Kültepe Nerede? Kaniş’te Anadolu’nun İlk Yazılı Belgeleri

Bir ev satın aldığınızı düşünün. Tapuda tanıklar var, satıştan dönmeyi caydıran bir ödeme şartı var. Aynı düzen, Kayseri yakınlarında yaklaşık dört bin yıl önce de işliyordu. Nafiz Aydın’ın 1994’te yayımladığı bir Kültepe tabletinde altı tanık ve gümüşle ödenecek bir cayma bedeli yazılıdır.

Bu yazıda Kültepe’nin nerede olduğunu, eski adının Kaniş olduğunu ve tabletlerin nasıl tanındığını öğreneceksiniz. 1871’den 1925’e, oradan 1948’de başlayan sistemli kazılara uzanan yolu da izleyeceğiz. Sonunda tabletlerin bugün hangi müzelerde durduğunu göreceksiniz.

Kültepe nerede? Kayseri’deki konumu

Kültepe, Kayseri kent merkezinin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusundadır. İdari olarak Kocasinan ilçesinin Karahöyük Mahallesi sınırları içinde kalır. Harita uygulamasında arama yaparken “Kültepe Örenyeri” ve “Kayseri” sözcüklerini birlikte yazmanız işinizi kolaylaştırır.

İstanbul’dan yola çıkacaklar için tek bilgi şudur: Kültepe İstanbul’da değil, Kayseri’dedir. Yine de İstanbul’da Kültepe’ye ait bir şey görebilirsiniz. İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Kültepe tabletlerinin saklandığı müzelerden biridir.

Bu konum rastgele bir seçim değildi. Sivas ve Malatya yönlerinden gelen yollar, Kültepe’nin bulunduğu verimli ovada birleşir. Bakanlığın örenyeri tanıtımına göre bu konum, yerleşimin Anadolu, Suriye ve Mezopotamya arasındaki ticaretteki önemini artırmıştır.

Kültepe höyüğü nasıl bir yer?

UNESCO adaylık dosyasında Kaniş höyüğü, ovadan 21 metre yükselen bir yerleşim olarak tanımlanır. Boyutları yaklaşık 550 × 500 metredir. Yani bir futbol sahasından çok daha geniş bir tepeden söz ediyoruz.

Höyük yalnızca MÖ 2. binyılın ürünü değildir. 2010’dan itibaren yürütülen kazılar, yerleşim geçmişinin Geç Kalkolitik Çağ’a kadar uzandığını gösterdi. Yani tabletlerin yazıldığı çağdan çok önce burada insanlar yaşıyordu.

2023 tarihli kazı değerlendirmesine göre anıtsal yapılar ve ithal buluntular da dikkat çekicidir. Bunlar, Kaniş’in MÖ 3. binyılın ikinci yarısında bölgesel bir güç olduğunu düşündürür. Kültepe’yi yalnızca Asurlu tüccarlarla anmak, hikâyenin bir bölümünü atlamak olur.

Kültepe Kaniş karum: tüccarların aşağı şehri

“Karum” sözcüğü, höyüğü çevreleyen aşağı şehri anlatır. Burada yerli ve yabancı tüccarlar birlikte yaşayıp ticaret yapıyordu. UNESCO adaylık dosyasına göre höyük ve karumun birlikte oluşturduğu yerleşimin çapı en az 2,5 kilometredir.

MÖ 2. binyılda Kaniş Krallığı’nın başkenti buradaydı. Aynı dönemde Kültepe, Anadolu’daki Asur ticaret kolonileri ağının da merkeziydi.

Günlük hayatın izleri sokaklarda da görülür. Karum mahallelerinde taş döşeli sokakların altında su tahliye kanalları vardı. Bugün şehrinizde yağmur suyunu yoldan uzaklaştıran gider sistemini düşünün. Kaniş sakinleri benzer bir derdi çok önce çözmüştü.

Kültepe tabletleri nedir?

Kültepe tabletleri, kilden yapılmış çivi yazılı belgelerdir. Dil olarak Akadcanın Eski Asur lehçesi kullanılmıştır. MÖ 2. binyılın ilk çeyreğine tarihlenen bu tabletler, Anadolu’nun bilinen en eski yazılı belgeleridir.

UNESCO’ya 2014’te sunulan adaylık dosyası, karum sakinlerinin özel arşivlerinden çıkarılmış 23.500 kil tablet ve zarf kaydeder. Bu sayı, tek bir yerleşimin evlerinden çıkan belgeler için çok büyüktür. Kültepe-Kaniş tabletleri, eski Yakın Doğu’nun en büyük ve en kapsamlı özel şahıs arşivleri arasında sayılır.

İçerik yalnızca ticaretle sınırlı değildir. Belgeler borç, faiz, evlenme, boşanma, miras, köle ticareti ve mahkeme kararlarını da kaydeder. Bir banka kredisinin faizini ya da bir miras paylaşımını bugün nasıl yazıya döküyorsanız, Kaniş’te de benzer işlemler kil üzerine işleniyordu.

Kültepe tabletleri nerede?

Tabletler tek bir müzede değildir. UNESCO Türkiye Millî Komisyonu’nun 2015 duyurusuna göre bunları dört kurum korur:

• İstanbul Arkeoloji Müzeleri
• Anadolu Medeniyetleri Müzesi
• Bursa Müzesi
• Kayseri Müzesi

Kültepe Tabletleri 2015’te UNESCO Dünya Belleği Kütüğü’ne kaydedildi. Bir sonraki Kayseri ya da İstanbul ziyaretinizde bu müzelerin adını aklınızda tutabilirsiniz.

