Kilis Tarihi: Adın Kökeni, Hamamlar, Camiler ve Evler

Kilis’in yakınındaki Oylum Höyük’te Geç Kalkolitik Çağ’a uzanan yerleşim tabakaları bulunur. Yani bugün Türkiye-Suriye sınırına yakın duran bu bölge, yazılı kayıtlardan çok önce de yaşanıyordu. Kasabanın adı ise 1519 tarihli Osmanlı tahririnde Killiz diye yazılmıştır.

Bu yazıda Kilis tarihini sırayla izleyeceksiniz. Önce höyüğe, sonra adın kökeni tartışmasına bakacağız. Ardından Osmanlı döneminde yapılan camileri, hamamları ve taş evleri gezeceğiz. Sonda işgal yıllarına ve 1995’te il olmaya geleceğiz.

Kilis tarihi nereden başlıyor?

Şehrin en eski izi kent merkezinde değil, yakınındaki Oylum Höyük’tedir. Höyükte Geç Kalkolitik Çağ’a uzanan yerleşim tabakaları vardır. Höyük, birbirine bir boyunla bağlanan 22 ve 37 metre yüksekliğindeki iki yükseltiden oluşur.

Yeri tesadüf değildir. Oylum Höyük, Fırat Vadisi ile Amik Ovası’nı ve Kuzey Suriye ile Anadolu Platosu’nu birbirine bağlayan güzergâhların kesişiminde durur.

Kazılar sofranıza da dokunur. Höyükte yaklaşık 4.500 yıllık karbonlaşmış zeytin çekirdekleri bulunmuştur. Kazı başkanı Atilla Engin, bulunan bazı kapları zeytinyağı saklama kapları olarak tanımlar. Bugün Kilis zeytinyağını sofranıza koyduğunuzda, bölgenin yağ geleneğinin bu kadar eskiye gittiğini düşünebilirsiniz.

Kilis adı nereden geliyor?

Bu sorunun tek ve kesin bir yanıtı yoktur. Dört farklı açıklama dolaşır.

• Cyrrhus/Kiris kuramı. Kilis Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğünün sayfası, adı antik Cyrrhus’un Kiris biçimindeki okunuşuna bağlar. Sayfaya göre Türkmenlerin telaffuz değişikliği adı Kilis’e dönüştürmüştür.
• Karşı görüş. Tarihçi Hasan Yenidoğan, Kilis 7 Aralık Üniversitesindeki söyleşisinde adı Kiliza, Kyrrhos veya Kenîset ile ilişkilendiren iddiaların tarihî dayanağı olmadığını belirtmiştir.
• Asur belgelerindeki Kilizi. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu yerin bugünkü Kilis olduğu iddiasını kesin kabul etmez. Eski yerleşimin konumu için Tarzimehan, İlizi Bahçesi ve Oylumhöyük seçeneklerini aktarır.
• Killiz yazımı. Yâkût el-Hamevî’nin Muʿcemü’l-büldân adlı coğrafya eserinde Kilis, Killiz adıyla Azaz’a bağlı bir köy olarak tanımlanır. 1519 tahririnde de ad Killiz biçiminde yazılmıştır.

Kısacası elimizdeki en sağlam kayıtlar Killiz yazımını gösterir. Cyrrhus bağlantısı ise bir kuram olarak kalır.

Kilis tarihi eserleri: Osmanlı’da gelişen şehir

Kilis ve çevresi, Yavuz Sultan Selim’in 1516 Mercidabık zaferinden sonra Osmanlı egemenliğine girdi. Üç yıl sonra, 1519 tahririnde şehir altı mahalleli küçük bir yerleşimdi. Kayıtlara 314 hâne ve 74 bekâr geçmişti. Nüfus yaklaşık 1.500 kişiydi.

Gelişme Kanûnî Sultan Süleyman döneminde hız kazandı. Kilis, Canbolat ailesine yurtluk-ocaklık olarak verildi. Aşağıda göreceğiniz Canbolad Paşa Külliyesi ve Eski Hamam bu ailenin adını taşır.

