Kayıp Roanoke Kolonisi: 1590’da Boş Bulunan Yerleşim

John White 18 Ağustos 1590’da Roanoke’a döndüğünde yerleşimi boş buldu. Savunma çitindeki bir direkte tek sözcük kazılıydı: CROATOAN. Üç yıl önce bıraktığı topluluğun kendisinden ise iz yoktu.

Bu yazıda koloninin nasıl kurulduğunu, White’ın neden geç döndüğünü ve araştırmacıların bugün hangi kuramları tartıştığını öğreneceksiniz. Sayıları, tarihleri ve tartışmalı noktaları kaynaklarıyla birlikte verdik. Bilinenle varsayılanı ayırmak için de ayrı başlıklar açtık.

Roanoke Kolonisi nedir?

Roanoke Kolonisi, Kraliçe I. Elizabeth döneminde Walter Raleigh’in desteğiyle kurulan bir İngiliz yerleşim girişimiydi. Yer, bugünkü ABD’nin Kuzey Karolina eyaletindeki Roanoke Adası’dır.

İsim tek bir koloniyi çağrıştırsa da ortada iki ayrı girişim vardı. Ralph Lane 1585’te ilkini yönetti. John White ise 1587’de ikincisini yönetti ve kaybolmasıyla ünlenen koloni budur.

İlk koloni kısa sürdü. Yerleşimciler yiyecek sıkıntısı ve yerli topluluklarla çatışmalar yaşadı. 1586’da Francis Drake’in gemileriyle İngiltere’ye döndüler. Richard Grenville’in Roanoke’ta bıraktığı 15 kişilik grubun sağ kalanlarına ise 1587’de gelen yeni yerleşimciler ulaşamadı.

Kısa kronoloji

• 1585: Ralph Lane yönetimindeki ilk İngiliz kolonisi Roanoke Adası’nda kuruldu.
• 1586: İlk koloninin yerleşimcileri Francis Drake’in gemileriyle İngiltere’ye döndü.
• Temmuz 1587: John White’ın topluluğu Chesapeake’e ilerleyemedi ve Roanoke’a yerleşti.
• 18 Ağustos 1587: Virginia Dare doğdu.
• Ağustos 1587 sonu: White, yardım ve erzak için İngiltere’ye ayrıldı.
• 1587–1589: Ağaç halkası verilerine göre bölgede olağanüstü şiddetli bir kuraklık yaşandı.
• 1588: İspanyol Armadası tehdidi ve başarısız yardım girişimi dönüşü geciktirdi.
• 18 Ağustos 1590: White boş yerleşimi, CRO ve CROATOAN yazılarını buldu.
• 1998: Science dergisinde, koloninin dönemiyle örtüşen kuraklığı anlatan araştırma yayımlandı.
• 2012: White’ın haritasındaki yamanın altında bir kale simgesi saptandı.
• 2020: Site X ve Site Y buluntularının kolonistlerle ilişkisi arkeologlar arasında tartışıldı.
• 4 Haziran 2026: First Colony Foundation, koloninin Chowan Nehri çevresindeki dağınık yerleşimlerini bulduğunu iddia etti.

1587 seferi: Topluluk neden Roanoke’ta kaldı?

White’ın topluluğunun asıl hedefi Roanoke değildi. Plan, daha kuzeydeki Chesapeake Körfezi’nde bir koloni kurmaktı. National Park Service seferin başlangıçtaki topluluğunu 118 erkek, kadın ve çocuk olarak tanımlar. İngilizce Wikipedia ise katılmayı kabul edenler için yaklaşık 115 sayısını verir. Bu sayı kesin bir kayıp nüfus sayımı değildir. Dolayısıyla literatürdeki 115 rakamı bir yaklaşıklıktır.

Temmuz 1587’de Kaptan Simon Fernandes, mevsimin ilerlediğini söyleyerek topluluğu Chesapeake’e taşımayı reddetti. Yerleşimciler de Roanoke’ta kaldı. Planladıkları yer yerine Roanoke’ta kalmak zorunda kaldılar.