Tabletler nasıl tanındı? 1871’den 1925’e

İşin ilk aşaması müzede ya da kazıda değil, piyasada başladı. Bakanlığın örenyeri tanıtımına göre Kültepe tabletleri 1871’den itibaren eski eser piyasalarında ve müzelerde “Kapadokya tabletleri” adıyla tanınmaya başladı. Yani tabletler, kaynakları bilinmeden dolaşıma girmişti.

Sonraki yıllarda yerinde çalışmalar yapıldı. Ernst Chantre 1893–1894’te Kültepe’de kazı yaptı. Hugo Winckler ve Hugo Grothe ise 1906’da çalıştı.

Asıl dönüm noktası 1925’te geldi. Hititolog Šárka Velhartická’nın aktardığına göre Bedřich Hrozný, höyüğün merkezinde aylarca tablet bulamadı. Köylülerden aldığı bilgiyle etekteki tarlalara yöneldi. Bu karar doğru çıktı: Velhartická’nın araştırmasına göre Hrozný, aşağı şehirde başlattığı kazılarda yaklaşık 1.000 tablet ortaya çıkardı.

Hrozný incelemek üzere tabletlerden bir kısmını ülkesine götürdü. Kazı başkanı Fikri Kulakoğlu’nun aktardığına göre bu tabletleri 1936’da iade etti. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndedirler.

Sistemli kazılar: 1948’den bugüne

Kültepe’de Tahsin Özgüç başkanlığındaki geniş çaplı kazılar 1948’de başladı. Kazı başkanlığına göre höyük ve karumda başlatılan bu sistemli kazılar, Türk Tarih Kurumu ile Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü adına gerçekleştirildi.

2006’dan itibaren çalışmaları Fikri Kulakoğlu yürütmektedir. 2010’dan itibaren yürütülen kazılar, Kaniş’in geçmişini Geç Kalkolitik Çağ’a kadar uzattı. Yani kazı hâlâ sürüyor ve sorular da değişiyor.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Bu ayrıntılar genel anlatımlarda sık geçmez, ama Kaniş’i canlı kılar:

• Sıtma ilacı karşılığı tablet: Kulakoğlu’nun anlatımına göre Hrozný, 1925’te yanında getirdiği sıtma ilaçları karşılığında köylülerden çivi yazılı tablet topladı.
• Arşiv düzeni: Özel arşivlerin tabletleri kil kaplarda, ahşap sandıklarda, hasır sepetlerde veya çuvallarda düzenlenerek saklanıyordu. Bunu, evinizdeki belge dosyalarının eski bir karşılığı olarak düşünebilirsiniz.
• Mühürlü zarflar: Bazı tabletler, üzerlerine silindir mühür basılmış kil zarfların içine yerleştirilmişti.
• Taş sokak ve kanal: Karum mahallelerinde taş döşeli sokakların altında su tahliye kanalları bulunuyordu.
• Ev satış belgesi: Nafiz Aydın’ın 1994’te yayımladığı belgede altı tanık ve satıştan dönülmesini caydıran bir gümüş ödeme yükümlülüğü yer alır.

Kısa kronoloji

• Geç Kalkolitik Çağ: 2010’dan sonraki kazılarla saptanan erken yerleşim tabakaları bu döneme uzanır.
• MÖ 3. binyılın ikinci yarısı: Kaniş, anıtsal yapıları ve ithal buluntularıyla bölgesel bir güçtür.
• MÖ 2. binyılın ilk çeyreği: Kaniş, Asur ticaret ağının Anadolu merkezidir. Anadolu’nun ilk yazılı belgeleri bu dönemde oluşturulur.
• 1871: Kapadokya tabletleri eski eser piyasalarında ve müzelerde tanınmaya başlar.
• 1893–1894: Ernst Chantre Kültepe’de kazı yapar.
• 1906: Hugo Winckler ve Hugo Grothe Kültepe’de çalışır.
• 1925: Hrozný, köylülerden aldığı bilgiyle aşağı şehirde kazıya başlar.
• 1936: Hrozný, incelemek üzere götürdüğü tabletleri iade eder.
• 1948: Tahsin Özgüç başkanlığında sistemli kazılar başlar.
• 2006: Kazı çalışmaları Fikri Kulakoğlu başkanlığında yürütülmeye başlanır.
• 2010: Kaniş höyüğünde yeni dönem kazıları başlar.
• 2014: Kültepe Arkeolojik Alanı UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulur.
• 2015: Kültepe Tabletleri UNESCO Dünya Belleği Kütüğü’ne kaydedilir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kültepe Örenyeri muze.gov.tr
2. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Kültepe Arkeolojik Alanı kvmgm.ktb.gov.tr
3. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Archaeological Site of Kültepe-Kanesh whc.unesco.org
4. Höyük — Kulakoğlu ve diğerleri, 2023 hoyuk.gov.tr
5. Anadolu Ajansı — Hrozný’nin Kültepe araştırmaları, 12 Eylül 2023 aa.com.tr
6. Vikipedi — Kültepe tr.wikipedia.org
7. Kültepe Kaniş Karum — Kazı başkanlığı kultepe.org
8. Wikipedia — Kültepe en.wikipedia.org
9. Belleten — Nafiz Aydın, Ev Satışıyla İlgili Bir Kültepe Tableti belleten.gov.tr
10. UNESCO Türkiye Millî Komisyonu — Kültepe Tabletleri duyurusu unesco.org.tr

Görsel: KültepeOberstadtPalast.jpg — Klaus-Peter Simon, CC BY-SA 3.0