Kilis tarihi camileri

Tekke Camisi

Canbolad Paşa Külliyesi’nin merkez yapısı Tekke Camisi’dir. Ana kubbesinin çapı 14,40 metredir. Kültür Portalı bu kubbeyi Kilis’in en büyük kubbesi olarak tanımlar. Camideki 1553 tarihli özgün minber, renkli mermerlerle işlenmiş bitkisel ve geometrik bezemelere sahiptir. Kubbenin altına girdiğinizde ölçeği hemen fark edersiniz.

Ulu Camii

Hacı Gümüş Mahallesi’ndeki Ulu Camii dikdörtgen planlıdır. Mihrap önü kubbesinin çapı 7,30 metredir. Yapının 1924 yılındaki onarımını Halepli mimar Hacı Ahmet Azizi gerçekleştirmiştir. Yani gördüğünüz cami, Cumhuriyet’in ilk yıllarında elden geçmiş bir yapıdır.

Kilis tarihi hamamı: üç hamam, üç dönem

Kilis Valiliğinin hamam listesi, şehrin banyo kültürünü üç örnekle gösterir.

• Eski Hamam (Meşetlik Mahallesi). Kitabesi, yapının 1562 yılında Emir Kasım oğlu Emir Canbolat tarafından yaptırıldığını bildirir.
• Hasanbey Hamamı. Yol seviyesinden dokuz taş basamakla inildiği için Çukur Hamam adıyla da anılır.
• Tuğlu Hamamı (Şeyhler Mahallesi). 1785 yılında Daldabanzade Mehmet Paşa tarafından yaptırılmıştır.

Eski Hamam ile Tuğlu Hamamı arasında 223 yıl vardır. Bu da şehrin hamam yaptırma geleneğinin iki yüzyıldan uzun sürdüğünü gösterir.

Kilis tarihi evleri ve sokakları

Kilis’in geleneksel evlerinde avluya havuş denir. Avlu gündelik yaşamın merkezi olduğundan pencerelerin çoğu sokağa değil avluya açılır. Sokaktan geçerken neden düz duvarlarla karşılaştığınızı bu açıklar.

Evlerin taşı da yerel köken taşır. Lef, yöredeki taş ocaklarından çıkarılan kirli beyaz renkli bir yapı taşıdır.

Kilis Belediyesi geleneksel taş konutların bulunduğu tarihî alanlar arasında şunları sayar:

• Salih Efendi Sokak
• Hacı Ömer Ağa Sokak
• Akcurun Caddesi

Millî Eğitim Bakanlığının Kilis için hazırladığı okul dışı öğrenme ortamları listesinde Salih Efendi Sokak, Kabaltı adıyla da kayıtlıdır. Kabaltı’ya yolu düşen biri aslında bu taş sokaklarda yürümüş olur.

Belediyenin sivil mimari envanterinde konakların tarihleri de görülür. Akıncı Konağı 1895’e, Neşet Efendi Konağı ise 1924–1925’e tarihlenir.

Kilis tarihi yerleri: Ravanda Kalesi ve Kilis Müzesi

Ravanda Kalesi, Kilis’in 24 kilometre kuzeybatısında, Polateli ilçesinin Belenözü köyünde yer alır. Afrin Çayı’nın doğusundaki konik bir tepenin üzerindedir. Kale 1097’de Baudouin de Boulogne tarafından ele geçirildi. 1151’de ise Nureddin Mahmud’un hâkimiyetine girdi.

Şehir içinde Kilis Müzesi’ni görebilirsiniz. Müzenin bulunduğu bina 1880 tarihli Sabunhane’dir. Yapı, Kalaycılar Mahsarası adıyla bilinen ve ticari ölçekte sabun üreten bir tesisti.

İşgal yılları ve il oluş

Birinci Dünya Savaşı sonrasında Kilis’i iki işgal bekliyordu. Aralık 1918’de başlayan İngiliz işgali, 29 Ekim 1919’da yerini Fransız işgaline bıraktı.

Kurtuluş tarihi kaynaklarda farklı verilir. TÜBA çalışması, Kilis’in 7 Aralık 1921’de millî kuvvetlere teslim edildiğini belirtir. TDV İslâm Ansiklopedisi ise Fransız tahliyesinin o gün başladığını, kurtuluşun 23 Aralık’ta tamamlandığını aktarır.

