Bir taş parçasını düşünün: 112,3 santimetre yüksekliğinde, 75,7 santimetre genişliğinde, 28,4 santimetre kalınlığında. Üzerinde aynı kararname üç farklı yazıyla kazılı. Bu parça, Eski Mısır yazılarının yeniden okunabilmesinin başlıca anahtarlarından biri oldu.
Bu yazıda Rosetta Taşı’nın ne olduğunu, nerede bulunduğunu ve bugün nerede durduğunu öğrenirsiniz. Taştaki kararnamenin ne dediğine de bakacağız. Sonra Åkerblad, Young ve Champollion’un hiyerogliflere hangi adımlarla ulaştığını izleyeceğiz.
Rosetta Taşı nedir?
Rosetta Taşı, MÖ 196 yılında V. Ptolemaios adına çıkarılan bir kararnameyi taşıyan granodiyorit bir dikilitaş parçasıdır [1]. Elimizdeki parça tam bir anıt değildir. Günümüze ulaşan kısım 112,3 santimetre yüksekliğinde, 75,7 santimetre genişliğinde ve 28,4 santimetre kalınlığındadır [2].
Taşın önemi yazı düzeninden gelir. Metin iki dilde, Eski Mısırca ve Eski Yunanca, üç yazı sistemiyle kaydedilmiştir [1]. Üst bölümde hiyeroglif, ortada demotik, altta Yunan yazısı yer alır [1].
Adını da bulunduğu yerden alır. Rosetta, taşın bulunduğu Mısır yerleşimi Reşid’in Avrupa dillerindeki adıdır [3].
Rosetta Taşı ne zaman ve nerede bulundu?
Taş, Napolyon’un Mısır seferi sırasında Temmuz 1799’da Fransız askerleri tarafından bulundu [4]. Keşif, Fransız mühendis subay Pierre-François Bouchard’a atfedilir [1].
Keşif yeri, Nil Deltası’nda Reşid kenti yakınlarındaki bir kaledir. Fransızlar bu kaleye Fort Julien adını vermişti [5].
Fransızların yenilgisinden sonra taşın yolu değişti. 1801 tarihli İskenderiye teslim şartları kapsamında taş İngilizlerin eline geçti [5]. Bugün Mısır’da değil, Londra’dadır.
Rosetta Taşı şu an nerede, hangi müzede sergileniyor?
Rosetta Taşı, Londra’daki British Museum’dadır. Taş 1802’den beri hemen hemen kesintisiz olarak halka sergilenmiştir [5]. Müzenin ziyaretçi rehberi, taşı 4 numaralı Eski Mısır salonunda gösterir [6].
Londra’ya yolunuz düşerse planınıza bu salonu ekleyebilirsiniz. Sergi düzeni zamanla değişebilir, bu yüzden gitmeden önce müzenin güncel rehberine bakmakta yarar var.
Taşın sergiden kısa bir ara verdiği dönem de oldu. Bunu “Kitaplara girmeyen ayrıntılar” bölümünde anlatıyoruz.
Rosetta Taşı ne yazıyor?
Taştaki metin bir kararnamedir. Memphis’te V. Ptolemaios’u onurlandırmak üzere çıkarılmış ve MÖ 27 Mart 196 tarihini taşımıştır [7]. Yani metin bir şiir ya da dua değil, resmi bir karardır.
Kararnamenin başlıca hükümleri şöyle özetlenebilir:
- Kralın tapınaklara para ve tahıl verdiği, bazı vergileri azalttığı veya kaldırdığı anlatılır [8].
- Kralın bazı borçları bağışladığı bildirilir. Tutuklular ile uzun süredir suçlama altında bulunan kişilerin serbest bırakıldığı da yazılıdır [8].
- Her tapınakta V. Ptolemaios’un heykelinin, yerel tanrının heykeliyle birlikte yerleştirilmesi emredilir [8].
- Son hüküm, metnin kutsal, yerli ve Yunan yazılarıyla sert taşa kazınarak birinci, ikinci ve üçüncü derecedeki tapınaklara dikilmesini ister [4].
Bugün vergi indirimi ya da af haberlerini nasıl okuyorsanız, bu metin de benzer bir resmi duyuruydu. Taş, kararın tapınaklara kalıcı biçimde duyurulması için hazırlanmıştı.
Rosetta Taşı’nın tam metni ve çevirisi nerede?
Taşın demotik metninin R. R. Simpson imzalı İngilizce çevirisi, Ca’ Foscari Üniversitesi sunucusunda beş sayfalık bir PDF olarak erişime açıktır [8]. Tam metni merak ediyorsanız en doğrudan kaynak budur.
Bu çevirinin Türkçesini bu yazıda vermiyoruz. Yukarıdaki özet, yalnızca o metinde yer alan hükümlere dayanır.
Çevirinin kaynağı demotik bölümdür. Taşın günümüze ulaşan metni 14 satır hiyeroglif, 32 satır demotik ve 54 satır Yunanca içerir [9]. Üç bölümün aynı kararnameyi taşıması, karşılaştırmalı okumayı mümkün kıldı.
Hiyeroglifler nasıl çözüldü?
Başlangıç noktası Yunanca bölümdü. Araştırmacılar Eski Yunancayı okuyabiliyordu. Bu bölüm, aynı kararnamenin Mısır yazılarıyla karşılaştırılmasına zemin sağladı [4].
Çözüm tek hamlede gelmedi. Üç ismin adımları birbirini izledi.
