Küba Füze Krizi 1962: 13 gün, DEFCON 2 ve gizli pazarlık

24 Ekim 1962’de ABD Stratejik Hava Komutanlığı, en yüksek alarm düzeyi olan DEFCON 1’in bir basamak altındaki DEFCON 2’ye geçti. Kriz boyunca nükleer silahlı B-52 bombardıman uçakları sürekli havada tutuldu.

Bu yazıda Küba Füze Krizi’nin ne olduğunu, ne zaman başladığını ve neden Türkiye’yi de ilgilendirdiğini öğreneceksiniz. Ayrıca krizin en tehlikeli gününü, nasıl çözüldüğünü ve ardından neyin değiştiğini göreceksiniz.

Küba Füze Krizi nedir ve ne zaman oldu?

Küba Füze Krizi, Soğuk Savaş sırasında ABD ile Sovyetler Birliği’ni nükleer çatışmanın eşiğine getiren karşılaşmadır. Kritik evresi 16–28 Ekim 1962 arasında, yani 13 gün sürdü. Soru “küba füze krizi başlangıç tarihi” ise yaygın kullanılan kronolojiye göre yanıt 16 Ekim 1962’dir. O gün Başkan Kennedy, Sovyet füze tesislerinden haberdar edildi.

Krizin başlıca liderleri ABD Başkanı John F. Kennedy, Sovyet lider Nikita Kruşçev ve Küba lideri Fidel Castro’ydu.

İşin arka planı 1961’e uzanır. Nisan 1961’de CIA tarafından eğitilen Kübalı sürgünlerle yapılan Domuzlar Körfezi çıkarması, Castro yönetimini devirmeyi başaramadı. Temmuz 1962’de Kruşçev ile Castro, yeni bir ABD işgalini caydırmak için Küba’ya Sovyet nükleer füzeleri yerleştirmek üzere gizlice anlaştı.

Bu gizlilik uzun sürmedi. 14 Ekim 1962’de çekilen U-2 keşif fotoğrafları, Küba’da Sovyet orta menzilli nükleer füze tesisleri bulunduğunu gösterdi. Fotoğraflar, iki gün sonra Kennedy’nin masasına ulaştı.

Kısa kronoloji

• Nisan 1961: Domuzlar Körfezi çıkarması başarısız oldu.
• Mart 1962: Türkiye’deki 15 Jüpiter füzesinden oluşan birlik faaliyete geçti.
• Temmuz 1962: Kruşçev ve Castro, füze yerleştirmek için gizlice anlaştı.
• 14 Ekim 1962: U-2 fotoğrafları Küba’daki füze tesislerini ortaya koydu.
• 16 Ekim 1962: Kennedy bilgilendirildi; 13 günlük kritik evre başladı.
• 22 Ekim 1962: Kennedy televizyondan füze tesislerini ve deniz karantinası kararını açıkladı.
• 24 Ekim 1962: Stratejik Hava Komutanlığı DEFCON 2’ye geçti.
• 26 Ekim 1962: Kruşçev, işgal etmeme güvencesi karşılığında füzelerin kaldırılmasını önerdi.
• 27 Ekim 1962: Anderson’ın U-2’si düşürüldü, B-59 olayı yaşandı, Robert Kennedy–Dobrınin gizli görüşmesi yapıldı.
• 28 Ekim 1962: Kruşçev füzelerin çekileceğini açıkladı.
• 20 Kasım 1962: ABD deniz karantinasını kaldırdı.
• Nisan 1963: Türkiye’deki Jüpiter füzeleri kaldırıldı.
• 5 Ağustos 1963: Sınırlı Deneme Yasağı Antlaşması imzalandı.
• 30 Ağustos 1963: Washington–Moskova acil iletişim hattının kuruluşu duyuruldu.

Karantina ve alarm: Kennedy ne yaptı?

