılıydı. [3][5]
Olayın adıyla birlikte kullanılan “donanmanın imhası” ifadesinin kapsamı dikkat gerektirir. Sinop’ta kaybedilen kuvvet, Osmanlı Devleti’nin bütün deniz gücünü kapsamıyordu. Siz olayı anlatırken “Sinop Limanı’ndaki Osmanlı filosu” ifadesini kullanabilirsiniz. Bu ifade, yenilginin yerini ve hedef aldığı kuvveti doğru biçimde belirtir. [3]
Sinop Baskını neden oldu?
Osman Paşa’nın filosu, Kasım 1853 başında Kafkas kıyılarına gönderilmişti. Filonun görevi, Kafkas cephesindeki kuvvetlerin deniz üzerinden yürütülen ikmalini korumaktı. Bu ikmal bağlantısında Trabzon ve Batum üzerinden yürütülen deniz ulaşımı bulunuyordu. [1][4]
Gündelik hayatta alışverişin ulaşmasını sağlayan taşıma zincirini düşünmeniz burada yardımcı olabilir. Kafkas cephesindeki kuvvetler için de Trabzon ve Batum üzerinden deniz ikmali yürütülüyordu. Osmanlı filosuna verilen koruma görevi, bu ulaşım bağlantısıyla doğrudan ilişkiliydi. Benzetmenin karşılığı, filonun ikmal taşıyan gemilerle bağlantılı görevinde bulunur. [1]
Kötü hava koşulları, Kafkas kıyılarına gönderilen Osmanlı filosunu Sinop’a sığınmaya zorladı. Böylece Osman Paşa’nın komuta ettiği gemiler Sinop Limanı’nda bulunuyordu. Filonun buraya gelişi, Kafkas cephesine yönelik görevi sırasında gerçekleşmişti. [4]
Rus tarafında Nahimov’a verilen emir de aynı ikmal hattıyla bağlantılıydı. Amiral, Kafkasya’ya ikmal taşıyan Osmanlı gemilerini imha etmekle görevlendirilmişti. Osmanlıların korumaya çalıştığı deniz ikmali, Rus saldırısının hedefini oluşturuyordu. [3]
Bu bilgiler, Sinop Baskını’nın nedenini birbirine bağlı görevlerle açıklamayı sağlar. Osman Paşa’nın filosu Kafkas cephesinin deniz ikmalini korumak için görevlendirilmişti. Nahimov ise Kafkasya’ya ikmal taşıyan Osmanlı gemilerini imha etme emri almıştı. Kötü hava nedeniyle Sinop’a sığınan filo, saldırıya bu limanda uğradı. [1][3][4]
Sinop Baskını’nı kim yaptı, muharebe nasıl gelişti?
Rus saldırısını Amiral Pavel Nahimov yönetirken Osmanlı filosuna Patrona Osman Paşa komuta ediyordu. Bu iki isim, muharebenin karşılıklı komuta düzenini anlamak için temel bilgidir. Nahimov saldıran Rus kuvvetinin, Osman Paşa ise limandaki Osmanlı kuvvetinin başındaydı. [1]
İngilizce Wikipedia’nın kuvvet dökümü, Rus tarafında altı kalyon bulunduğunu belirtir. Aynı dökümde iki fırkateyn ve üç buharlı gemi de yer alır. Bu sayılar, Rus kuvvetinin farklı gemi türlerinden oluştuğunu gösterir. [3]
Osmanlı tarafının kuvvet dökümünde ise yedi fırkateyn ve üç korvet bulunur. Bunlara iki buharlı gemi ile kıyı topçusu da eklenir. Dolayısıyla karşılaştırmada, limandaki gemilerle birlikte kıyı topçusunu da hesaba katmak gerekir. [3]
Rus filosu, Sinop Limanı’ndaki Osmanlı gemilerine iki kol halinde yaklaştı. Saldırı yakın mesafeden gerçekleştirildi; patlayıcı top mermileri yıkımın büyümesinde etkili oldu. Bu mermiler, ahşap Osmanlı gemilerinde yangınların çıkmasına yol açtı. [3][4]
Gemilerin ahşap oluşu ile kullanılan mühimmat, Sinop’taki yıkımı açıklayan somut unsurlardır. Patlayıcı mermilerin çıkardığı yangınlar, Osmanlı gemilerindeki tahribatı büyüttü. Muharebenin anlatımında saldırının iki kol halinde gelişmesi de belirtilir. [3][4]
Encyclopedia of Russian History, Sinop’u yelkenli filolar arasındaki son büyük deniz muharebesi olarak tanımlar. Bununla birlikte kuvvet dökümlerinde, her iki tarafın buharlı gemileri de bulunur. Siz “yelkenli filolar” tanımını okurken bu gemi çeşitliliğini de hatırlayabilirsiniz. [3][4]
Sinop Baskını’nı kim kazandı, Osmanlı kayıpları ne kadardı?
