Sardinya Krallığı neden Torino’dan yönetiliyordu?

Sardinya Krallığı, Torino 1563’ten beri Savoy Hanedanı’nın merkezi olduğu için buradan yönetiliyordu. Hanedan, Sardinya’yı 1720’de edindiğinde saray ve merkezi iktidar Torino’da kalmaya devam etti. Piyemonte merkezli devlet, anayasa, reformlar ve ittifaklarla genişleyerek 1861’de İtalya Krallığı’na dönüştü. [1][3][17]

Bir adanın adı, nasıl oldu da Torino’daki sarayın yönettiği geniş devletin adına dönüştü? Siz bu bağlantıyı, 1720’deki ada değişiminden 1861’deki kral unvanına uzanan gelişmelerle öğreneceksiniz. Haritada Sardinya’yı bulduğunuzda Torino’nun konumu şaşırtıcı görünebilir; açıklama Savoy Hanedanı’nın geçmişinde yatıyor. [1][3][17]

Savoy Hanedanı 1720’de Sardinya’yı nasıl elde etti?

Savoy Hanedanı’nın krallık unvanı, Sardinya’dan önce Sicilya üzerinden kazanılmış bir diplomatik sonuçtu. II. Vittorio Amedeo, 1713 Utrecht Barışı’yla Sicilya’yı elde ederek kral unvanını aldı. Böylece hanedanın kral olarak anılması, Sardinya’nın edinilmesinden önceki dönemde başlamış oldu. [2]

Dörtlü İttifak Savaşı’nın ardından, Sicilya’nın bırakılması karşılığında Sardinya’nın alınacağı bir ada değişimi gerçekleşti. II. Vittorio Amedeo’nun Sicilya’yı Avusturya Habsburglarına bırakıp Sardinya’yı alması, 17 Şubat 1720’de onaylandı. Bu değişimin hukuki dayanağını Lahey Antlaşması oluşturuyordu. [3]

Sardinya zaten krallık statüsündeydi; dolayısıyla ada değişimi hükümdarın kral unvanını korumasını sağladı. Sicilya’nın kaybedilmesi, II. Vittorio Amedeo’nun yeniden yalnızca dük unvanıyla anılması sonucunu doğurmadı. Yeni edinilen adanın krallık statüsü, hanedanın unvanları içinde en yüksek dereceyi taşıyordu. [3]

Siz Sardinya Krallığı adını okurken, hükümdarın taşıdığı bu en yüksek unvanı düşünmelisiniz. Devletin bütünü Sardinya adıyla anılırken, hanedanın yönetim merkezi Torino’da bulunmaya devam ediyordu. Dolayısıyla 1720’de değişen ada ve krallık adı, yönetim merkezinin yerini kendiliğinden değiştirmedi. [3]

Krallık neden yalnızca Sardinya Adası’ndan oluşmuyordu?

Sardinya Krallığı adı, haritada yalnızca Sardinya Adası’nı kapsayan bir devlet anlamına gelmiyordu. Sardinya, Savoy, Piyemonte ve Nice, 1720–1847 arasında aynı hükümdarın yönetimi altında bulunuyordu. Ancak bu bölgeler, kendi farklı hukuki ve idari düzenlerini korumayı sürdürüyordu. [3]

Bu yapı, farklı toprakların hükümdar ortaklığıyla birbirine bağlandığı bileşik bir monarşi oluşturuyordu. Savoy hükümdarının Sardinya kralı olması, bütün toprakların aynı idari kurallarla yönetildiğini göstermiyordu. Özellikle 1847 öncesinde, ada dışındaki Savoy toprakları hukuken ayrı birimler olarak kalıyordu. [3]

Gündelik hayatta bir kurumun adıyla merkez adresinin farklı yerleri göstermesine rastlayabilirsiniz. Sardinya örneğinde de krallığın adıyla sarayın bulunduğu şehir farklı coğrafi noktaları işaret ediyordu. Buradaki somut ayrım, Sardinya’daki Cagliari ile Piyemonte’deki Torino arasında açıkça görülüyordu. [3]

Cagliari, Sardinya Adası’nın başkenti olmasının yanında kral naibinin de görev yaptığı merkezdi. Saray ve merkezi iktidar ise Piyemonte’de bulunan Torino kentinde yer alıyordu. Bu nedenle Cagliari’nin ada yönetimindeki rolüyle Torino’nun hanedan merkezi oluşunu birlikte değerlendirmek gerekir. [3]

Torino ve Piyemonte devletin yönetiminde neden belirleyiciydi?

