Iğdır Tarihi: Adın Kökeni, Kervansaray ve Tarihî Yerler

Iğdır’ın adını taşıyan Oğuz boyu, Kâşgarlı Mahmud’un 11. yüzyıldaki sıralamasında on dördüncü sıradadır. Şehrin adı bu kadar eski bir kökten gelir. Yöre ise Urartu Kralı Menua’nın yazıtlarında da görünür.

Bu yazıda adın kökenini, Iğdır’ın el değiştirme sürecini ve bugün görebileceğiniz tarihî yapıları bulacaksınız. Kervansaray, kümbetler, camiler ve koç biçimli mezar taşları sırayla ele alınıyor. Sonda kısa bir kronoloji ve sık sorulan sorular var.

Iğdır adının kökeni nedir?

Türkçe Vikipedi’de aktarılan Oğuz geleneğine göre ad, Deniz Han’ın oğlu İğdir Bey’e dayanır. Bu bey, adını taşıyan Oğuz boyuyla ilişkilendirilir [1].

Faruk Sümer’in aktardığına göre Reşîdüddin boyun adını Yikdir biçiminde kaydeder. Anlamı olarak iyilik, büyüklük ve yiğitlik der [2].

Kâşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda Oğuz boylarını sıralarken İgdir’i on dördüncü sıraya koyar. Eserinde boyun damgasını da gösterir [2]. Yani bugün tabelada gördüğünüz ad, bin yıl öncesine uzanan bir boy adıdır.

Iğdır tarihi: Urartulardan Osmanlıya

Urartu yazıtları

Kemalettin Köroğlu’nun araştırmasına göre Taşburun yakınındaki Çölegert ve Başbulak yazıtları önemli bir kayıttır. Bu yazıtlar Urartu Kralı Menua’nın Iğdır Ovası’ndaki fetihlerini belgeler. Menuahinili adlı bir kalenin inşasını da anlatır [3].

Aras kıyısında bir kavşak

Tarihî Iğdır’ın geliştiği Sürmeli Çukuru, Aras Nehri’nin geçtiği bir ulaşım kavşağıdır. Erzurum’dan gelen yollar burada Nahçıvan ile Doğubayazıt üzerinden İran yönlerine ayrılır [4]. Haritada Erzurum’dan doğuya bakarsanız, şehrin neden hep el değiştirdiğini görürsünüz.

Selçuklu, Akkoyunlu ve Osmanlı

Kemâleddin Kâmyâr, Alâeddin Keykubad’ın görevlendirmesiyle Sürmeli Çukur’u 1232’de Anadolu Selçuklu topraklarına kattı [4].

İspanyol elçi Clavijo, 30 Mayıs 1404’te bölgeden geçti. Kayalık üzerindeki kalenin adını Iğdır olarak kaydetti [4]. Anlatısına göre kale, Timur’a vergi veren dul bir kadının yönetimindeydi [5].

Iğdır Kalesi 1469’da Akkoyunluların eline geçti. Iğdır Ovası da Uzun Hasan’ın kışlağı olarak kullanıldı [4]. 1583’te III. Murad dönemindeki Revan seferi sırasında kale ve Sürmeli Çukur Osmanlı yönetimine girdi [4].

1664 depremi ve ovaya taşınma

Metin Tuncel, eski Iğdır’ın Ağrı Dağı yamaçlarından bugünkü ova yerleşimine taşınmasını 1664 depremine bağlar [4]. Karakale’nin duvarları da 1664 ve 1840 depremlerinde tahrip olmuştur [6]. Bölgede deprem, yerleşimin yerini değiştirecek kadar belirleyici olmuştur.

Rus yönetimi ve Cumhuriyet

1826–1828 Rusya–İran Savaşı’ndan sonra imzalanan Türkmençay Antlaşması’yla yöre Rus İmparatorluğu’na geçti [7]. Iğdır, Erivan Guberniyası içindeki Surmalu kazasının idari merkeziydi [7].