Sinop Muharebesi, kesin bir Rus zaferi ve Osmanlı filosunun ağır yenilgisiyle sonuçlandı. Rus tarafı, muharebe sırasında herhangi bir gemisini kaybetmedi. Osmanlı komutanı Osman Paşa ise yaralandı ve Ruslara esir düştü. [1][3][4]
Taif vapuru, Sinop’tan kaçmayı başararak İstanbul’a ulaşan gemi oldu. Yenilginin haberini iki gün sonra, 2 Aralık 1853’te İstanbul’a taşıdı. Bu gelişme, limandaki yenilgiyle İstanbul’a ulaşan haber arasındaki zaman bağlantısını kurar. [1]
Osmanlı insan kayıpları konusunda kaynaklar birbirinden farklı sayılar verir. Besim Özcan’ın araştırması, ölen Osmanlı denizcilerinin sayısını iki bine yakın gösterir. Encyclopedia of Russian History ise 3.000 kişilik kayıp ve ayrıca 200 esir bildirir. [4][5]
Bu rakamları aktarırken ölüm, kayıp ve esir ifadelerini birbirinden ayırmak gerekir. Özcan’ın verdiği iki bine yakın sayı, denizci ölümleriyle ilgilidir. Ansiklopedi ise 3.000 kişilik kayıp bildiriminin yanında 200 esiri ayrıca belirtir. Sayıları tek bir kesin ölüm rakamı halinde birleştirmek, kaynakların ifadelerini karşılamaz. [4][5]
Besim Özcan’ın araştırmasına göre bombardıman, Sinop’un Müslüman mahallesine de önemli zarar verdi. Dolayısıyla muharebenin fiziksel etkileri, yalnızca limanda bulunan gemilerle sınırlı kalmadı. Şehirdeki bu zarar, filonun kayıplarıyla birlikte değerlendirilmesi gereken ayrı bir sonuçtur. [5]
Sinop Baskını’nın sonuçları nelerdi, hangi antlaşmayla bağlantılıydı?
İngiliz basını, Sinop’taki yıkımı katliam olarak niteleyerek Avrupa kamuoyundaki etkisini büyüttü. Bu niteleme, olayın dönemin basınında nasıl sunulduğunu gösterir. Limandaki askerî yenilgi, böylece Avrupa kamuoyunda da yankı buldu. [1]
Sinop Baskını, İngiltere ile Fransa’nın Osmanlı yanında savaşa katılmasını hızlandırdı. 28 Mart 1854’e gelindiğinde, iki devlet de Rusya’ya savaş ilan etmişti. Baskının Kırım Savaşı açısından dönüm noktası sayılmasını açıklayan bağlantı budur. [5][6]
Burada 30 Kasım 1853 ile Mart 1854 tarihlerini birlikte düşünmek gerekir. İlk tarih Sinop’taki muharebeyi, ikincisi İngiltere ve Fransa’nın katılımını gösterir. Sinop yenilgisi, bu devletlerin savaşa katılmasını hızlandıran gelişme olarak değerlendirilir. [1][5][6]
Sinop Baskını’nın parçası olduğu Kırım Savaşı, Paris Antlaşması ile sona erdi. Antlaşma 30 Mart 1856’da imzalandı ve Karadeniz’i tarafsızlaştırdı. Osmanlı ile Rusya’nın burada savaş filosu ve deniz cephanelikleri bulundurması sınırlandı. [7]
“Sinop Baskını hangi antlaşma?” sorusunun cevabı, bu savaş bağlantısından hareketle verilir. Paris Antlaşması, Sinop Muharebesi’nin içinde yer aldığı Kırım Savaşı’nı bitirdi. Siz tarihleri eşleştirirken 1853’ü muharebe, 1856’yı savaşın bitişiyle ilişkilendirebilirsiniz. [3][7]
Kısa kronoloji
Kasım 1853’teki görevlendirmeden 1858’de tamamlanan çeşmeye uzanan gelişmeler aşağıda sıralanıyor. Kronoloji, askerî olaylarla Sinop’taki anma yapısının tarihlerini birlikte izlemeyi sağlar. [1][4][7][8]
- Kasım 1853 başı Osman Paşa’nın filosu, Kafkas kıyılarındaki Osmanlı kuvvetlerini desteklemek üzere görevlendirildi. [4]
- Kasım 1853 Kötü hava koşulları, Osmanlı filosunu Sinop Limanı’na sığınmaya zorladı. [4]
- 30 Kasım 1853 Nahimov komutasındaki Rus filosu, Sinop’taki Osmanlı filosunu ağır yenilgiye uğrattı. [1]
- 2 Aralık 1853 Taif vapuru, Sinop’taki yenilginin haberini iki gün sonra İstanbul’a ulaştırdı. [1]
- Mart 1854 İngiltere ve Fransa, Rusya’ya savaş ilan ederek çatışmaya katıldı. [6]
- 1854 Sinop’ta ölen denizciler anısına Şehitler Çeşmesi yapılmasına karar verildi. [8]
- 30 Mart 1856 Paris Antlaşması imzalandı ve Sinop Muharebesi’nin parçası olduğu Kırım Savaşı sona erdi. [7]