Kennedy, ExComm adıyla anılan danışman grubunu topladı. Grup, Küba’ya hava saldırısı ve işgal dâhil birçok seçeneği tarttı. Sonunda denizden kuşatma üzerinde yoğunlaştı.

22 Ekim 1962’de Kennedy televizyondan yaptığı konuşmayla füze tesislerini kamuoyuna açıkladı. Küba’ya saldırı silahları sevkiyatını engelleyecek bir deniz karantinası da duyurdu.

Sözcük seçimi bilinçliydi. ABD yönetimi, savaş hâlini çağrıştıran “abluka” yerine “karantina” dedi. Amaç, tedbirin hukuki niteliğini farklı göstermekti.

24 Ekim’de Stratejik Hava Komutanlığı DEFCON 2’ye geçti. Düşünün: sabah işe giderken televizyonda bir başkanın nükleer silahlı bombardıman uçaklarının havada olduğu bir ülkede yaşadığınızı.

27 Ekim: Krizin en tehlikeli günü

26 Ekim’de Kruşçev’den bir mesaj geldi. Mesaj, ABD’nin Küba’yı işgal etmeme güvencesi karşılığında Sovyet füze tesislerinin kaldırılmasını öneriyordu. Ertesi gün ikinci bir mesaj geldi. Bu kez Kruşçev, Türkiye’deki Amerikan Jüpiter füzelerinin de kaldırılmasını istiyordu.

27 Ekim’de olaylar hızlandı. Binbaşı Rudolf Anderson Jr.’ın U-2 keşif uçağı Küba üzerinde vuruldu ve pilot hayatını kaybetti. Kennedy üzerinde, Sovyet uçaksavar füze mevzilerine hemen saldırılması yönünde baskı vardı. Kennedy buna direndi.

Aynı gün denizin altında da gerilim vardı. B-59 adlı Sovyet denizaltısında yaşananlar bugün de tartışılıyor. Bazı denizaltıcılar, kaptan Valentin Savitski’nin 27 Ekim’de nükleer torpido kullanma emri verdiğini aktarıyor. Vasili Arhipov’un 1997 anlatımı ise bu ihtimali varsayımsal biçimde ele alıyor. Arhipov kendi müdahalesini açıklamıyor. Yani olayın tam seyri hâlâ kesin değil.

Aynı gece Robert Kennedy ile Sovyet Büyükelçisi Anatoli Dobrınin gizlice görüştü. Konu, Küba’daki füzelerin çekilmesi ve ABD’nin adayı işgal etmeme taahhüdüydü. Türkiye’deki Jüpiterlerin kaldırılması da konuşuldu.

Küba Füze Krizi ve Türkiye

Türkiye’nin krizle bağı doğrudan Jüpiter füzeleridir. Çiğli Hava Üssü’yle bağlantılı 15 Jüpiter füzesinden oluşan birlik, Mart 1962’de faaliyete geçmişti. Kruşçev’in 27 Ekim tarihli ikinci mesajı, bu füzelerin kaldırılmasını istedi.

Çözüm bu yüzden yalnızca Karayipler’de değil, Türkiye topraklarında da bir karar içeriyordu. Jüpiter füzeleri krizi izleyen Nisan 1963’te kaldırıldı. Yani bugün siz Türkiye tarihini okurken bu krizi, ülkenin Soğuk Savaş’taki yerinin bir parçası olarak da görebilirsiniz.

Uzlaşma kamuoyundan saklandı. Robert McNamara, 14 Aralık 1962’de Millî Savunma Bakanı İlhami Sancar’a Küba ve Türkiye füzelerinin karşılaştırılmasını Sovyetlerle görüşmeyi reddettiklerini söyledi. Böylece gizli uzlaşmayı Türk tarafından da sakladı.

Küba Füze Krizi nasıl çözüldü?