Koloni 18 Ağustos 1587’de ilk müjdesini aldı. John White’ın kızı Eleanor ile Ananias Dare’in çocuğu Virginia Dare doğdu. Virginia, Amerika’da doğduğu kaydedilen ilk İngiliz çocuk olarak tanınır. Aynı ayın sonlarında White, koloninin talebi üzerine yiyecek ve yeni yerleşimci getirmek için İngiltere’ye döndü.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Popüler anlatılar genellikle CROATOAN yazısına odaklanır. Oysa 1587 hikâyesinin daha az bilinen parçaları da var.

• Dost topluluğa yanlış saldırı: Yerleşimci George Howe öldürüldü. Misilleme yapan White’ın adamları, yanlışlıkla dost Croatoan topluluğuna saldırdı. Saldırıyı Croatoanlı Manteo durdurdu.
• İkinci bebek: Virginia Dare’in yanı sıra Harvie ailesinin adı kaydedilmemiş bir çocuğu da 1587’de kolonide doğdu.
• Korsanlara kaptırılan erzak: White’ın 1588’deki yardım girişimi, korsanların erzakını ele geçirmesiyle başarısız oldu.
• Boğulan denizciler: White’ın 1590’daki dönüşünde kötü hava ve tehlikeli karaya çıkış koşulları yüzünden yedi denizci boğuldu.

Roanoke Kolonisi’ne ne oldu? White’ın 1590 dönüşü

White’ın geri dönüşü beklenenden çok uzun sürdü. 1588’de İspanyol Armadası’nın İngiltere’ye yönelik tehdidi gemilerin savunma için tutulmasına yol açtı. Bu yüzden Roanoke’a yardım götürmek gecikti. Aynı yıl yaptığı girişim de korsanlar yüzünden sonuçsuz kaldı.

White, 18 Ağustos 1590’da Roanoke’a ulaştığında yerleşim boştu. Bu yüzden koloninin terk edildiği kesin tarih bilinmiyor. Zaman aralığı Ağustos 1587 ile Ağustos 1590 arasıdır. Bir günlük ya da üç yıllık bir fark, kuramların hepsini etkiler.

White bir ağaçta CRO harflerini, çitin bir direğinde de CROATOAN sözcüğünü gördü. Bu işaretlerin bir önemi vardı. White ile yerleşimciler, başka yere taşınırlarsa gidecekleri yeri bir ağaca kazımayı önceden kararlaştırmıştı. Zorunlu bir ayrılışı gösteren Malta haçı işareti ise yoktu. Bu yüzden White, yerleşimcilerin hayatta olabileceğini düşündü.

Anlatımında dikkat çeken bir ayrıntı daha var. Evler yıkılmış değil, sökülmüş görünüyordu. Bu gözlem, yerleşimin planlı biçimde taşınmış olabileceğini düşündürür. Günlük hayattan bir benzetme yapalım. Taşınırken mobilyaları söküp götürürsünüz, ev yangında ya da selde yıkılmış gibi görünmez.

White, CROATOAN yazısını gördükten sonra Hatteras’a gidip koloniyi aramak istedi. Ancak fırtına yolculuğu engelledi ve İngiltere’ye döndü.

Croatoan ne demek ve neden önemli?

Croatoan, hem bir yerli topluluğun hem de bugün Hatteras Adası olarak bilinen adanın adıydı. Yazının bir yer adı olması, kolonistlerin kendi iradeleriyle oraya gitmiş olabileceği ihtimalini güçlendirir. Üstelik 1587’de Croatoanlı Manteo’nun saldırıyı durdurduğu hatırlandığında, bu topluluğun kolonistlere düşman olmadığı anlaşılır.

Ama bir yer adı, oraya varıldığını kanıtlamaz. National Park Service, kolonistlere kesin bağlanmış mezar, insan kalıntısı veya yerleşim bulunmadığını belirtir. Yani yazı bir yön gösterir, bir varış göstermez.

Kayboluşun açıklamaları: Kuraklık, kasırga, bütünleşme

Araştırmacılar tek bir kesin cevap yerine birkaç kuramı birlikte tartışıyor.