Kâzım Karabekir komutasındaki Türk birlikleri kent merkezini 14 Kasım 1920’de ele geçirdi [1]. 1921 tarihli Kars Antlaşması, Iğdır’ın Türkiye sınırları içinde kalmasını güvence altına alan sınır düzenlemesinin parçasıydı [7].

Iğdır, 1934’te Bayazıt vilayetinden ayrılarak Kars’a bağlı ilçe oldu [1]. 3 Haziran 1992 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 3806 sayılı kanunla il oldu. Karakoyunlu ilçe yapıldı. Aralık ve Tuzluca ile birlikte yeni ile bağlandı [8].

Kısa kronoloji

• Urartu Kralı Menua dönemi: Iğdır Ovası’ndaki fetihler ve Menuahinili kalesi yazıtlarda kaydedildi [3].
• 1232: Sürmeli Çukur Anadolu Selçuklu yönetimine katıldı [4].
• 1404: Clavijo, Iğdır adını taşıyan kayalık üzerindeki kaleyi kaydetti [4].
• 1469: Iğdır Kalesi Akkoyunluların eline geçti [4].
• 1485: Kul Yusuf Kümbeti yaptırıldı [11].
• 1583: Kale ve Sürmeli Çukur Osmanlı yönetimine girdi [4].
• 1664: Depremden sonra eski yerleşim ovaya taşındı [4].
• 1828: Türkmençay Antlaşması’yla yöre Rus İmparatorluğu’na geçti [7].
• 1907: Hacı İbrahim Kümbeti yaptırıldı [12].
• 14 Kasım 1920: Türk birlikleri kent merkezini ele geçirdi [1].
• 1921: Kars Antlaşması’yla Iğdır’ın Türkiye sınırları içindeki konumu belirlendi [7].
• 1934: Iğdır Kars’a bağlı ilçe oldu [1].
• 3 Haziran 1992: 3806 sayılı kanunla il statüsü kazandı [8].
• 29 Ocak 2025: Karakale arkeolojik sitinin sınırları genişletildi [13].

Iğdır tarihi eserleri: Kervansaray

Iğdır Kervansarayı, 22 × 52 metre ölçülerinde dikdörtgen planlı ve avlusuz bir yapıdır [9].

Yapının kitabesi ve vakfiyesi yoktur. Bu yüzden tarihi, mimari özelliklerinden çıkarılır.

Haluk Kargı, kervansarayı 13. yüzyıl sonu veya 14. yüzyıl başına tarihleyerek Selçuklu eseri sayar [14].

Hasan Buyruk’un 2021 tarihli araştırması bu atfı tarihsel kronolojiyle uyumsuz bulur. Buyruk yapıyı banisi bilinmeyen bir İlhanlı eseri olarak önerir. Onun tarihlemesi 13. yüzyılın üçüncü çeyreği ile sonu arasındadır [15]. Tartışma sürüyor.

Iğdır tarihi camileri ve kümbetleri

Kul Yusuf Kümbeti

Çakırtaş köyündeki kümbetin giriş kitabesi, yapının Hicri 890’da, yani miladi 1485’te Kul Yusuf için yaptırıldığını bildirir [11].

Hacı İbrahim Kümbeti

Aralık ilçesindeki bu kare planlı mezar yapısı, Hacı İbrahim adına 1907’de yaptırılmıştır [12].

Ortaköy Camisi

Aralık’ın yaklaşık 8,5 kilometre kuzeydoğusundaki camiyi Hacı Muharrem yaptırmıştır. Ahşap direklerinden birinde Hicri 1329, yani miladi 1911 tarihi okunur [16].

Asma köyü camisi

Asma köyündeki caminin kitabesi yoktur. Yapım tarihi ve banisi bilinmemektedir [16]. Bölgeyi gezerseniz, bazı yapıların adı kadar sessizliğiyle de dikkat çektiğini görürsünüz.