Torino’nun yönetimdeki konumu, Sardinya’nın Savoy Hanedanı’na geçmesinden çok önceki bir karara dayanıyordu. Emanuele Filiberto, Savoy Dukalığı’nın başkentini 1563’te Chambéry’den Torino’ya taşıyarak yönetimin yerini değiştirdi. Böylece Torino, 1720’deki ada değişimi sırasında zaten hanedanın yerleşmiş yönetim merkeziydi. [1]

Ancak Torino, Sardinya Krallığı’nın bütün tarihi boyunca kesintisiz biçimde fiilî merkez kalmadı. Fransızların Torino’yu işgal ettiği 1798’den 1814’e kadar Savoy hükümdarları Sardinya’ya sığındı. Bu dönemde Cagliari, hanedanın bulunduğu yer olarak geçici fiilî yönetim merkezi oldu. [3]

Savoy Hanedanı’nın 1814’te Torino’ya dönmesi, sarayın anakara merkezine yeniden yerleşmesini sağladı. Ardından 1814–1815 restorasyon düzenlemeleriyle eski Cenova Cumhuriyeti’nin toprakları Sardinya Krallığı’na katıldı. Böylece Torino’ya dönüş döneminde, krallığın anakara topraklarına eski Cenova toprakları da eklendi. [4]

Carlo Alberto’nun 1847’de gerçekleştirdiği Fusione perfetta, ada ve anakara arasındaki idari ayrılıkları kaldırdı. Kurumların Torino’da merkezileştirilmesi, daha önce farklı düzenleri koruyan toprakların yönetimini bir araya getirdi. Torino’nun hanedan merkezi olmasıyla bütünleşmiş idarenin merkezi olması, böylece farklı aşamalarda gerçekleşti. [3]

Siz bu tarihleri ayırdığınızda, Torino’nun yönetimdeki yerinin zaman içinde nasıl değiştiğini görebilirsiniz. Başkentin taşınması 1563’te gerçekleşmişti; ada ile anakaranın idari birleşmesi ise 1847’de tamamlandı. Sardinya’nın 1720’de edinilmesi, bu iki gelişmenin arasında yer alan ayrı bir dönüm noktasıydı. [1][3]

1848 Anayasası ve Cavour’un politikaları birleşme sürecini nasıl etkiledi?

Carlo Alberto, 4 Mart 1848’de Statuto Albertino adıyla bilinen anayasayı yayımladı. Bu metin, Sardinya Krallığı’nda anayasal monarşi dönemini başlatarak iki meclisli yasama düzeni kurdu. Temsilciler Meclisi seçimle oluşurken, Senato üyeleri kral tarafından ömür boyu atanıyordu. [5]

Bununla birlikte, 1848’de kurulan Temsilciler Meclisi’nin seçmenliği erkeklik ve servet koşullarına bağlıydı. Dolayısıyla seçimle oluşan meclisin varlığı, bütün yetişkinlerin oy kullanabildiği anlamına gelmiyordu. Anayasal düzeni değerlendirirken, seçilmiş Temsilciler Meclisi ile kralın atadığı Senatoyu birlikte düşünmek gerekir. [5][6]

II. Vittorio Emanuele, 1849’da Sardinya tahtına çıktı ve Cavour’un desteğiyle birleşme sürecinde öne çıktı. Savoy monarşisinin İtalya’nın birleşmesinin merkezine yerleşmesi, bu hükümdarlık döneminde gerçekleşen gelişmelerle bağlantılıydı. Cavour’un hükümet ve parlamento içindeki girişimleri, monarşinin izlediği politikaların bir parçasını oluşturdu. [7][8]

Cavour ile Urbano Rattazzi, 1852’de Connubio adıyla bilinen siyasi ittifakı kurdu. İttifak, merkez sağ ile merkez solu anayasanın korunması ve ekonomik gelişme programında birleştiriyordu. Bağımsızlık diplomasisi de bu ortak programın içinde yer alan hedeflerden biriydi. II. Vittorio Emanuele, 2 Kasım 1852’de Cavour’u başbakanlığa getirerek hükümeti ona verdi. [8][9]

