1250’de Mısır’da, köle olarak getirilen askerlerin yükseldiği bir yönetici sınıfı iktidarı ele geçirdi. Siz bu yazıda, askerî eğitimden Kahire’deki sultanlık tahtına uzanan yolu öğreneceksiniz. Memlük Devleti, 1517’ye kadar Mısır, Suriye-Filistin ve Hicaz üzerinde hüküm sürdü. Başkent Kahire, bu askerî seçkinlerin kurduğu sultanlığın yönetim merkezi oldu. [1][3][4]
Memlüklerin hikâyesinde kölelik, âzat edilme ve hükümdarlık aynı hayat çizgisinde buluşabiliyordu. Saray kışlalarında yetiştirilen askerler, eğitimlerinin ardından özgürleşiyor ve askerî-idarî görevler üstleniyordu. Ancak 1250’deki kuruluşu anlamak, yalnızca askerlerin savaş becerilerine bakmaktan fazlasını gerektirir. Eyyûbî hanedanının Mısır ve Suriye’deki mücadeleleri, bu birliklerin güç kazanmasına zemin hazırladı. [1][3]
Memlükler kimdir, köle askerler nasıl yükseliyordu?
Arapça memlûk sözcüğü, sözlükte sahip olunan şeyi anlatan bir anlama gelir. Tarihsel kullanımda ise özel eğitimle hükümdarın muhafız birliğine alınan köle askerleri belirtir. Dolayısıyla memlük, başlangıçta Mısır’daki devletin adından önce bir askerlik statüsünü tanımlıyordu. Sözcüğün bu anlamı, sultanlığın insan kaynağını ve kuruluşunu birlikte açıklamaya yardımcı olur. [2]
Memlük askerleri, saray kışlalarında Arapça, İslâm bilgisi ve savaş eğitimi alıyordu. Ardından âzat edilen askerler, orduda ve yönetimde görev üstlenme imkânı buluyordu. Köle olarak getirilmeleriyle sultanlık yönetimine katılmaları arasında, eğitim ve özgürleşme aşamaları bulunuyordu. Bu yüzden Kahire’deki yönetici sınıfını anlatırken âzat edilme aşamasını da hatırlamak gerekir. [3]
Memlük sultanlığı, yalnızca hükümdarlığın babadan oğula geçtiği bir hanedan düzenine dayanmıyordu. Yeni getirilen köle askerler de eğitimden sonra aynı yönetici çevreye katılabiliyordu. Siz bugün eğitimin bir meslek yolunu nasıl değiştirdiğini gündelik hayatta gözlemleyebilirsiniz. Memlük düzeninde ise saray eğitimi, âzat edilme ve askerî görevler birbirine bağlanmıştı. Bu bağlantı, Mısır’daki askerî seçkinlerin sürekli yeni üyeler kazanmasını mümkün kılıyordu. [3]
Memlük Devleti ne zaman kuruldu, kurucusu kimdi?
Eyyûbî Sultanı es-Sâlih Eyyûb, Kıpçak ülkesi ve Kafkasya’dan memlük askerleri getirtti. Bu askerleri, Kahire’de Nil üzerindeki Ravza Adası kışlalarına yerleştirerek kendi çevresinde topladı. Eyyûbî hanedan üyeleri de rakiplerine karşı kullanmak üzere ayrı askerî birlikler kuruyordu. Mısır ve Suriye’deki hanedan mücadeleleri, böylece memlük birliklerinin nüfuzunu artırdı. [1][4]
İktidar değişiminin belirleyici adımlarından biri, 2 Mayıs 1250’de Fariskur’daki ordugâhta atıldı. Memlük emirleri, Eyyûbî Sultanı Turan Şah’ı öldürerek Mısır’daki yönetim değişiminin önünü açtı. Aynı yıl Şecerüddürr tahta çıktı; ardından hükümdarlık İzzeddin Aybek’e geçti. Dolayısıyla kuruluş, Eyyûbî ordusunun içinden yükselen emirlerin doğrudan iktidar mücadelesiyle bağlantılıydı. [4][5]
Kurucu sorusunun cevabı, Şecerüddürr’ün kısa sultanlığının nasıl değerlendirildiğine göre değişir. Bazı tarihçiler, 1250’de tahta çıkan Şecerüddürr’ü ilk Memlük sultanı olarak kabul eder. Çoğunluk ise 3 Temmuz 1250’de hükümdar olan İzzeddin Aybek’i ilk hükümdar sayar. Şecerüddürr, yaklaşık seksen günlük saltanatının ardından Aybek’le evlenerek sultanlığı ona devretti. Bu nedenle kuruluşu öğrenirken, Aybek ve Şecerüddürr’ün rollerini birlikte değerlendirmek gerekir. [4]
Memlük Devleti Türk müydü?
