Hititçe nasıl çözüldü: Hrozný’nin ekmek ve su cümlesi

Bir cümle, bir ölü dilin kilidini açtı: “Ekmek yiyeceksiniz ve su içeceksiniz.” Bu cümle, Hititçenin çözülmesiyle özdeşleşen en ünlü örnektir.

Bu yazıda Bedřich Hrozný’nin bu cümleden nasıl yol aldığını, çivi yazısının işleyişini ve Hititçeyi bugün nasıl öğrenebileceğinizi okuyacaksınız. Kelimeler, isimler, sayılar ve sözlükler için de somut yanıtlar bulacaksınız.

Hititçe nedir, kim konuşurdu?

Hititçe, Tunç Çağı Anadolu’sunda kullanılan bir dildir. Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna bağlıdır. Yazılı belgeleriyle bilinen en eski Hint-Avrupa dilidir.

Bu dili konuşanlar ona kendi adlarını verirdi. Neša kentinin halkının dili anlamına gelen nešili veya nešumnili sözcüklerini kullanırlardı.

Hititçenin erken izleri, bugünkü Kültepe’deki Kaneš/Neša yerleşiminde bulunan Asur tüccar metinlerinde görülür. Bu metinler MÖ 20-18. yüzyıllara aittir. Yani dil, imparatorluktan çok önce Anadolu’daki yazılı kayıtlara girmişti.

Hititçe nasıl çözüldü?

İlk ipuçları Anadolu’dan değil, Mısır’dan geldi. 1887’de Tell el-Amarna’da Arzawa kralı Tarhundaradu’nun III. Amenhotep’e gönderdiği mektuplar bulundu. Bunlar Hititçe çivi yazılı belgelerin ilk keşifleri arasındadır.

Sonra Hattuşa’ya sıra geldi. 1906’da İstanbul Arkeoloji Müzesi’nden Makridi Bey ile Alman araştırmacı Hugo Winckler orada ilk sistematik kazıları başlattı. Ortaya çıkan tabletler, çözülmeyi bekleyen büyük bir metin yığınıydı.

Bu arada kuramlar da vardı. Jørgen Alexander Knudtzon 1902’de Hititçenin Hint-Avrupa dili olduğunu savundu. Karşı çıkanlar, benzer dilbilgisi özelliklerinin akraba olmayan dillerde de bulunabileceğini söyledi. Kuram bu yüzden başlangıçta geniş kabul görmedi.

Kesin hamle Hrozný’den geldi. Çek araştırmacı çözümünü 24 Kasım 1915’te Berlin’de sundu. Aynı yıl Die Lösung des hethitischen Problems başlıklı çalışmasını yayımladı. 1917’de ise Die Sprache der Hethiter adlı dilbilgisi kitabı çıktı.

Hrozný’nin ekmek ve su cümlesi ne diyor?

Hrozný’nin çözümüyle özdeşleşen cümle, Latin harfli çevriyazıda şöyle verilir:

nu NINDA-an ezzatteni watar-ma ekutteni

Türkçesi, ikinci çoğul kişiyle şöyle aktarılabilir: “Ekmek yiyeceksiniz ve su içeceksiniz.” Gündelik bir cümledir. Ama bilinmeyen bir dilde ilk kez gerçek bir cümle okunuyordu.

Hrozný’nin akıl yürütmesi iki adımda ilerledi. İlk adımda NINDA işaretinin “ekmek” anlamına geldiğini tanıdı. Yanındaki ezza- unsurunu yemek fiiliyle ilişkilendirdi. Bu fiili Almanca essen, Latince edere ve Yunanca edein ile karşılaştırdı.

İkinci adımda watar sözcüğüne baktı. Bu sözcük “su” demekti. İngilizce water ve Almanca Wasser ile benzerliği ikinci temel ipucuydu.

Bir düşünün: Siz de bir yabancı dilde “ekmek” ve “su” sözcüklerini tanırsanız, cümlenin geri kalanını çözmeye başlarsınız. Hrozný’nin yaptığı buna benzer, ama binlerce yıllık bir dil üzerindeydi.