Cavour, 1850’de Tarım ve Ticaret Bakanı olduktan sonra serbest ticaret politikasını ilerletti. Fransa, Belçika ve İngiltere ile yapılan ticaret antlaşmaları, bu politikanın somut adımlarıydı. İlk hükümeti, 1853’te kredi kurumlarını geliştirmeyi ve demiryollarına büyük yatırımlar yapmayı yürüttü. [9][10]

Cavour’un reformları, ekonomik girişimlerin yanında merkezi idarenin işleyişinde de değişiklikler içeriyordu. 23 Mart 1853 tarihli yasa, merkezi idarede bulunan ayrı ekonomik daireleri kaldırdı. Bu dairelerin görevleri ilgili bakanlıklarda toplandı; böylece bakanlıkların görev düzeni yeniden şekillendi. [4]

Sardinya, 1855’te Fransa ve İngiltere ile ittifak kurarak Kırım Savaşı’na katıldı. Katılım, Cavour’un 1856 Paris Kongresi’nde İtalya sorununu Avrupa diplomasisinin gündemine taşımasını sağladı. Cavour, 21 Temmuz 1858’de Plombières’de III. Napoléon ile görüşerek Fransız desteğine dayanan hazırlığı ilerletti. Bu diplomatik hazırlığın hedefi, Avusturya’ya karşı Fransa’nın desteğinden yararlanacak bir işbirliği kurmaktı. [9]

1861’de Sardinya Krallığı nasıl İtalya Krallığı’na dönüştü?

11 Temmuz 1859 Villafranca Ateşkesi, Mantova hariç Lombardiya’nın Sardinya Krallığı’na geçmesinin önünü açtı. Krallığın genişlemesi, ardından Orta İtalya’daki bölgelerin katılımıyla devam eden bir sürece dönüştü. 11–12 Mart 1860 halkoylamaları, Toskana ile Parma ve Modena dukalıklarının katılımını sağladı. [9][11]

Sardinya’nın Orta İtalya’daki genişlemesini kabul eden III. Napoléon, karşılığında Nice ve Savoy’u istedi. Nice ve Savoy, 1860’ta Fransa’ya bırakılarak krallığın sınırlarını değiştiren başka bir düzenlemeye konu oldu. Dolayısıyla Sardinya Krallığı genişlerken, hanedanın yönetimindeki bazı topraklar da Fransa’ya geçmiş oldu. [12]

Güney İtalya’nın kralın yönetimine devrini simgeleyen buluşma, 26 Ekim 1860’ta Teano yakınlarında gerçekleşti. Garibaldi, Binler Seferi’nin ardından burada II. Vittorio Emanuele ile bir araya geldi. Bu buluşma, güneydeki gelişmelerle Savoy hükümdarının yönetimi arasındaki bağlantının simgesi olarak anıldı. [13]

II. Vittorio Emanuele, genişleyen krallığın ilk İtalyan parlamentosunu 18 Şubat 1861’de açtı. Açılış, Torino’daki Palazzo Carignano’nun geçici salonunda yapılarak parlamentoyu yine aynı kentte topladı. Böylece Torino, yeni krallık unvanının kabulünden önce ilk İtalyan parlamentosuna ev sahipliği yaptı. [14]

17 Mart 1861 tarihli 4671 sayılı Sardinya yasası, hükümdarın yeni unvanını hükme bağladı. II. Vittorio Emanuele, kendisi ve halefleri için İtalya Kralı unvanını aldı. Sardinya monarşisinin İtalya Krallığı’na dönüşümü, genişleyen devletin hükümdarına verilen bu unvanla yasalaştı. [17]

Ancak İtalya Krallığı’nın 1861’de kurulması, Roma’nın o tarihte krallığın başkenti olduğu anlamına gelmiyordu. Roma ancak 20 Eylül 1870’te ele geçirildi ve 1 Temmuz 1871’de başkent oldu. İlk parlamentonun Torino’da açılmasıyla Roma’nın başkent olması, bu nedenle farklı tarihlerde gerçekleşti. [7][14]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki kronoloji, Torino’nun hanedan merkezi oluşuyla İtalya Krallığı’nın kuruluşu arasındaki başlıca aşamaları gösteriyor. Böylece 1563’teki başkent kararını, sonraki idari ve diplomatik değişikliklerle birlikte izleyebilirsiniz. [1][3][9][17]

