Van Tarihi: 5.000 Yıllık Kale, Camiler ve Adın Kökeni

Van Kalesi Höyüğü’ndeki kazılar, burada MÖ 3000’lere uzanan, yaklaşık 5.000 yıllık bir yerleşim bulunduğunu gösteriyor. Van’da kahvaltıda yediğiniz peynir bile, 1934’te sebze hali olarak yapılmış bir binanın içinde satılıyor.

Bu yazıda Van’ın kuruluşunu, adının kökeni üzerindeki tartışmayı ve kentin görülmeye değer tarihi yapılarını bulacaksınız. Kale, Akdamar, camiler, Van evleri ve çarşı sırayla ele alınıyor. Sonda bir kronoloji, kısa bir ayrıntılar bölümü ve kaynak listesi var.

Van’ın tarihi kaç yıllık ve adı nereden geliyor?

Van ili, Doğu Anadolu Bölgesi’nde Van Gölü ile İran sınırı arasında yer alır. Van Kalesi Höyüğü’ndeki arkeolojik çalışmalar, buradaki yerleşimin MÖ 3000’lere uzandığını gösterir. Yani Van’ın tarihi yaklaşık 5.000 yıllıktır.

Kentin kuruluşunda en çok anılan ad Tuşpa’dır. Tuşpa, MÖ 9. yüzyılda I. Sarduri döneminde Urartu başkenti olarak kurulmuştur. Bugün kaleye çıkıp göle baktığınızda, bir başkentin neden bu konumu seçtiğini kolayca anlarsınız.

Peki Van adı nereden geliyor? TDV İslâm Ansiklopedisi, adın Urartuca Biane veya Viane’den türediği kuramını en güçlü bilimsel açıklama olarak sunar. Van İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise kökenin kesinleşmediğini belirtir.

Kültür Portalı da başka iddiaları aktarır: şehir, Van adlı bir yöneticiden ya da Vank adlı bir mabetten ad almış olabilir. Portal bunları tarihsel kesinlik taşımayan rivayetler olarak değerlendirir. Yani Urartuca açıklama güçlü bir kuramdır, ama son söz sayılmaz.

Van tarihi yerler: Van Kalesi ve Eski Van

Van Kalesi, UNESCO adaylık dosyasına göre yaklaşık 1.345 metre uzunluğunda, 200 metre genişliğinde ve 100 metre yüksekliğinde bir kayalık üzerinde yükselir. Kalenin güneyinde Eski Van şehri uzanır. Bu şehir, 1915 olaylarında uğradığı ağır yıkım sonucunda terk edilmiştir.

Tuşpa/Van Kalesi, höyüğü ve Eski Van şehri, 13 Nisan 2016’da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır. Listeye girmek, alanın dünya mirası olarak kesin tescil edildiği anlamına gelmez. Bu, adaylık yolunda atılan bir adımdır.

Tarih, bu topraklarda el değiştirmeyi de içerir. Kanuni Sultan Süleyman’ın 1548 seferinde Van Kalesi kuşatılmış ve şehir Osmanlı yönetimine alınmıştır. Kentin Osmanlı dönemi camileri ve külliyeleri bu tarihten sonra şekillenmiştir.

Van tarihi camiler: Hüsrev Paşa Camii ve diğerleri

Van’ın tarihi camilerini tek bir dönemle anlatmak mümkün değil. Selçuklu, Ahlatşahlar, Karakoyunlu ve Osmanlı izlerini aynı şehirde bulursunuz.

Van tarihi Hüsrev Paşa Camii

Eski Van’daki Hüsrev Paşa Camii’nin Yusuf imzalı Farsça-Arapça kitabesi, yapım tarihini Hicri 975, yani 1567–1568 olarak verir. Cami, bir külliyenin parçasıdır. Külliyede medrese, imaret, kümbet, şadırvan ve avlu da bulunur.