Memlük Devleti’nin kurucuları, Eyyûbî ordusundaki Türk asıllı âzatlı emirler arasından çıktı. Dönemin tarihçileri de bu yönetimi Türk Devleti adıyla anıyordu. Bu adlandırma, kuruluş kadrosunun kökenini ve dönemin yönetim algısını anlamak açısından açıklayıcıdır. Ancak sultanlığın bütün tarihindeki askerî seçkinler aynı etnik kökenden gelmiyordu. [3][4]
1250-1382 arasındaki Bahrî döneminde, Kıpçak Türkü kökenli askerî seçkinler öne çıktı. 1382-1517 arasındaki Burcî döneminde ise Çerkes kökenli askerî seçkinler ağırlık kazandı. Siz Memlükler hakkında Türk veya Çerkes ifadeleriyle karşılaştığınızda, ilgili döneme de bakmalısınız. Çünkü bu iki tanım, sultanlığın farklı dönemlerindeki yönetici çevreleri anlatır. [3]
Memlük Devleti’nin resmî dini Sünnî İslâm’dı; ülkesinde Hristiyan ve Yahudi toplulukları da yaşıyordu. Dolayısıyla askerî seçkinlerin kökeni, ülkenin bütün toplumsal yapısını tek başına açıklamaz. Türk ve Çerkes ifadeleri yönetici kadroları anlatırken, dinî topluluklar başka bir ayrımı gösterir. Kahire merkezli sultanlığı anlamak için bu bilgileri birbirine karıştırmadan okumak gerekir. [3][5]
Memlük Devleti nerede kuruldu, haritası hangi bölgeleri kapsıyordu?
Memlük Devleti Mısır’da kuruldu; başkent Kahire, sultanlığın yönetim merkezi olarak kaldı. Hâkimiyet alanı Mısır’ın yanında Suriye-Filistin’i ve Hicaz’ı da kapsayacak biçimde uzanıyordu. Mekke ile Medine de Memlüklerin hüküm sürdüğü coğrafyanın içinde bulunuyordu. Haritada bu bölgeleri birlikte görmek, sultanlığın neden yalnızca Mısır’dan ibaret olmadığını açıklar. [1][3]
Filistin, Memlüklerin hem Moğollarla hem Haçlılarla mücadele ettiği yerler arasında bulunuyordu. Aynicâlût zaferiyle Suriye’nin büyük bölümü, 1260’ta Memlük hâkimiyetine katıldı. Sultan el-Eşref Halil ise 1291’de Filistin’deki son büyük Haçlı merkezi Akkâ’yı aldı. Bu iki olay, Suriye-Filistin bölgesinin sultanlığın askerî tarihindeki yerini somutlaştırır. [4][5]
Mısır’daki tarım, Nil’in taşkınlarına bağlı sulama düzeniyle yakından ilişkiliydi. Suriye ve Filistin’de ise yağışlar ve yerel su kaynakları daha belirleyiciydi. Siz günlük yaşamda suyun nereden geldiğini düşündüğünüzde, bu bölgesel farkı kolayca kavrayabilirsiniz. Aynı sultanlık içinde yaşayan üreticiler, tarım için farklı su koşullarına bağlıydı. Ayrıca Mısır merkezli bu devlet, Hindistan’daki Delhi Memlük yönetiminden ayrıydı. [5]
Memlûk Devleti sultanları arasında kimler öne çıktı?