1. 1563 Savoy Dukalığı’nın başkenti Chambéry’den Torino’ya taşındı. [1]
2. 1713 II. Vittorio Amedeo, Sicilya’yı ve kral unvanını elde etti. [2]
3. 1720 Sicilya karşılığında Sardinya Savoy Hanedanı’na geçti. [3]
4. 1798–1814 Fransız işgali sırasında hanedan Sardinya’ya sığındı. [3]
5. 1847 Fusione perfetta, ada ve anakara idarelerini birleştirdi. [3]
6. 4 Mart 1848 Statuto Albertino yayımlandı ve anayasal monarşi başladı. [5]
7. 1852 Cavour, II. Vittorio Emanuele tarafından başbakanlığa getirildi. [9]
8. 1855–1856 Kırım Savaşı’na katılımı Paris Kongresi’ndeki diplomatik girişimler izledi. [9]
9. 1858 Cavour ile III. Napoléon Plombières’de görüştü. [9]
10. 1860 Halkoylamalarıyla Orta İtalya’daki katılımlar gerçekleşti; Nice ve Savoy Fransa’ya bırakıldı. [9][12]
11. 18 Şubat 1861 İlk İtalyan parlamentosu Torino’da açıldı. [14]
12. 17 Mart 1861 II. Vittorio Emanuele, İtalya Kralı unvanını aldı. [17]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Torino ile Sardinya arasındaki ilişki, ada halkının kamu görevlerine katılım talepleriyle de şekillendi. Torino yönetiminin talepleri reddetmesinin ardından, 28 Nisan 1794’te Cagliari’de bir ayaklanma başladı. Ayaklanma, naip Balbiano ile Piyemonteli görevlilerin Sardinya Adası’ndan çıkarılmasına yol açtı. [15]

Cavour’un birleşmeye ilişkin tasarısı, 1858’de henüz bütün yarımadayı tek devlet altında toplamıyordu. Plombières görüşmesinde, İtalya’nın üç büyük devlete ayrılması tasarısını kabul etmiş olması bunu gösteriyor. Bu ayrıntı, 1861’de ortaya çıkan devletle önceki diplomatik tasarının farklılığını görünür kılıyor. [9]

İtalya Krallığı’nın ilk parlamento dönemi, birinci yerine VIII. yasama dönemi olarak numaralandırıldı. Bu tercih, Sardinya parlamentosuyla kurumsal devamlılığı göstermek için yapılan bir numaralandırma tercihiydi. Yeni krallığın parlamento geçmişi, böylece Sardinya döneminden devam eden bir sıra içinde gösterildi. [16]

Krallığı ilan eden yasanın numarasında da Sardinya’dan İtalya’ya geçişi izlemek mümkün. Metin önce Sardinya Krallığı’nın 4671 sayılı yasası olarak hukuki kayıtlara girmişti. Birkaç gün sonra aynı metin, İtalya Krallığı’nın 1 sayılı yasası oldu. [17]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Musei Reali Torino — La nostra storia museireali.cultura.gov.it
2. MuseoTorino — Torino: storia di una città museotorino.it
3. Wikipedia — Kingdom of Sardinia (1720–1861)) en.wikipedia.org
4. İtalya Kültür Bakanlığı, SIAS — Regno di Sardegna, 1814–1861 sias-archivi.cultura.gov.it
5. İtalya Senatosu — La storia del Senato senato.it
6. İtalya Temsilciler Meclisi Tarih Arşivi — Disegni e proposte di legge archivio.camera.it
7. İtalya Kültür Bakanlığı, VIVE — Victor Emmanuel II and the Risorgimento process vive.cultura.gov.it
8. MuseoTorino — La politica del connubio; Cavour primo ministro museotorino.it
9. Treccani — Cavour, Camillo Benso conte di treccani.it
10. MuseoTorino — Le grandi riforme dell’apparato pubblico e delle infrastrutture museotorino.it
11. İtalya Kültür Bakanlığı, SIAS — 1859–1860 tarihsel bağlamı sias-archivi.cultura.gov.it
12. İtalya Senatosu — İtalya’nın birleşmesinin tarihsel çerçevesi senato.it
13. Museo Civico Siena — L’incontro di Teano museocivico.comune.siena.it
14. MuseoTorino — L’unificazione italiana museotorino.it
15. SardegnaCultura — Sa Die de sa Sardigna sardegnacultura.it
16. İtalya Senatosu — VIII Legislatura senato.it
17. İtalya Senatosu — Disegno di legge n. 198, tarihsel gerekçe senato.it

Görsel: Kingdom of Sardinia 1815 (location).png — Bukkia, CC BY-SA 4.0