Bugün Ukrayna, Rusya ve Belarus’un tarih kitapları aynı Orta Çağ devletine uzanır. Bu devlet, Kiev Knezliği’dir. Kiev Knezliği, 9. yüzyıl sonlarından 13. yüzyıl ortalarına kadar Doğu Avrupa’da varlığını sürdürdü.
Bu yazıda devletin ne olduğunu, ne zaman ve kimin eliyle kurulduğunu öğreneceksiniz. Prenses Olga’yı, Vladimir’in 988’deki kararını, Hazarlarla ilişkiyi, bayrak sorusunu ve 1240’taki Moğol yağmasını sırayla okuyacaksınız. Her bölümde kaynakların neyi kesin, neyi tartışmalı söylediğini ayrı tutuyoruz.
Kiev Knezliği nedir?
Kiev Knezliği, Rurik Hanedanı yönetiminde, 9. yüzyıl sonlarından 13. yüzyıl ortalarına kadar Doğu Avrupa’da varlığını sürdüren siyasi bir oluşumdu. Günümüzde Ukrayna, Rusya ve Belarus’un ortak tarihsel atası kabul edilir.
Bir şeyi baştan söyleyelim: “Kievan Rus’” adı, o dönemin insanlarının kullandığı bir ad değil. Kiev’in merkez olduğu dönemi tanımlamak için 19. yüzyıl tarihçiliğinde oluşturuldu.
Devletin coğrafyası genişti. 11. yüzyıl ortasındaki en geniş sınırlarında Beyaz Deniz’den Karadeniz’e, Karpatlar’dan Taman Yarımadası’na uzanıyordu. Haritada bir Avrupa ülkesinin sınırlarını düşünmeyin. Daha çok, nehirler ve ticaret yolları boyunca dizilmiş şehirlerden oluşan geniş bir alan hayal edin.
Kiev bu ağın merkeziydi. Baltık ile Karadeniz arasındaki ticaret yollarının kavşağında yer alıyordu. Bizans, İskandinavya, Volga Bulgarları ve Kafkasya ile ticaret yapıyordu.
Dil de karışıktı. Eski Doğu Slavcasının yanında edebî dil olarak Eski Kilise Slavcası kullanılıyordu. Eski Norsça ve Fin dilleri de konuşuluyordu.
Kiev Knezliği ne zaman kuruldu?
Bu sorunun tek bir cevabı yok. Türkçe Vikipedi, kuruluşu bilgi kutusunda 879 olarak gösterir. Aynı maddenin metni ise belirleyici dönüm noktası olarak Oleg’in 882’de Kiev’i ele geçirmesini öne çıkarır.
Kroniklere göre Vareg prensi Oleg, 882’de Kiev’i aldı. Askold ve Dir’i öldürterek kendisini Kiev prensi ilan etti. Bu yüzden birçok anlatı 882’yi başlangıç sayar.
Kısacası bir devletin doğum günü, bir bebeğinki gibi kayıtlı değildir. Kuruluşu bir yıla sığdırmak yerine, 9. yüzyılın sonlarına yayılan bir süreç olarak düşünmek daha doğrudur.
Kiev Knezliği kurucusu kim?
Gelenek iki ismi öne çıkarır: Rurik ve Oleg. Hanedanın adı Rurik’ten gelir. Kiev’i ele geçirip prens ilan eden ise kroniklere göre Oleg’dir.
İlk Vakayiname, Slav ve Fin topluluklarının Rurik’i yönetici olmaya çağırdığını anlatır. Tarihçi Janet Martin bu anlatının mit içerdiğini belirtir. Ona göre hikâye kelimesi kelimesine alınamaz.
Daha sağlam görünen çerçeve şudur: 9. yüzyılda Doğu Slav ve Fin topluluklarının topraklarına yerleşen İskandinav Vikingleri, zamanla yerli nüfus üzerinde prenslik yönetimleri kurdu. Devlet, bu karışımdan doğdu.
Kiev Knezliği’nde Olga kimdi?
Olga, Prens Igor’un eşiydi. Igor’un ölümünden sonra oğlu Svyatoslav küçük olduğu için 945–957 yıllarında naiplik yaptı. Svyatoslav’ın sonraki askerî seferleri boyunca da yönetimi yürüttü.
Olga’nın Hristiyanlığı da tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar onun 955’te Konstantinopolis’te vaftiz edildiğini savunur. Diğerleri, 957’deki Konstantinopolis ziyaretinden önce Kiev’de Hristiyan olduğunu ileri sürer.
Olga Hristiyanlığı benimsedi ama oğlu Svyatoslav pagan kaldı. Ülkenin resmî Hristiyanlaşmasını başlatan Vladimir ise Olga’nın torunuydu. Yani değişim iki kuşağa yayıldı.