Kutuz’un ordusu, Baybars’ın da katıldığı Aynicâlût Savaşı’nda Moğol kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Filistin’deki savaş, 3 Eylül 1260’ta gerçekleşti ve Suriye’de Memlük hâkimiyetini genişletti. Kutuz ve Baybars isimlerinin birlikte anılması, bu ortak askerî başarıyla bağlantılıdır. Baybars, aynı yıl başlayan sultanlığını 1277’ye kadar sürdürerek Bahrî döneminin hükümdarlarından oldu. [4][5]
Baybars, 1261’de Abbâsî ailesinden el-Müstansır’ı Kahire’de halife ilan ederek yönetimini destekledi. Bu adım, sultanlığının dinî meşruiyetini güçlendiren bir düzenleme olarak öne çıktı. Böylece Baybars’ın hükümdarlığında, askerî başarıya ek olarak Kahire’deki halifelik de yer aldı. Memlük siyasetini yalnızca savaşlarla açıklamak, bu dinî meşruiyet boyutunu eksik bırakır. [5]
Kalavun, 1279-1290 arasında; el-Eşref Halil ise 1290-1293 arasında sultanlık yaptı. El-Eşref Halil’in 1291’de Akkâ’yı ele geçirmesi, hükümdarlığının belirgin askerî başarısıydı. Burcî dönemi ise 1382’de başladı. Son sultan II. Tomanbay’ın 1516-1517 arasındaki yönetimi, Osmanlıların Mısır’ı almasıyla sona erdi. Bu hükümdarlar, kuruluş sonrasındaki farklı dönemleri ve sultanlığın sonunu izlemeyi kolaylaştırır. [4][5]
Kısa kronoloji
1250’deki kuruluş ile 1517’deki yıkılış arasındaki başlıca dönüm noktaları şöyle sıralanabilir. Tarihleri birlikte okumak, kuruluşu, genişlemeyi ve Osmanlı fetihlerini birbirinden ayırmayı kolaylaştırır. [4][5][7][8]
- 2 Mayıs 1250 Memlük emirleri, Turan Şah’ı Fariskur’daki ordugâhında öldürerek iktidar değişiminin önünü açtı.
- 1250 Şecerüddürr kısa süre sultanlık yaptı; ardından hükümdarlık İzzeddin Aybek’e geçti.
- 3 Eylül 1260 Kutuz’un ordusu, Baybars’ın da katıldığı Aynicâlût Savaşı’nda Moğol kuvvetlerini yendi.
- 1261 Baybars, Abbâsî ailesinden el-Müstansır’ı Kahire’de halife ilan ederek yönetimini destekledi.
- 1291 Sultan el-Eşref Halil, Filistin’deki son büyük Haçlı merkezi Akkâ’yı aldı.
- 1382 Çerkes kökenli askerî seçkinlerin öne çıktığı Burcî dönemi başladı.
- 24 Ağustos 1516 Yavuz Sultan Selim’in ordusu, Mercidâbık’ta Memlük ordusunu yenilgiye uğrattı.
- 22 Ocak 1517 Osmanlı ordusu, Kahire yakınlarındaki Ridâniye Savaşı’nda Memlük direnişini kırdı.
- 27-28 Ocak 1517 Tomanbay, Kahire’ye dönerek üç gün süren sokak direnişini başlattı.
- 13 Nisan 1517 Tomanbay’ın idamı, Mısır’da Osmanlı yönetiminin yerleşmesindeki son aşamalardan biri oldu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Bahrî ve Burcî adları, askerlerin barındırıldığı yerlerle bağlantılı dönem adlarıydı. Bahrî adı Nil kıyısındaki kışlalarla, Burcî adı Kahire Kalesi’nin burçlarıyla ilişkiliydi. Böylece askerlerin kaldığı yapılar, sultanlığın tarihini sınıflandırırken kullanılan adlara da yansıdı. Ravza Adası kışlalarıyla Kahire Kalesi, askerî örgütlenmenin mekânlarını gözünüzde canlandırmanıza yardımcı olur. [3][4]
Memlük sultanları ve emirleri, görevlerini simgeleyen kişisel armalarını sancaklarında kullanıyordu. Bir emir, sultan olduğunda emirlik döneminde seçtiği armasını korumayı sürdürebiliyordu. Bu ayrıntı, hükümdarın önceki askerî göreviyle sultanlığı arasında görsel bir bağlantı kuruyordu. Sancaktaki arma, böylece kişinin görevini temsil eden somut bir işaretti. [5]
Memlüklerin mineli ve yaldızlı cam eserleri, Akdeniz çevresinde değer gören ürünlerdi. Bu camlar, Venedik’teki cam üretimini de etkileyen sanat eserleri arasında bulunuyordu. Doğu-Batı arasındaki ipek ve baharat ticaretinden sağlanan refah, sanat ve mimariyi destekliyordu. Günlük hayatınızdaki cam eşyalardan hareketle, Memlük sanatının bu somut malzemesine yaklaşabilirsiniz. [3]
Kahire’deki Kalavun, Berkuk ve Barsbay yapıları, Memlük mimarisinin başkentteki izleri arasındadır. Sultan Hasan, el-Gavri ve Kayıtbay yapıları da aynı mimari mirasın parçalarıdır. Siz Kahire gezisi planlarken, bu adları Memlük dönemini tanımak için kullanabilirsiniz. Böylece sultan isimlerini, yalnızca savaş tarihleriyle değil, kentteki yapılarla da ilişkilendirebilirsiniz. [6]
Memlük Devleti’ni kim yıktı, hangi savaş belirleyici oldu?