Bu külliyede 2007–2013 yılları arasında kapsamlı onarımlar yapılmıştır. Cami ve medresenin Mimar Sinan’a ait olduğu sık söylenir. Semavi Eyice ise bu kabulü tartışmalı bulur, çünkü yapılar yalnız Tuhfetü’l-mi’mârîn listesinde geçer. Eyice’ye göre yapılar, Sinan’ın gönderdiği bir kalfa tarafından yapılmış olabilir.

Kaya Çelebi, Ulu ve Kızıl Minareli camiler

Kaya Çelebi Camii’nin inşasına, vakfiyesine göre Kaya Çelebizade Koçi Bey tarafından 1660 yılında başlanmıştır. Van Ulu Camii’nin tarihi ise tartışmalıdır. Bir görüşe göre cami, Ahlatşahlar döneminde I. veya II. Sökmen tarafından yaptırılmıştır. Karşı görüş, Karakoyunlu Kara Yusuf döneminde inşa edildiğini savunur.

Kızıl Minareli Camii’nde iki dönem yan yana durur. Minaresi Selçuklu döneminden kalmıştır, cami bölümü ise Osmanlı dönemine aittir.

Akdamar: Van tarihi eserleri arasında bir ada kilisesi

Akdamar Adası’ndaki Kutsal Haç Kilisesi, Ermeni Vaspurakan Kralı I. Gagik tarafından 915–921 yıllarında mimar Manuel’e saray kilisesi olarak yaptırılmıştır. Yani yapı, Hüsrev Paşa Camii’nden yaklaşık 650 yıl eskidir.

Dış cephedeki kabartmalarda İncil ve Tevrat sahneleri görülür. Bunların yanında saray hayatı, avcılık, hayvanlar ve bitkisel motifler de işlenmiştir. Kiliseyi gezerken yalnızca dinî sahnelere değil, dönemin gündelik yaşamına da bakmış olursunuz.

Kilise 2005–2006 yıllarında restore edilmiş ve 2007’de anıt müze olarak hizmete girmiştir.

Van tarihi evleri nerede? Van tarihi çarşı ve Peynirciler Çarşısı

Tarihi Van evleri

Tarihi Van Evleri Mahallesi, Kalecik Mahallesi’nde, şehir merkezine yaklaşık 5 kilometre uzaklıkta ve 1.830 metre yükseltide kurulmuştur. Geleneksel Van evleri çoğunlukla taş temel üzerine kerpiç duvarlarla yapılmıştır. Ahşap destekli düz damları ve iç sofalı planı vardır. Evler tek veya iki katlıdır.

Tarihi Peynirciler Çarşısı

Van’ın tarihi çarşılarından en bilineni Peynirciler Çarşısı’dır. Yapı, 1934’te Belediye Başkanı Şaban Boysan tarafından 1.586 metrekare üzerinde Kapalı Sebze Hali olarak yaptırılmıştır. Peynir satışı burada 1980’lerden sonra başlamıştır. Bina, 1990–1995 döneminde peynirciler ile sakatatçıların çarşısına dönüşmüştür.

Çarşı 2018’de restore edilmiş ve tamamen peynirciler çarşısı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Van’a giderseniz bu çarşıda bir sebze halinin peynir tezgâhlarına dönüşmüş hâlini görürsünüz.

Van Müzesi, kitaplar ve doğal güzellikler

Van Müzesi’nin yeni binası 2019’da ziyarete açılmıştır. Binada 23 sergi holü bulunur. Kentin geçmişini kaynaklarla okumak isteyenler için Orhan Kılıç’ın XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Van: 1548–1648 adlı kitabı bir başlangıç noktasıdır. Kitap 1997’de yayımlanmıştır ve TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Van maddesinin kaynakları arasında kullanılmıştır.

Van’ın doğal güzelliklerinden biri de Muradiye Şelalesi’dir. Van merkezine 80 kilometre uzaklıktaki Bendimahi Çayı üzerinde, 18 metre yüksekliğindedir. Adını IV. Murat’tan aldığı belirtilir.

