Pîrî Reis’in haritası, kendi tarih kaydına göre Hicri 919 yılının Muharrem ayında, yani 9 Mart–7 Nisan 1513 arasında çizildi. Eser Gelibolu’da çizildi ve bugün Topkapı Sarayı’nda korunan parçası hâlâ tartışmaların odağında.
Bu yazıda haritanın nerede olduğunu, kimin bulduğunu ve Antarktika iddiasına akademik dünyanın ne dediğini öğreneceksiniz. Üzerindeki yaratık çizimlerinin de nereden geldiğini göreceksiniz.
Piri Reis haritası nerede bulundu?
Harita, Türk Tarih Kurumu’nun İzahnâme’sine göre 1929’da Topkapı Sarayı’nda bulundu. Bulan kişi, Millî Müzeler Müdürü Halil Ethem’dir. Alman şarkiyatçı Paul Kahle, haritayı Halil Ethem ile birlikte inceledi. Kahle, sonuçlarını Eylül 1931’de Leiden’deki XVIII. Müsteşrikler Kongresi’nde sundu.
Basında çıkan yanlış haberler üzerine Türk Tarih Kurumu bir açıklama hazırladı. Bu açıklama ve harita fotoğrafları, The Illustrated London News’un 23 Temmuz 1932 sayısında yayımlandı. Yani haritanın dünyaya tanıtılması, bulunuşundan birkaç yıl sonra, düzeltme çabasıyla birlikte gerçekleşti.
Piri Reis haritası nerede sergileniyor?
Orijinal, UNESCO adaylık dosyasında Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan Köşkü Koleksiyonu’nun 1633 numaralı eseri olarak kayıtlıdır. İstanbul’a gittiğinizde onu her zaman salonda göremeyebilirsiniz.
UNESCO’nun 2016-34 kodlu dosyası, ışığa duyarlı orijinalin sürekli sergilenmediğini belirtir. Harita yalnızca 500. yıl kutlamaları gibi özel durumlarda gösterilir. Araştırmacılar ise haritanın dijital görüntülerini Topkapı Sarayı Müzesi Müdürlüğünün izniyle alabilir.
Piri Reis haritasının tamamı var mı?
Yok. 1513 tarihli dünya haritasının yaklaşık üçte biri günümüze ulaşmıştır. Elimizdeki parça Avrupa ile Afrika’nın batı kıyılarını ve Güney Amerika’nın doğu kıyılarını gösterir.
Sağ kenardaki açıklamaların yarım kalması, parçanın daha büyük bir haritadan kaldığını gösteren fiziksel ipuçlarından biridir. Bir kitabın yırtılmış sayfasını düşünün: cümle ortada biter, devamı sizde değildir.
Piri Reis haritası Türkçe mi yazılmış?
Büyük ölçüde evet. Haritanın açıklamaları esas olarak Arap harfleriyle Osmanlı Türkçesi yazılmıştır. Yapım kaydı ise Arapçadır. Bugünkü Türkçeyle okumak için transkripsiyon ya da çeviri gerekir.
Harita, enlem ve boylam ağı yerine pusula gülleriyle yön çizgileri kullanan portolan türünde bir deniz haritasıdır. UNESCO dosyası, kalan parçada iki adet 32 uçlu büyük pusula gülü ile üç küçük pusula gülü bulunduğunu kaydeder. Su altındaki kayalıklar haç işaretiyle, sığlıklar kırmızı noktalarla gösterilmiştir.
Piri Reis haritası Antarktika’yı gösteriyor mu?
İddianın kaynağı bellidir. Charles Hapgood, 1966 tarihli Maps of the Ancient Sea Kings kitabında haritanın buzsuz Antarktika’yı gösterdiğini savundu. Bunu, tarih öncesi bir uygarlığın küresel keşif kuramıyla ilişkilendirdi.
Akademik araştırmalar bu sonucu doğrulamıyor. Gregory C. McIntosh’un University of Georgia Press tarafından yayımlanan incelemesi, haritadan eski uygarlıkların ya da dünya dışı ziyaretçilerin Antarktika bilgisine kanıt çıkarılmasını açıkça reddeder.
İki ayrı açıklama öne çıkar:
- Terra Australis: Güneydeki kara parçası, dönemin varsayımsal güney kıtası Terra Australis’i temsil edebilir.
- Parşömene uydurma: Svat Soucek’in yorumuna göre Güney Amerika kıyılarının doğuya kıvrılması, çizimin parşömenin kullanılabilir yüzeyine sığdırılmasıyla açıklanabilir.
Bir fotoğrafı çerçeveye sığdırmak için kırptığınızı düşünün. Harita da parşömenin sınırına göre şekillenmiş olabilir.
Haritanın kaynakları neydi?
Pîrî Reis haritada kullandığı kaynakları kendisi saydı. Araştırmacılar bu sayımı farklı yorumladı: toplam 20, 30 veya 34 harita kullanıldığı ileri sürüldü.
McIntosh’un 2000 tarihli araştırması, Kolomb kaynaklı bilgileri 1498’deki üçüncü sefer yerine 1493–1496 arasındaki ikinci sefere bağlar. Brezilya kıyısındaki Katino adı ise büyük olasılıkla yaklaşık 25° güney enlemindeki Cananéia’yı gösterir. Daha güneydeki tanımlamalar kesin değildir.
