Kroisos (Karun) kimdir? Lidya’nın Son Kralı ve Düşüşü

İngilizce Croesus sözcüğü sözlüklerde çok zengin bir kişi anlamına gelir. Sözcük, Yunanca Kroîsos adından gelir ve Lidya’nın son kralını anar [4]. Türkiye’deki müzecilik yayınlarında aynı kral Karun adıyla da geçer [3].

Bu yazıda Kroisos’un kim olduğunu öğreneceksiniz. Servetinin nereden geldiğini, Sardes’in nasıl düştüğünü ve izlerini bugün nerede görebileceğinizi de anlatıyoruz.

Kroisos kimdir?

Kroisos, yaklaşık MÖ 560–546 arasında hüküm süren Lidya kralıdır. Babası Alyattes’tir. Lidya Krallığı’nın son hükümdarı olarak anılır [1].

Tahta çıkması kolay olmadı. Oxford Classical Dictionary’ye göre Kroisos, babasının ardından kral olmadan önce yarı Yunan bir üvey kardeşiyle iktidar mücadelesi verdi [1].

Kral olduktan sonra Küçük Asya kıyılarındaki Yunan kentlerinin Lidya egemenliğine alınmasını tamamladı [1]. Herodotos, onun İyonlardan, Aiollerden ve Anadolu Dorlarından vergi aldığını yazar. Aynı metne göre Spartalılarla dostluk kurdu [6].

Dinsel alanda da etkindi. Efes’teki Artemis Tapınağı’nın yeniden yapımına katkıda bulundu. Özellikle Delfi olmak üzere Yunan kutsal alanlarına adaklar gönderdi [1].

Kroisos ne demek, Karun adı nereden geliyor?

Bugün iki ad yan yana dolaşıyor. Kroisos, Yunanca adın Türkçeye yaklaşık aktarımıdır. Karun ise Türkiye’deki akademik yayınlarda aynı kral için kullanılan addır. Uşak Müzesi’nin Lidya eserleri üzerine yazılmış bir metal analizi raporu, koleksiyonu Karun Hazineleri adıyla anar [3].

İngilizce Croesus sözcüğü ayrıca çok zengin kişiyi anlatan bir deyim gibi kullanılır [4]. Telaffuzu Cambridge Dictionary’de /ˈkriː.səs/ olarak verilir [5]. Yani bir çevirmen ya da öğrenci olarak karşınıza çıkan Croesus, Kroisos ve Karun aynı tarihî kralı işaret eder.

Gündelik hayattan bir örnek düşünün. Çok kazanan birine zengin demek yerine Kroisos gibi demek, 2500 yıldan eski bir kralın adını hâlâ kullanmaktır.

Kroisos nerede? Başkent Sardes

Kroisos’un başkenti Sardes’ti. Antik kent bugün Manisa ilindeki Sart yerleşiminde bulunur [2]. Yani Kroisos’un sarayının bulunduğu bölge, Türkiye sınırları içindedir.

Sardes’ten Paktolos Irmağı geçer. Bu akarsu, Lidya hanedanının servet kaynakları arasında sayılır [7]. Kenti ziyaret etmek isterseniz Manisa’daki Sart’a gitmeniz gerekir. Sardes ile Bin Tepe Lidya tümülüsleri 2025’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi [12].

Servet nereden geliyordu? Altın, elektron ve yeni sikkeler

Lidya hanedanının serveti, Paktolos’tan ve diğer Lidya akarsularından ve madenlerinden çıkarılan elektrona dayanıyordu. Elektron, altın ile gümüşün doğal alaşımıdır [7].

Sikke kullanımı Kroisos’tan önce başlamıştı. MÖ 7. yüzyılda Lidya’da ilk sikkeler üretildi. Bu ilk örnekler saf altından değil, elektrondan yapılmıştı [8].

Kroisos’un asıl yeniliği para reformuydu. MÖ 6. yüzyıl ortalarında elektron paralar yerine ayrı ayrı saf altın ve saf gümüş sikkeler çıkardı [7]. Bu sikkelere kroiseid denir. Ön yüzlerinde karşı karşıya duran aslan ve boğanın ön bölümleri yer alır [7].

Bu sistemin getirdiği kolaylığı kendi cüzdanınızla kıyaslayın. Altın ve gümüş ayrı ayrı basılınca, bir parçanın değeri metalinden anlaşılıyordu. Alaşımın içindeki altın oranını tahmin etmeniz gerekmiyordu.

Reformun tarihi de tartışmayla ilgilidir. 2002’de Sardes surunun Pers yıkımıyla ilişkili enkazı altında iki küçük sikke bulundu. Biri altın, diğeri gümüş iki 1/12 staterdi. Bu buluntu, reformun Pers fethinden önce yapıldığını destekledi [7].

Her şeyini nasıl kaybetti? Pteria’dan Sardes’e

İhtiras ve hesap hatası, Kroisos’un düşüşünü anlatan anlatının iki ana unsurudur. Kroisos’un Pers kralı Kiros ile bağı akrabalıktan geçiyordu. Kiros’un devirdiği Med kralı Astyages, Kroisos’un kayınbiraderiydi [9].

Herodotos’a dayanan savaş anlatısında Kroisos Kapadokya’ya girdi. Pteria’yı ele geçirdi ve halkını köleleştirdi [9].

Pteria savaşının sonucu tartışmalıdır. Herodotos iki tarafın da kesin zafer kazanmadığını anlatır. Polyainos ve Justinus ise Kiros’u galip gösterir [9].