Iğdır tarihi mekanları: Koçbaşlı mezar taşları ve Karakale

Karakoyunlu Koçbaşlı Açık Hava Müzesi, kent merkezinin yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusundadır. Müze tarihî mezar taşlarını sergiler [17].

Ermenistan sınırındaki Karakale ise ören yeri olarak anılır. Duvarları 1664 ve 1840 depremlerinde tahrip olmuştur [6].

Kars Koruma Bölge Kurulu, 29 Ocak 2025 tarihli 4286 sayılı kararıyla Sürmeli köyündeki Karakale arkeolojik sitinin sınırlarını genişletti. Yeni sınır, yeni belirlenen yerleşim ve kurgan kalıntılarını kapsıyor [13].

Iğdır’da tarihi eser kaçakçılığı ve kaçak kazı

Sit alanları kaçak kazıya açıktır. Iğdır Jandarmasının 9 Şubat 2021 tarihli duyurusuna göre Tuzluca’nın Karakoyun köyündeki sit alanında tarihî eser aramak amacıyla kaçak kazı yapan altı şüpheli yakalandı [18].

Bir sit alanında gezerken yüzeydeki parçaları yerinde bırakmak, bu mirası korumanın en basit yoludur.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• İgdir boyunun Kâşgarlı Mahmud’un listesinde on dördüncü sırada olması ve damgasının eserde gösterilmesi, adın kökeni anlatılırken çoğu zaman atlanır [2].
• Clavijo’nun 1404 anlatısında Iğdır Kalesi, Timur’a vergi veren dul bir kadının elindedir [5].
• Kervansarayın taşlarındaki usta işaretleri, inşada 16 farklı taşçı ustasının çalıştığı şeklinde yorumlanmıştır [10].
• Kervansaray; Ejder, Harmandöven ve Zor adlarıyla da bilinir. Yörede Aynalı Han olarak da anılır [15].
• Kültür Portalı’nın Karakoyunlu dönemine bağladığı koç biçimli mezar taşları, Ağrı Dağı’ndan elde edilen siyah bazalttan yapılmıştır [17].

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Iğdır tr.wikipedia.org
2. TDV İslâm Ansiklopedisi — İgdir islamansiklopedisi.org.tr
3. Belleten — Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı ve Qulha Ülkesinin Tarihi Coğrafyası belleten.gov.tr
4. TDV İslâm Ansiklopedisi — Iğdır islamansiklopedisi.org.tr
5. Iğdır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kaleler igdir.ktb.gov.tr
6. Iğdır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Karakale Ören Yeri igdir.ktb.gov.tr
7. İngilizce Wikipedia — Iğdır Province en.wikipedia.org
8. Serhat Kalkınma Ajansı — Iğdır Tarihçe serka.gov.tr
9. TDV İslâm Ansiklopedisi — Iğdır Kervansarayı islamansiklopedisi.org.tr
10. Iğdır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kervansaraylar, Hanlar igdir.ktb.gov.tr
11. Iğdır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kümbetler igdir.ktb.gov.tr
12. Kültür Portalı — Hacı İbrahim Kümbeti kulturportali.gov.tr
13. Kars Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu — 4286 sayılı karar korumakurullari.ktb.gov.tr
14. TDV İslâm Ansiklopedisi — Iğdır Kervansarayı (Haluk Kargı’nın tarihlemesi) islamansiklopedisi.org.tr
15. Hasan Buyruk — Iğdır Kervansarayı ve Kervanyolu Üzerine Yeni Değerlendirmeler dergipark.org.tr
16. Iğdır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Camiler igdir.ktb.gov.tr
17. Kültür Portalı — Karakoyunlu Koçbaşlı Açık Hava Müzesi kulturportali.gov.tr
18. Iğdır İl Jandarma Komutanlığı — Kaçak Kazı igdir.jandarma.gov.tr

Görsel: Iğdır kervansaray – panoramio.jpg — mhasras, CC BY 3.0