Farklı kaynakların birleştirilmesi bazı hatalar doğurmuştur. Virgin Adaları’nın haritada iki kez gösterilmesi bunun örneğidir.
Piri Reis haritasındaki yaratıklar ve varlıklar
Haritanın Brezilya bölümünde yüzü göğsünde bulunan bir figür var. Karen Pinto’nun 2012 tarihli incelemesi onu Blemmye adlı efsanevi insan tipi olarak tanımlar.
Marco Masseti ve Cecilia Veracini’nin 2016 araştırması, haritadaki birçok hayvan tasvirini Avrupa ve Yakın Doğu’nun geç Orta Çağ ikonografisiyle ilişkilendirir. Yani bu çizimler yeni bir gizem değil, dönemin ortak görsel dağarcığıdır.
Kısa kronoloji
- 1513: Pîrî Reis, dünya haritasını Gelibolu’da tamamladı.
- 1517: Osmanlıların Mısır’ı fethinden sonra harita Yavuz Sultan Selim’e sunuldu.
- 1528: Pîrî Reis ikinci dünya haritasını çizdi. Bu eser Kuzey Atlantik ile Kuzey ve Orta Amerika kıyılarını gösterir.
- 1929: Günümüze ulaşan parça Topkapı Sarayı’nda bulundu.
- 1931: Paul Kahle, sonuçlarını Leiden’deki kongrede sundu.
- 1932: Türk Tarih Kurumu’nun açıklaması The Illustrated London News’ta yayımlandı.
- 1966: Charles Hapgood, Antarktika iddiasını içeren kitabını yayımladı.
- 2000: McIntosh’un haritanın kaynaklarını inceleyen kitabı çıktı.
- 2012: Karen Pinto’nun İslâm ikonografisi makalesi yayımlandı.
- 2016: Masseti ve Veracini’nin hayvan tasvirleri araştırması yayımlandı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Haritanın gizemi çoğu zaman büyük iddialar etrafında anlatılır. Oysa küçük ayrıntılar daha öğreticidir.
- Yarım kalan satırlar: Sağ kenardaki açıklamaların yarıda kesilmesi, parçanın daha büyük bir haritadan koptuğunu gösterir.
- İki kez çizilen adalar: Virgin Adaları’nın çift gösterilmesi, Pîrî Reis’in farklı kaynakları birleştirirken yaşadığı sorunu ortaya koyar.
- Zararsız dev: Pinto’nun aktardığı notta Blemmye figürünün boyu yedi karış, gözleri arasındaki mesafe bir karış olarak verilir. Notta figürün zararsız olduğu da söylenir.
- Kayıp haritadan papağanlar: Masseti ve Veracini, Karayip papağanlarının daha önceki çizimlerden değil, Kolomb’un kayıp haritasından aktarılmış olabileceğini olasılık olarak belirtir.
Piri Reis haritasının anlamı
Haritanın değeri, Antarktika iddiasından bağımsızdır. Elinizdeki bir telefon haritasıyla karşılaştırdığınızda ne kadar farklı çalıştığını görürsünüz. Burada koordinat ağı yok, yön çizgileri var. Denizci bir kaptanın portolan geleneğiyle, Avrupa kaynaklarını, Kolomb’dan gelen bilgileri ve efsanevi tasvirleri tek yüzeyde birleştirdiği görülür.
Topkapı Sarayı’nda korunan parça, 16. yüzyıl Osmanlı denizcilik bilgisinin ve harita yapımının nadir belgelerinden biridir. UNESCO’nun adaylık dosyasında yer alması da bu önemi gösterir.
Sık sorulan sorular
Piri Reis haritası Antarktika’yı gösteriyor mu?
Akademik araştırmalar bunu doğrulamıyor. Güneydeki kara parçası için en bilinen açıklama, dönemin varsayımsal güney kıtası Terra Australis’tir. Güney Amerika kıyısının doğuya kıvrılması ise çizimin parşömene sığdırılmasıyla da açıklanabilir.
Piri Reis haritasının tamamı günümüze ulaştı mı?
Hayır. 1513 tarihli dünya haritasının yaklaşık üçte biri günümüze ulaşmıştır. Parça, Avrupa ile Afrika’nın batı kıyılarını ve Güney Amerika’nın doğu kıyılarını gösterir.
Piri Reis haritası hangi dilde yazılmıştır?
Açıklamalar esas olarak Arap harfleriyle Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştır. Yapım kaydı ise Arapçadır.
Haritayı kim ve ne zaman buldu?
Türk Tarih Kurumu’nun İzahnâme’sine göre harita 1929’da Topkapı Sarayı’nda bulundu. Bulan kişi Millî Müzeler Müdürü Halil Ethem’dir.
Kaynaklar
- Vikipedi — Pîrî Reis Haritası tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Piri Reis map en.wikipedia.org
- UNESCO — Piri Reis Dünya Haritası adaylık dosyası media.unesco.org
- Türk Tarih Kurumu — Pirî Reis Haritası Hakkında İzahnâme ttk.gov.tr
- University of Georgia Press — The Piri Reis Map of 1513 ugapress.org
- Karen Pinto — Piri Reis’ World Map of 1513 & its Islamic Iconographic Connections dergipark.org.tr
- Lizbon Üniversitesi — The zoomorphic representations of the Pîrî Reis map (1513) repositorio.ulisboa.pt
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Pîrî Reis islamansiklopedisi.org.tr
Görsel: Piri reis world map 01.jpg — Piri Reis, Public domain