Kısa kronoloji

1. MÖ 3000’ler Van Kalesi Höyüğü’nde yerleşim
2. MÖ 9. yüzyıl I. Sarduri döneminde Tuşpa’nın Urartu başkenti olarak kurulması
3. 915–921 Akdamar Kutsal Haç Kilisesi’nin inşası
4. 1548 Van’ın Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı yönetimine alınması
5. 1567–1568 Hüsrev Paşa Camii’nin kitabesinde belirtilen yapım tarihi
6. 1660 Kaya Çelebi Camii’nin inşasına başlanması
7. 1915 Eski Van şehrinin ağır yıkıma uğrayarak terk edilmesi
8. 1932 Van Müzesi’nin temeline dayanan 1932 tarihli depo binası
9. 1934 Peynirciler Çarşısı’nın Kapalı Sebze Hali olarak yapılması
10. 1997 Orhan Kılıç’ın kitabının yayımlanması
11. 2007 Akdamar Kilisesi’nin anıt müze olarak hizmete girmesi
12. 2016 Van Kalesi, höyüğü ve Eski Van’ın UNESCO Geçici Listesi’ne alınması
13. 2018 Peynirciler Çarşısı’nın restorasyonu
14. 2019 Van Müzesi’nin yeni binasının ziyarete açılması

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Altı kez yazılmış bir başkent ilanı: Van Kalesi’nin batısındaki Sardurburç’ta, I. Sarduri’nin başkent kuruluşunu bildiren Asurca yazıt altı kez tekrarlanmıştır.
• Menua’nın Ahırı: Kalenin kuzey yamacındaki bir kaya odası, girişindeki yazıttan dolayı bu adla anılır.
• İki tandırlı mutfak: Kültür Portalı’nın belgelediği bazı iki katlı Van evlerinin mutfağında iki ayrı tandır vardır. Biri her gün, diğeri haftada bir yakılır.
• Müzenin çekirdeği bir depo: Van Müzesi’nin temeli, Urartu yazıtları ile koç ve koyun biçimli mezar taşlarının toplandığı 1932 tarihli bir depo binasına dayanır.
• Ele geçirilen eserler: DHA’nın 7 Haziran 2013 tarihli haberine göre Özalp’teki bir operasyonda, Van Müze Müdürlüğünce Roma dönemine ait olduğu belirlenen 13 sağlam ve iki kırık gözyaşı şişesi ele geçirilmiştir. 2 Şubat 2019 tarihli habere göre ise Erciş’ten Ankara’ya giden bir yolcuya yönelik operasyonda 25 altın sikke ve aslan figürlü bir obje ele geçirilmiştir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Van Province en.wikipedia.org
2. Van İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — İlçe İlçe Van van.ktb.gov.tr
3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Van islamansiklopedisi.org.tr
4. Kültür Portalı — Van Efsanesi kulturportali.gov.tr
5. UNESCO — Tushpa/Van Fortress, the Mound and the Old City of Van whc.unesco.org
6. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Akdamar Anıt Müzesi kvmgm.ktb.gov.tr
7. TDV İslâm Ansiklopedisi — Hüsrev Paşa Külliyesi islamansiklopedisi.org.tr
8. Kültür Portalı — Hüsrev Paşa Camii ve Külliyesi kulturportali.gov.tr
9. Kültür Portalı — Tarihi Van Evleri Mahallesi kulturportali.gov.tr
10. Kültür Portalı — Van Evleri / İki Katlı Evler kulturportali.gov.tr
11. Cihangir ve Demirhan — Van Tarihi Peynirciler Çarşısı araştırması, Kent Akademisi, 2021 dergipark.org.tr
12. Kültür Portalı — Van Müzesi kulturportali.gov.tr

Görsel: Hoşap Kalesi (Van, Türkiye).JPG — Mevlüt Kılıç, CC BY-SA 3.0