Herodotos’a dayanan açıklamaya göre Kroisos, Pteria’dan çekilince paralı askerlerini dağıttı. Kiros’un kışın saldırmayacağını düşündü. Müttefiklerini ilkbaharda bekledi [9].

Bu hesap tutmadı. Kiros, Kroisos’un ordusunu takip etti. Sardes yakınındaki ovada Lidyalıları yendi, ardından başkenti ele geçirdi [9]. Herodotos, kuşatmanın 14 gün sürdüğünü ve kent düşünce Kroisos’un esir alındığını bildirir [6].

Sonuç ağırdı. Kroisos’un yenilgisiyle bağımsız Lidya Krallığı sona erdi. Lidya, Pers egemenliğinde bir eyalete dönüştü [11].

Düşüşün tarihi de kesin değildir. Sardes’in düşüşü geleneksel olarak MÖ 547/546’ya tarihlenir. Güncel araştırmalarda kesin yılın belirlenemediği ve daha geç tarihler önerildiği belirtilir [10].

Kısa kronoloji

• MÖ 7. yüzyıl: Lidya’da Kroisos’tan önce elektron sikkeler kullanılmaya başlandı.
• Yaklaşık MÖ 560: Geleneksel kronolojiye göre Kroisos, babası Alyattes’in ardından tahta çıktı.
• MÖ 6. yüzyıl ortaları: Saf altın ve saf gümüş sikkelere dayanan para reformu yapıldı.
• MÖ 6. yüzyıl ortaları: Kapadokya seferi, Pteria savaşı ve Sardes’e çekilme yaşandı.
• Geleneksel tarihle MÖ 547/546: Kiros Sardes’i aldı, Kroisos esir düştü, bağımsız Lidya sona erdi. Kesin yıl tartışmalıdır.
• MÖ 440/439: Atina’daki bir mali kayıtta altın kroiseidlerin hazinede saklandığı görülür.
• 1988: Sardes’in Pers yıkımı tabakasında bir gence ait iskeletle ilişkili gümüş 1/24 stater bulundu.
• 2002: Sardes surunun yıkımıyla ilişkili enkazın altında altın ve gümüş 1/12 staterler çıktı.
• 2025: Sardes ve Bin Tepe Lidya tümülüsleri UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Altını gümüşten ayırmak. Sardes’te altın ile gümüş, muhtemelen metal parçaları tuzla birlikte seramik kaplara konularak ayrıştırılıyordu. Bu kaplar yaklaşık 800 °C’de saatlerce, belki günlerce ısıtılıyordu [8].

Ağızda taşınan para. 1988’de, Pers saldırısında öldüğü düşünülen bir gencin kafatasının önünde gümüş bir 1/24 stater bulundu. Dönemin para taşıma alışkanlığı uyarınca bu sikke ağızda tutulmuş olabilir [7].

Yüzyıl sonra hâlâ hazinede. MÖ 440/439 tarihli bir Atina mali kaydı, Kroisos’un devrilmesinden yaklaşık bir yüzyıl sonra altın kroiseidlerin hâlâ bir Atina hazinesinde saklandığını gösterir [7].

Miğfer yüzünden bulunan yol. Herodotos’a göre Hyroeades adlı bir Pers askeri, düşen miğferini almak için sarp yamaçtan inen bir Lidyalıyı izledi. Böylece Sardes akropolüne çıkan savunmasız yolu keşfetti [6].

Efsane ve gerçek: Solon, Delfi ve Kroisos’un sonu

Kroisos hakkındaki en ünlü iki hikâye Herodotos’tan gelir. İkisi de tarihsel olaydan çok anlatı geleneğine yakın durur.

Birincisi Solon görüşmesidir. Herodotos, Solon’u Kroisos’un sarayına getirir. Solon, insan mutluluğunun ancak yaşamın sonunda değerlendirilebileceğini söyler. Bu görüşme doğrulanmış bir olaydan çok felsefi ve ahlaki bir anlatı sayılır [10].

İkincisi Delfi kehanetidir. Herodotos geleneğinde kâhin, Kroisos’a Perslere saldırırsa büyük bir krallığı yıkacağını söyler. Yıkılan krallık, kendi Lidya devleti olur [10].

Kroisos’un ölümü ise belirsizdir. Herodotos, Kiros’un onu bağışlayıp danışman yaptığını anlatır. Tarihçi Kevin Leloux, tartışmalı Nabonidus Kroniği yorumuna dayanarak idam edildiğini savunur [10]. Hangi anlatıyı seçerseniz seçin, kesin bir belge elimizde yok.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Oxford Classical Dictionary — Croesus academic.oup.com
2. Wikipedia — Sardis en.wikipedia.org
3. TENMAK Kurumsal Arşivi — Uşak Müzesi Lidya Eserleri (Karun Hazineleri), Metal Analizleri kurumsalarsiv.tenmak.gov.tr
4. Dictionary.com — Croesus dictionary.com
5. Cambridge Dictionary — Croesus pronunciation dictionary.cambridge.org
6. Tufts University, Perseus — Herodotos, Tarihler, I perseus.tufts.edu
7. Sardes Kazı Başkanlığı — The Coins of Sardis sardisexpedition.org
8. Sardes Kazı Başkanlığı — Gold and Silver Refining at Sardis sardisexpedition.org
9. Encyclopaedia Iranica — Croesus iranicaonline.org
10. Wikipedia — Croesus en.wikipedia.org
11. The Metropolitan Museum of Art — Lydia and Phrygia metmuseum.org
12. UNESCO World Heritage Centre — Sardis and the Lydian Tumuli of Bin Tepe whc.unesco.org

Görsel: Kroisos stake Louvre G197.jpg — Myson, Public domain