- 21 Ağustos 1858 Cenk Demir’in araştırmasına göre, Sinop Şehitler Çeşmesi’nin inşaatı tamamlandı. [8]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Sinop’ta kaybedilen Fazlullah fırkateyni, daha önce Rus donanmasına ait bir gemiydi. Osmanlılar tarafından 1829’da ele geçirilen geminin önceki adı Rafail’di. Böylece Sinop’ta kaybedilen gemilerden birinin geçmişi, daha önceki bir el değiştirmeye uzanıyordu. [1]
Osmanlı kuvvetinde, Mısır donanmasına ait Dimyad fırkateyni de bulunuyordu. Bu ayrıntı, Sinop Limanı’ndaki kuvvetin gemilerini isimleriyle tanımayı sağlar. Fazlullah ve Dimyad, muharebeye katılan Osmanlı kuvvetinin somut örnekleridir. [1]
İvan Ayvazovski’nin Sinop Muharebesi konulu 1853 tarihli tablosu, St. Petersburg’da bulunmaktadır. Eser, Merkez Deniz Müzesi’nin koleksiyonunda yer alan muharebe tasvirlerinden biridir. Sinop’un izini müze koleksiyonlarında sürmek isteyenler için somut bir başvuru noktasıdır. [9]
Sinop Şehitler Çeşmesi’nin yapımına 1854 yılında karar verildiğini Cenk Demir’in araştırması gösterir. Aynı araştırmaya göre inşaat, 21 Ağustos 1858 tarihinde tamamlandı. Nurcan Yazıcı Metin ise kitabeyi hattat Mevlevi Mehmed Zeki’nin hazırladığını belirler. [2][8]
Çeşmenin finansmanı konusunda, birbirinden farklı iki anlatım bulunduğunu ayırt etmek gerekir. Türkçe Vikipedi, yapının ölen denizcilerin üzerinden çıkan paralarla yaptırıldığını aktarır. Nurcan Yazıcı Metin’in arşiv araştırması ise farklı bir finansman tablosu sunar. [1][2]
Arşiv araştırmasına göre çeşme için ancak az miktarda yardım toplanabildi. Gerekli inşaat ödeneğini Sultan Abdülmecid karşıladı; araştırma bu desteği belgelerle ortaya koyar. Siz Sinop’ta çeşmeyi incelerken, kitabesiyle birlikte bu yapım tarihçesini de hatırlayabilirsiniz. [2]
Sık sorulan sorular
Sinop Baskını hangi padişah zamanında gerçekleşti?
Sinop Baskını, 1839–1861 yılları arasında hüküm süren Sultan Abdülmecid döneminde gerçekleşti. Muharebenin tarihi 30 Kasım 1853, gerçekleştiği yer Sinop Limanı’dır.
Sinop Baskını kaçıncı yüzyılda ve hangi savaş sırasında oldu?
Sinop Baskını, 19. yüzyılda gerçekleşen bir Osmanlı-Rus deniz muharebesidir. 1853–1856 Kırım Savaşı’nın başlangıç safhasındaki deniz çatışmaları arasında yer alır.
Sinop Baskını’nı kim yaptı ve muharebeyi kim kazandı?
Saldırıyı Amiral Pavel Nahimov komutasındaki Rus filosu gerçekleştirdi; Osmanlı filosunu Osman Paşa yönetiyordu. Muharebe kesin Rus zaferiyle sonuçlandı ve Rus tarafı gemi kaybetmedi.
Sinop Baskını hangi antlaşmayla bağlantılıdır?
Baskının parçası olduğu Kırım Savaşı, 30 Mart 1856 tarihli Paris Antlaşması’yla sona erdi. Antlaşma Karadeniz’i tarafsızlaştırdı; Osmanlı ve Rusya’nın savaş filosu bulundurmasını sınırladı.
Sinop Baskını’nda Osmanlı donanmasının tamamı mı imha edildi?
Sinop’ta imha edilen kuvvet, Osmanlı donanmasının tamamı değil, limanda bulunan filoydu. Taif vapuru kaçmayı başararak yenilginin haberini iki gün sonra İstanbul’a ulaştırdı.
Kaynaklar
- Vikipedi — Sinop Baskını tr.wikipedia.org
- Nurcan Yazıcı Metin — Arşiv Belgelerine Göre Sinop’taki Şüheda / Şehitler Çeşmesi dergipark.org.tr
- Wikipedia — Battle of Sinop en.wikipedia.org
- Encyclopedia of Russian History — Sinope, Battle of encyclopedia.com
- Besim Özcan — Bir Baskının Anatomisi: Sinop Faci‘ası dergipark.org.tr
- Wikipedia — Crimean War en.wikipedia.org
- Wikipedia — Treaty of Paris (1856)) en.wikipedia.org
- Cenk Demir — Anıtsal Bir Hayrat: Sinop Şehitler Çeşmesi dergipark.org.tr
- Merkez Deniz Müzesi — Синопский бой. 1853 г navalmuseum.ru
Görsel: Battle of Sinop.jpg — Ivan Aivazovsky, Public domain