Olga’nın bir de yönetim yeniliği var. Hükümdarın yıllık haraç toplama gezileri vardı, adı poliudie. Olga bunun yerine pogost denen yerel merkezler kurdu. Bu merkezler, Kiev için belirlenmiş vergileri topluyordu.
Vladimir 988’de Hristiyanlığı neden seçti?
Vladimir, 980’de İskandinavya’dan Vareg savaşçılarıyla döndü. Üvey kardeşi Yaropolk’u devirdi ve Kiev tahtını ele geçirdi.
988, Kiev Rus’unun resmen Hristiyanlığı kabulünün geleneksel tarihidir. Ama kaynakların olay sıralaması ve tarihleri uyuşmaz. Bu yüzden 988’e “geleneksel” demek daha dürüsttür.
Kronik şöyle anlatır: Vladimir’in elçileri dinleri karşılaştırdı. Konstantinopolis ayininden etkilendiler. Bu güzel bir hikâye. Fakat Janet Martin onu olaylardan yaklaşık bir yüzyıl sonra derlenmiş bir efsane ve olgu karışımı olarak değerlendirir.
Daha somut bir neden var. Vladimir’in Hristiyanlaşması, askerî yardım arayan Bizans İmparatoru II. Basileios’la ittifakıyla bağlantılıydı. İmparatorun kız kardeşi Anna’yla evliliği de bu işin parçasıydı. Din seçimi, aynı zamanda bir siyasi anlaşmaydı.
Kronik anlatısına göre Vladimir, Kiev’in pagan putlarını yıktırdı. Kent halkını Dinyeper Nehri’nde topluca vaftiz ettirdi.
Bugün Kiev’e giderseniz bu mirasın somut izini görebilirsiniz. Azize Sofya Katedrali, 11. yüzyılda Yaroslav döneminde inşa edildi. Yerli ustalar ve Bizanslı ustalar birlikte çalıştı. Katedral, başkentin ana Hristiyan kilisesiydi.
Kiev Knezliği ve Hazarlar: kim kimi yıktı?
Arama motorunda “Kiev Rus knezliği tarafından yıkılan devlet” diye soranlar çoğunlukla Hazarları kastediyor. Kaynaklar burada net bir tek cevap vermiyor.
Rus kroniği, Hazar ülkesinin yıkılışını Svyatoslav’ın 965 seferine bağlar. İslam kaynakları ise 965’te bir Oğuz saldırısını kaydeder. Ayrıca 968–969’da Rusların İtil ile Semender’i vurduğunu yazar.
Yani Rusların rolü var, ama tek faktör olarak sunmak kaynakları fazla basitleştirir. Seferlerin sıralaması da tartışmalıdır.
Kiev Knezliği bayrağı neye benziyordu?
Bugünkü anlamda tek bir ulusal bayrak aramayın. Historical Dictionary of Ukraine, Kiev Rus sancaklarını ağırlıkla kırmızı zemin üzerinde bir simge taşıyan bayraklar olarak tanımlar. Simge, ilgili prensliğin altın üç dişli veya iki dişli işaretiydi.
Bu işaretin sikkelerde de izi var. Vladimir’in 980–1015 döneminde bastırdığı altın ve gümüş sikkelerde, Rurik Hanedanı’yla ilişkilendirilen üç dişli tryzub simgesi bulunuyordu.
Savaşçıların donanımı da kaynaklarda kayıtlı. Rus knezlikleri döneminin savaşçıları mızrak, kılıç, savaş baltası, yay ve topuz kullanıyordu. Miğfer, örgü zırh ve kalkanla korunuyorlardı. Ukrayna Tarihi Ulusal Müzesi’ne göre metal miğferler ve tam zırhlar seçkin savaşçıların donanımıydı.
Kısa kronoloji
- 9. yüzyıl İskandinav Varegleri Doğu Slav ve Fin topluluklarının yaşadığı bölgelerde yerleşti.
- 882 Kroniklere göre Oleg, Kiev’i ele geçirdi.
- 945–957 Olga, küçük yaştaki oğlu Svyatoslav adına naiplik yaptı.
- 965–969 Hazar ülkesine Oğuz ve Rus saldırıları oldu; sıralama tartışmalıdır.
- 980 Vladimir Kiev tahtını ele geçirdi.
- 988 Kiev Rus’unun Hristiyanlığı kabulü için geleneksel tarih.
- 1019–1054 Bilge Yaroslav’ın Kiev hükümdarlığı.
- 12. yüzyıl Bölgesel knezlikler arasındaki parçalanma derinleşti.
- 1237–1241 Moğollar Rus topraklarını istila etti.