Hititçe alfabe var mı? Çivi yazısı nasıl işler?

Hititçenin alfabesi yoktur. Hitit kâtipleri çivi yazısı kullandı. Bu yazı Akad yazısından uyarlanmıştır.

Sistem iki tür işareti birleştirir. Birincisi hece işaretleridir. Bunların değeri ünlü, ünsüz-ünlü, ünlü-ünsüz veya ünsüz-ünlü-ünsüz olabilir. İkincisi sözcük işaretleridir.

Bu yüzden Hrozný’nin önündeki sorun yazının okunması değildi. Çivi yazısı işaretleri zaten okunabiliyordu. Çözülmesi gereken şey, bu işaretlerle yazılan bilinmeyen dilin anlamıydı.

Aynı çivi yazısıyla yalnız Hititçe yazılmadı. Luvice, Palaca, Hattice, Hurrice, Akadca ve Sümerce de bu yazıyla kaydedildi.

Hititçe kelimeler, isimler ve sayılar

İlk bakışta üç örnek sözcük şunlardır:

• haššu-: kral
• išha-: efendi
• nepiš: gökyüzü

İsimler için en iyi örnek Anitta metnidir. Metnin başında Anitta, babası Pithana’nın adı ve Kuššara kralı unvanıyla birlikte anılır. Hititçe isimleri incelemek isterseniz bu metin iyi bir başlangıçtır.

Sayılarda ilginç bir tuzak var. Texas Üniversitesi’nin Hitit yasaları dersinde 6 işareti “altı” olarak çevrilir. Aynı derste bu sayının Hititçe okunuşunun bilinmediği açıkça belirtilir.

Dilbilgisi tarafında da somut veriler var. İsimler ortak ve nötr olmak üzere iki cinsiyete ayrılır. Fiillerde şimdiki zaman ile geçmiş zaman olmak üzere iki temel zaman bulunur.

Fiil sistemi Sanskritçe ve Eski Yunancaya göre daha az çekim kategorisi içerir. Birinci tekil kişide -mi veya -hi ile ayrılan iki çekim sınıfı vardır.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Hrozný hikâyesi genellikle “bir cümle, bir dehâ” diye anlatılır. Ayrıntılar daha ilginçtir.

• NINDA bir Sümerce sözcük işaretiydi. Hitit kâtipleri Sümerce yazdıkları bu tür sözcükleri okurken Hititçe karşılıklarıyla seslendirirdi. Yani cümledeki “ekmek” işareti Hititçe değil, Sümerce kökenliydi.
• Çivi yazısı zaten okunabiliyordu. Zorluk işaretlerde değil, arkasındaki dildeydi.
• Su sözcüğü ek bir kanıt verdi. Hrozný’nin akrabalık kanıtları arasında watar ve wedenas çekimlerindeki ünlü değişimi ile r/n dönüşümü de vardı.
• Aynı yazı birçok dili taşıdı. Hitit çivi yazısı, Hititçenin yanında altı başka dili de kaydetti.

Kısa kronoloji

1. MÖ 20-18. yüzyıllar Kaneš/Neša’daki Asur tüccar belgelerinde Hititçenin erken izleri görülür.
2. MÖ 2. binyıl Hititçe, Anadolu’da çivi yazılı tabletlerle kaydedilir.
3. 1887 Tell el-Amarna’da Hititçe Arzawa mektupları bulunur.
4. 1902 Knudtzon, Hititçenin Hint-Avrupa dili olduğunu savunur.
5. 1906 Winckler ve Makridi Bey Hattuşa’da sistematik kazılara başlar.
6. 24 Kasım 1915 Hrozný çözümünü Berlin’de sunar.
7. 1917 Die Sprache der Hethiter yayımlanır.
8. 1975 Chicago Hittite Dictionary projesi başlatılır.
9. 2001 Boğazköy tablet arşivi UNESCO Dünya Belleği Sicili’ne alınır.

Hititçe sözlük ve çeviri nereden yapılır?