Sınır da sonradan çizildi. 30 Mayıs 1926 tarihli Türkiye-Fransa Dostluk ve İyi Komşuluk Sözleşmesi’nin ek protokolüyle Kilis’in güneyindeki sınır 4–5 kilometre güneye çekildi. Son adım 1995’te atıldı: Kilis, Gaziantep ilinin güney kesiminden ayrılarak il oldu.

Kısa kronoloji

1. Geç Kalkolitik Çağ Oylum Höyük’te bu döneme uzanan yerleşim tabakaları
2. Yaklaşık 4.500 yıl önce Höyükteki karbonlaşmış zeytin çekirdeklerinin dönemi
3. 1097 Baudouin de Boulogne Ravanda Kalesi’ni ele geçirir
4. 1151 Ravanda Kalesi Nureddin Mahmud’un hâkimiyetine girer
5. 1516 Mercidabık zaferiyle Kilis ve çevresi Osmanlı egemenliğine girer
6. 1519 Tahrirde Killiz adıyla altı mahalleli yerleşim kaydedilir
7. 1553 Tekke Camisi’nin renkli mermer minberi
8. 1562 Eski Hamam, Emir Canbolat tarafından yaptırılır
9. 1785 Tuğlu Hamamı yaptırılır
10. 1880 Sabunhane binası yapılır, sonradan müze olarak kullanılır
11. Aralık 1918 İngiliz işgali başlar
12. 29 Ekim 1919 Fransız işgali başlar
13. 7–23 Aralık 1921 Millî yönetime geçiş ve Fransız tahliyesi
14. 30 Mayıs 1926 Sınır 4–5 kilometre güneye çekilir
15. 1987 Oylum Höyük’te kurtarma kazıları başlar
16. 1995 Kilis il olur

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Oylum Höyük’te 1987’de başlatılan kurtarma kazısının temel amaçlarından biri, Engin Özgen’in kazı raporuna göre, yerleşimin köylüler tarafından tahribini durdurmaktı.
• Kilis Müzesi’nin binası eskiden sabun üretilen bir mahsaraydı.
• Hasanbey Hamamı’nın ikinci adı Çukur Hamam, dokuz basamaklı iniş yolundan gelir.
• Kilis’in geleneksel evlerinde pencereler sokağa değil havuş denen avluya bakar.
• 1926 protokolü, Kilis’in güneyindeki sınırı 4–5 kilometre güneye çekti.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Kilis tr.wikipedia.org
2. Kilis Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü — Kilis Adı kilis.csb.gov.tr
3. Kilis 7 Aralık Üniversitesi — Orta Çağ’da Kilis ve Ravanda Kalesi kilis.edu.tr
4. TDV İslâm Ansiklopedisi — Kilis islamansiklopedisi.org.tr
5. Kültür Portalı — Kilis Genel Bilgiler kulturportali.gov.tr
6. Kültür Portalı — Oylum Höyük kulturportali.gov.tr
7. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Engin Özgen, Oylum Höyük 1987 ukaas.ktb.gov.tr
8. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı — Kilis Zeytin ve Zeytinyağı Tanıtım Günü sanayi.gov.tr
9. Kültür Portalı — Ravanda Kalesi kulturportali.gov.tr
10. Kilis Belediyesi — Tarihi Konaklar kilis.bel.tr
11. Millî Eğitim Bakanlığı — Kilis Okul Dışı Öğrenme Ortamları okuldisiogrenme-cdn-large.eba.gov.tr
12. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Turkish Museums — Kilis Müzesi turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr
13. Kültür Portalı — Ulu Camii kulturportali.gov.tr
14. Kültür Portalı — Tekke Camisi / Tekye Camisi kulturportali.gov.tr
15. Kilis Valiliği — Hamamlar kilis.gov.tr
16. Türkiye Bilimler Akademisi — Mustafa Can, Kilis’in İşgali ve Kurtuluşu tuba.gov.tr
17. Wikipedia — Kilis Province en.wikipedia.org