Kruşçev 28 Ekim 1962’de, Küba’daki Sovyet füzelerinin sökülerek geri götürüleceğini kamuoyuna açıkladı. Çözümün unsurları şunlardı: füzelerin çekilmesi, ABD’nin adayı işgal etmeme taahhüdü ve Türkiye’deki Jüpiterlerin kaldırılmasına ilişkin gizli uzlaşma.

İş burada bitmedi. ABD, Sovyetlerin Küba’daki İl-28 bombardıman uçaklarını da çekmeyi kabul etmesinin ardından deniz karantinasını 20 Kasım 1962’de kaldırdı.

Küba Füze Krizi’nin sonuçları

Krizin hemen ardından iki başkent arasında doğrudan iletişim kurulması gündeme geldi. Washington–Moskova acil iletişim hattının kuruluşu 30 Ağustos 1963’te duyuruldu. Hat başlangıçta yazılı mesaj ileten teletip cihazlarını kullanıyordu.

5 Ağustos 1963’te ABD, Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği, atmosferde, uzayda ve su altında nükleer denemeleri yasaklayan Sınırlı Deneme Yasağı Antlaşması’nı imzaladı. Krizden ders çıkarıldığını gösteren somut adımlar bunlardı.

Konuyu işleyen yapımlar arasında, krizin 50. yılı için hazırlanan 2012 tarihli PBS belgeseli Cuban Missile Crisis: Three Men Go to War öne çıkar.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Florida’daki asker yığınağı: ABD, Küba’nın olası işgali için Florida’ya 100.000’den fazla asker sevk etti.
• Yolunu şaşıran U-2: Yüzbaşı Charles Maultsby’nin U-2’si 27 Ekim’de Kuzey Kutbu yakınındaki numune toplama görevinde yolunu şaşırdı. Sovyet hava sahasına girdi ve Sovyet avcı uçaklarının havalanmasına yol açtı.
• Nükleer torpidolu denizaltılar: 1 Ekim 1962’de Kola Körfezi’nden ayrılan dört Sovyet Foxtrot sınıfı denizaltının her biri bir nükleer torpido taşıyordu.
• Saklanan uzlaşma: McNamara’nın 14 Aralık 1962’deki sözleri, Jüpiter anlaşmasının Türk yetkililerden bile gizlendiğini gösterir.
• Teletip hattı: Acil iletişim hattı ses değil, yazılı mesaj taşıyan teletip cihazlarıyla başladı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. ABD Ulusal Arşivleri — Cuban Missile Crisis archives.gov
2. Türkçe Vikipedi — Küba Füze Krizi tr.wikipedia.org
3. İngilizce Wikipedia — Cuban Missile Crisis en.wikipedia.org
4. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — The Cuban Missile Crisis, October 1962 history.state.gov
5. National Security Archive — The Jupiter Missiles and the Endgame of the Cuban Missile Crisis nsarchive.gwu.edu
6. ABD Ulusal Arşivleri — Forty Years Ago: The Cuban Missile Crisis archives.gov
7. Virginia Üniversitesi Miller Center — JFK and the Cuban Missile Crisis millercenter.org
8. National Security Archive — Curtis LeMay, Additional Decisions nsarchive.gwu.edu
9. John F. Kennedy Başkanlık Kütüphanesi ve Müzesi — October 27, 1962 microsites.jfklibrary.org
10. ABD Hava Kuvvetleri Ulusal Müzesi — Cuban Missile Crisis nationalmuseum.af.mil
11. National Security Archive — Missing Over the Soviet Union nsarchive2.gwu.edu
12. National Security Archive — The Underwater Cuban Missile Crisis at 60 nsarchive.gwu.edu
13. National Security Archive — Memorandum of Conversation, 14 December 1962 nsarchive.gwu.edu
14. DocsTeach — Photograph of the Hot Line Teletype Machine docsteach.org
15. ABD Ulusal Arşivleri — Test Ban Treaty (1963) archives.gov

Görsel: Cuban missiles.jpg — see above, Public domain