Kuraklık. 1998’de Science’ta yayımlanan ağaç halkası araştırması, 1587–1589 dönemini bölgenin 800 yıllık yeniden oluşturulmuş kaydındaki en şiddetli üç yıllık kuraklık olarak belirledi. Yazarlar, kuraklığın Roanoke’un akıbetinde rol oynamış olabileceğini savundu. Ağaç halkaları ise kolonistlerin öldüğünü ya da nereye taşındığını doğrudan göstermez.

Kasırga. Koloninin bir kasırgayla yok olduğu önerisine National Park Service karşı çıkar. White 1590’da kasırga yıkımı değil, sökülmüş yapılar gördü.

Yerli topluluklara katılma. Kolonistlerin Hatteras’taki Croatoan topluluğuna katıldığı görüşünü kazınmış yer adı destekler. Hatteras kazılarında 16. yüzyıl Avrupa kılıç kabzası ve silah parçası bulundu. Bunlar bütünleşme görüşünü destekleyebilir. Ancak kazı yöneticisi Mark Horton, buluntuların 17. yüzyıl bağlamından çıktığını belirtti. Horton’a göre bunlar sonraki ticaret malları da olabilir.

Arkeoloji ne buldu? Harita, Site X ve Fort Raleigh

John White’ın British Museum’daki yaklaşık 1585–1590 tarihli La Virginea Pars haritası Chesapeake Körfezi’nden Cape Lookout’a uzanan kıyıyı gösterir. Harita 478 × 235 milimetre ölçüsündedir. 2012’de British Museum uzmanları, haritadaki kâğıt yamanın altında Albemarle Sound’un batısında bir kale simgesi belirledi. Bu bulgu Bertie County’deki araştırmaları yönlendirdi.

First Colony Foundation, 4 Haziran 2026’da yayımladığı açıklamada Site X ve Site Y buluntularını kolonistlerin Chowan Nehri boyunca dağınık çiftliklere yerleştiğinin kanıtı olarak sundu. Bu bir iddiadır, tartışmasız bir çözüm değildir.

National Geographic’in 2020 değerlendirmesinde arkeologlar farklı bir ihtimale dikkat çekti. Site X ve Site Y seramikleri sonraki Jamestown tüccarlarından gelmiş olabilir. Toprak da sonraki tarımla karışmıştı. Bu nedenle ortada güçlü bir ipucu var ama kesin bir sonuç yok.

Yerinde görmek isterseniz Fort Raleigh National Historic Site, Roanoke Adası’nın kuzey ucunda yer alır. Kuzey Karolina’nın Manteo kasabasının yaklaşık 6,4 kilometre kuzeyindedir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Roanoke Kolonisi tr.wikipedia.org
2. English Wikipedia — Roanoke Colony en.wikipedia.org
3. National Park Service — Fort Raleigh Brochure home.nps.gov
4. National Park Service — 1587: The Lost Colony nps.gov
5. National Park Service — 1590 Rescue Voyage home.nps.gov
6. North Carolina Department of Natural and Cultural Resources — Origins of the Lost Colony Mystery dncr.nc.gov
7. National Park Service — Fort Raleigh Administrative History govinfo.gov
8. National Park Service — Major Theories of the Lost Colony nps.gov
9. Stahle ve diğerleri — The Lost Colony and Jamestown Droughts researchgate.net
10. College of William and Mary — Extreme Droughts Played Major Role in Tragedies at Jamestown, Lost Colony eurekalert.org
11. British Museum — La Virginea Pars, 1906,0509.1.3 britishmuseum.org
12. First Colony Foundation — Testing Continues at Site X firstcolonyfoundation.org
13. First Colony Foundation — How First Colony Foundation Found the Lost Colony of Roanoke firstcolonyfoundation.org
14. National Geographic — Newfound survivor camp may explain fate of the famed Lost Colony of Roanoke nationalgeographic.com

Görsel: Fort Raleigh (artist’s reconstruction).jpg — Uncredited, Public domain