Åkerblad ve demotik işaretler
Johan David Åkerblad, 1802’de demotik metindeki Yunan adlarından yola çıktı. Bu adlardan 29 işaretlik bir alfabe çıkardı ve yayımladı. Alfabenin yarıdan fazlası doğruydu [5].
Thomas Young ve Ptolemaios adı
Thomas Young, taştaki Ptolemaios adını yazan hiyerogliflerin ses değerlerini belirledi [5]. Bu, hiyerogliflerin en azından bazı işaretlerle ses de verdiğini gösteren bir adımdı.
Champollion ve belirleyici adım
Champollion, 1822’de Philae dikilitaşının kopyalarındaki Kleopatra adını, Rosetta Taşı’ndaki kral adlarıyla karşılaştırdı. Böylece ses işaretlerini belirledi [5].
Kıptice bilgisi de işe yaradı. Ramses adındaki güneş işaretini Ra olarak okudu ve diğer ses işaretleriyle birleştirdi [10].
Belirleyici adım ise şuydu: Hiyeroglifler hem sesleri hem de kavramları temsil eden işaretlerden oluşuyordu [10]. Champollion çözümünü 27 Eylül 1822’de Paris’teki Académie royale des Inscriptions et Belles-Lettres toplantısında açıkladı [5].
Telefonunuzdaki bir çeviri uygulamasını düşünün. Hem yazılı kelimeyi hem okunuşunu gösterir. Hiyeroglif de benzer biçimde iki katmanlı çalışıyordu: bazı işaretler ses, bazıları anlam taşıyordu.
Kısa kronoloji
- MÖ 27 Mart 196 Memphis’te V. Ptolemaios’u onurlandıran kararname çıkarıldı.
- Temmuz 1799 Taş, Reşid yakınındaki Fort Julien’de bulundu.
- 1801 İskenderiye teslim şartları kapsamında İngilizlerin eline geçti.
- 1802 Taş, British Museum’da halka sergilenmeye başladı (o yıldan beri hemen hemen kesintisiz); Åkerblad demotik işaretler üzerine alfabesini yayımladı.
- 27 Eylül 1822 Champollion, çözümünü Paris’te açıkladı.
- 1917–1919 Taş, savaş sırasında Londra’da yeraltında korundu.
- 28 Haziran 2018 Leipzig projesinin yüzey derinlik haritasına temel olan sayısallaştırma yapıldı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Taş bir baskı kalıbı gibi kullanıldı. Taşın yüzeyi mürekkeplenerek doğrudan baskı kalıbı gibi kullanıldı. Yazıların aynadan okunabilen ters kopyaları çıkarıldı [4]. Fotokopinin olmadığı bir çağda kopya çıkarmanın yollarından biri buydu.
Taş yeraltına indirildi. 1917’de bombardımandan korunmak için taş, Londra’daki posta demiryolunun yaklaşık 15 metre derindeki bir istasyonuna taşındı. İki yıl orada kaldı [5]. Bugün müzede gördüğünüz taşın bir dönem metro benzeri bir tünelde beklediğini bilmek hoş bir ayrıntı.
Taş sayısallaştırıldı. Leipzig Üniversitesi projesi, 28 Haziran 2018’de sayısallaştırılan taşın sekiz bölümden birleştirilmiş bir yüzey derinlik haritasını yayımladı [11]. Kazınmış çizgilerin derinliği artık bilgisayar ekranında incelenebiliyor.
Sık sorulan sorular
Rosetta Taşı’nı kim çözdü?
Tek bir kişi çözmedi. Åkerblad demotik işaretler üzerinde çalıştı, Young Ptolemaios adının hiyeroglif ses değerlerini belirledi. Champollion ise 27 Eylül 1822’de çözümünü Paris’te açıkladı.
Rosetta Taşı hangi müzede?
Taş, Londra’daki British Museum’dadır. Müzenin ziyaretçi rehberi onu 4 numaralı Eski Mısır salonunda gösterir. 1802’den beri hemen hemen kesintisiz sergilenmiştir.
Rosetta Taşı’nda hangi yazılar var?
Üstte hiyeroglif, ortada demotik, altta Yunan yazısı bulunur. Metin iki dilde, yani Eski Mısırca ve Eski Yunancadadır. Yazı sistemi ise üçtür.
Rosetta Taşı KPSS’de hangi bilgilerle çıkabilir?
Akılda tutulacak olgular şunlardır: kararname MÖ 196 tarihlidir, taş 1799’da Fransız askerlerince bulunmuştur. 1801’de İngilizlere geçmiş, Champollion çözümü 1822’de açıklamıştır. Taş British Museum’da sergilenir.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Rosetta Taşı tr.wikipedia.org
- Cornell Üniversitesi Kütüphanesi — Rosetta Stone digital.library.cornell.edu
- Global Egyptian Museum — Rosetta globalegyptianmuseum.org
- Linda Hall Kütüphanesi — The Rosetta Stone lindahall.org
- İngilizce Wikipedia — Rosetta Stone en.wikipedia.org
- British Museum — Visitor Journey britishmuseum.org
- Global Egyptian Museum — Rosetta globalegyptianmuseum.org
- R. R. Simpson — Demotik metnin çevirisi, Ca’ Foscari Üniversitesi open.unive.it
- Museum With No Frontiers — The Rosetta Stone sharinghistory.museumwnf.org
- LMU Münih — How the hieroglyph puzzle was solved lmu.de
- Leipzig Üniversitesi — Digital Rosetta Stone Project rosetta-stone.dh.uni-leipzig.de
Görsel: Rosetta Stone.JPG — Hans Hillewaert, CC BY-SA 4.0