Yavuz Sultan Selim’in ordusu, 24 Ağustos 1516’da Mercidâbık’ta Memlük ordusunu yendi. Savaş alanı, Halep’in yaklaşık 38 kilometre kuzeyinde bulunan Mercidâbık bölgesindeydi. Ardından 22 Ocak 1517’de Kahire yakınlarında yapılan Ridâniye Savaşı geldi. Ridâniye, Memlük direnişini kırarak Osmanlıların sultanlığın başkentini ele geçirmesine yol açtı. [7][8]
Son sultan Tomanbay, İskenderiye ve Kahire Kalesi’nden getirttiği topları siperlere yerleştirmişti. Osmanlı ordusu ise savunma hattını yandan dolaşarak bu topların etkisini azalttı. Bu ayrıntı, Ridâniye’de silahların yerleştirilmesiyle ordunun hareketinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. [8]
Tomanbay, yenilgiden sonra 27-28 Ocak 1517 gecesi yeniden Kahire’ye dönerek direnişi sürdürdü. Başlattığı sokak direnişi üç gün sürdü; kendisi 13 Nisan 1517’de idam edildi. Dolayısıyla Ridâniye yenilgisiyle Tomanbay’ın son direnişi, aynı anda gerçekleşen olaylar değildi. Savaş, başkentin alınmasına yol açarken sonraki mücadeleler Osmanlı yönetiminin yerleşmesiyle sonuçlandı. [8]
1517 sonrasında eski Memlük emirlerinden Hayır Bay, Mısır beylerbeyi olarak görevlendirildi. Bu atama, Memlük mensuplarının Osmanlı idaresinde görev almaya devam ettiğini gösterir. Bağımsız sultanlığın sona ermesi, bütün Memlük mensuplarının yönetimden tamamen çekilmesi anlamına gelmedi. Mısır’da devletin yıkılışıyla askerî çevrelerin sonraki varlığını bu nedenle ayrı değerlendirmek gerekir. [9]
Sık sorulan sorular
Memlük Devleti ne zaman ve nerede kuruldu?
Memlük Devleti, 1250’de Mısır’da kuruldu ve başkenti Kahire oldu. Hâkimiyet alanı Mısır’ın yanında Suriye-Filistin ve Hicaz’ı da kapsıyordu.
Memlük Devleti’nin kurucusu kimdir?
Çoğu tarihçi, 3 Temmuz 1250’de hükümdar olan İzzeddin Aybek’i ilk Memlük hükümdarı kabul eder. Bazı tarihçiler ise aynı yıl kısa süre tahtta kalan Şecerüddürr’ü ilk sultan sayar.
Memlük Devleti Türk mü?
Bahrî döneminde Kıpçak Türkü, Burcî döneminde Çerkes kökenli askerî seçkinler öne çıktı. Dönemin tarihçileri yönetimi Türk Devleti olarak adlandırsa da yönetici sınıfı tek kökenden oluşmuyordu.
Memlük Devleti’ni kim, hangi savaş sonucunda yıktı?
Yavuz Sultan Selim’in ordusu, 1516’da Mercidâbık’ta ve 1517’de Ridâniye’de Memlükleri mağlup etti. Ridâniye, Kahire’nin ele geçirilmesine yol açarken Tomanbay’ın sonraki direnişi de bastırıldı.
Kaynaklar
- Vikipedi — Memlûk Devleti tr.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — MEMLÜK islamansiklopedisi.org.tr
- The Metropolitan Museum of Art — The Art of the Mamluk Period (1250–1517) metmuseum.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — MEMLÜKLER islamansiklopedisi.org.tr
- Wikipedia — Mamluk Sultanate en.wikipedia.org
- UNESCO — Historic Cairo whc.unesco.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — MERCİDÂBIK MUHAREBESİ islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — RİDÂNİYE SAVAŞI islamansiklopedisi.org.tr
- YÖK Açık Bilim — Osmanlı yönetimi altında Memlükler 1517-1660 acikbilim.yok.gov.tr
Görsel: Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg — Ro4444, CC BY-SA 4.0