- 1240 Kiev, Moğollar tarafından ele geçirilip yağmalandı.
Kiev Knezliği’nin Moğollar tarafından istilası
Kiev Rus’u 11. yüzyıl sonlarından itibaren zayıfladı. 12. yüzyıl boyunca rakip bölgesel siyasi merkezlere parçalandı. Moğollar geldiğinde devlet zaten bölünmüş durumdaydı.
1237–1241 Moğol istilası sırasında Ryazan, Moskova, Vladimir ve Kiev dahil çok sayıda Rus kenti tahrip edildi. Moğolların 1240’ta Kiev’i kuşatıp yağmalaması, Kiev Rus döneminin sonunu belirleyen geleneksel dönüm noktası kabul edilir.
“Geleneksel” kelimesi burada da önemli. Tarihçiler dönemin sonunu tek bir güne bağlamaktan çekinir. 1240 bir simge tarihtir, çünkü çöküş uzun bir sürecin sonucuydu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Bu ayrıntıları ders kitaplarında pek bulamazsınız:
- Kiev Rus’unda kullanılan üç dişli hanedan işaretinin, iki dişli, haçlı ve hilalli biçimler dahil yaklaşık 200 Orta Çağ varyantı saptanmıştır.
- Kiev’de 1834’te bulunan, 1190–1220’ye tarihlenen 210 milimetrelik demir miğferin burun koruması başlangıçta altın yaldızlıydı.
- 11–13. yüzyıllarda kadın başlıklarına asılan içi boş altın veya gümüş kolt takılarının içine kokulu bez konulduğu düşünülmektedir.
- Kiev’de bulunan, 13. yüzyılın ilk yarısına ait Trubetskoy definesindeki geniş menteşeli bilezik, giysinin kollarını bilekte sabitlemek için kullanılıyordu.
Bir sonraki müze ziyaretinizde bir bileziğe ya da miğfere bakarken bu kullanım ayrıntılarını aklınızda tutun. Eşyaların neden yapıldığını bilmek, onları çok daha somut kılar.
Sık sorulan sorular
Kiev Knezliği hangi ülkelerin ortak atası sayılır?
Kiev Knezliği, günümüzde Ukrayna, Rusya ve Belarus’un ortak tarihsel atası kabul edilir. Slav, İskandinav ve Fin topluluklarını aynı siyasi çatı altında topladığı için bu üç ülkenin tarih anlatıları ona uzanır.
Kiev Knezliği’ni Rurik Hanedanı mı yönetti?
Evet, devlet Rurik Hanedanı yönetimindeydi. Kuruluş hikâyesi İlk Vakayiname’ye dayanır, ancak tarihçi Janet Martin bu anlatının mit içerdiğini ve kelimesi kelimesine alınamayacağını belirtir.
Vladimir’in 988’de Hristiyanlığı seçmesi gerçekten bir din karşılaştırmasının sonucu muydu?
Bu, kroniklerin anlattığı hikâyedir. Janet Martin onu olaylardan yaklaşık bir yüzyıl sonra derlenmiş bir efsane ve olgu karışımı sayar. Kaynaklar Hristiyanlaşmayı Bizans İmparatoru II. Basileios’la ittifak ve Anna’yla evlilikle ilişkilendirir.
Kiev Knezliği’nin sonu nasıl geldi?
Devlet 11. yüzyıl sonlarından itibaren zayıfladı ve 12. yüzyılda rakip bölgesel merkezlere parçalandı. Moğolların 1240’ta Kiev’i kuşatıp yağmalaması, dönemin sonunu belirleyen geleneksel dönüm noktası sayılır.
Kaynaklar
- Vikipedi — Kiev Knezliği tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Kievan Rus’ en.wikipedia.org
- Cambridge University Press — Janet Martin, Medieval Russia 980–1584 assets.cambridge.org
- Internet Encyclopedia of Ukraine — Oleh, Prince encyclopediaofukraine.com
- Internet Encyclopedia of Ukraine — Olha, Princess encyclopediaofukraine.com
- Encyclopaedia Iranica — Khazars iranicaonline.org
- Historical Dictionary of Ukraine — Flag maddesi resource.odmu.edu.ua
- Internet Encyclopedia of Ukraine — Trident encyclopediaofukraine.com
- Internet Encyclopedia of Ukraine — Arms encyclopediaofukraine.com
- Ukrayna Tarihi Ulusal Müzesi — Helmet, Google Arts & Culture artsandculture.google.com
- Devlet Tarih Müzesi — Treasure of 1872 from the estate of Prince Trubetskoy nav.shm.ru
Görsel: Vasnetsov Bapt Vladimir fresco in Kiev.jpg — Viktor Vasnetsov, Public domain