En kapsamlı kaynak Chicago Hittite Dictionary’dir. 1975’te başlatılan bu proje, yayımlanmış Hititçe metinlerdeki sözcükleri açıklar. Her girişte anlam, yazım, dilbilgisi özellikleri ve kullanım örnekleri bulunur. Hititçe-İngilizce bir sözlüktür.

Çevrimiçi eCHD sürümü, sözcüklerin farklı biçimlerini ve metin içindeki kullanımlarını incelemenize olanak tanır. Bir sözcüğü yalnız anlamıyla değil, cümle içindeki davranışıyla görürsünüz.

Çeviri yaparken bir uyarı: Hititçe çeviri, sözcük listesinden ibaret değildir. Sözcük işaretlerinin Sümerce yazılıp Hititçe okunduğunu unutmamalısınız. Dilbilgisi de ayrı bir ustalık ister.

Hititçe nasıl öğrenilir?

Başlangıç için Texas Üniversitesi’nin Hittite Online programı uygundur. Program 10 ders sunar. Dersler özgün metinleri işler: Anitta bildirisi, Hitit yasaları ve II. Muršili’nin veba duası.

Önerilen sıra şöyledir:

1. Çivi yazısının hece ve sözcük işaretleri mantığını anlayın.
2. Anitta metnindeki kısa cümlelerle başlayın.
3. Ekmek-su cümlesini kendiniz çözümleyin: nu, NINDA-an, ezzatteni, watar-ma, ekutteni.
4. Bilmediğiniz sözcükleri eCHD’de arayın.

Türkçe konuşan biri olarak elinizde hazır bir avantaj yok. Ama İngilizce water ya da Almanca Wasser bildiğiniz için watar size tanıdık gelecektir. Hrozný’nin ikinci temel ipucu da buydu.

Çözümden sonra ne oldu?

Hrozný’nin çözümü başlangıçta kuşkuyla karşılandı. Doğruluğu, Ferdinand Sommer, Johannes Friedrich, Hans Ehelolf ve Albrecht Goetze’nin sonraki çalışmalarıyla desteklendi. Bilim dünyasında bir çözümün kabul görmesi böyle olur: başkaları aynı yöntemi sınar ve sonuç tutar.

Bugün Hititçe tabletlerin başlıca buluntu merkezi Hattuşa’dır. Çorum’un Boğazkale ilçesi yakınındaki bu Hitit başkenti, Anadolu gezginlerinin de uğrak yeridir. Boğazköy tablet arşivi 2001’de UNESCO Dünya Belleği Sicili’ne alındı. Kayıtta İstanbul Arkeoloji Müzeleri ile Anadolu Medeniyetleri Müzesi koruyucu kurumlar olarak gösterildi.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Hititçe tr.wikipedia.org
2. Scuola Normale Superiore, Mnamon — Hittite mnamon.sns.it
3. Scuola Normale Superiore, Mnamon — Cuneiform Hittite mnamon.sns.it
4. Radio Prague International — Bedřich Hrozný – Re-Discoverer of the Hittite Language english.radio.cz
5. Palacký Üniversitesi — Historica Olomucensia 54, Hrozný ve Alman Şark Cemiyeti arşiv belgeleri historie.upol.cz
6. Wikipedia — Bedřich Hrozný en.wikipedia.org
7. Wikipedia — Hittite language en.wikipedia.org
8. Texas Üniversitesi, Linguistics Research Center — The Proclamation of Anittas lrc.la.utexas.edu
9. Texas Üniversitesi, Linguistics Research Center — The Law Code lrc.la.utexas.edu
10. Texas Üniversitesi, Linguistics Research Center — Introduction to Hittite lrc.la.utexas.edu
11. Texas Üniversitesi, Linguistics Research Center — Hittite Online lrc.la.utexas.edu
12. Chicago Üniversitesi ISAC — Chicago Hittite Dictionary isac.uchicago.edu
13. UNESCO ICDH — The Hittite Cuneiform Tablets from Bogazkoy unescoicdh.org
14. Wikipedia — Hattusa en.wikipedia.org

Görsel: Hittite Cuneiform Tablet- Cultic Festival Script.jpg — Mx. Granger, CC0