Roma Senatosu’nda bir senatör, konu ne olursa olsun konuşmasını aynı çağrıyla bitiriyordu: ‘Kartaca yıkılmalıdır.’ Plutarkhos’a göre bu kişi Yaşlı Cato’ydu ve çağrısı sonunda gerçek bir savaşa dönüştü. Bu yazıda Kartaca’nın nerede olduğunu, Üçüncü Pön Savaşı’nın nasıl başladığını ve kentin MÖ 146’da nasıl düştüğünü öğreneceksiniz.
Ayrıca tuz efsanesine bakacağız. Romalıların Kartaca toprağına tuz ektiği sık anlatılır, ama antik kaynaklarda bunun izi yoktur. Kentin bugünkü kalıntılarını gezmeyi düşünüyorsanız, sonda yer alan UNESCO bilgileri de işinize yarar.
Kartaca nerede, ne demek, nerede kuruldu?
Kartaca, günümüzde Tunus’ta, başkent Tunus yakınındaki Tunus Körfezi kıyısında bulunan bir antik kenttir. Haritada Tunus Körfezi’ni bulursanız kentin yerini de bulmuş olursunuz. Savaşın yapıldığı topraklar da bugünkü Kuzey Tunus’ta kalır.
Kartaca adı, Fenike dilindeki Kart-hadaşt ifadesinden gelir. Anlamı ‘Yeni Kent’tir. Kenti Fenikeliler kurdu ve geleneksel kuruluş tarihi MÖ 814’tür.
Kuruluş efsanesi kenti Tyroslu Kraliçe Dido’ya bağlar. Ancak Dido’nun tarihsel bir kişi olup olmadığı tartışmalıdır. Bu yüzden MÖ 814 tarihine ‘geleneksel’ demek daha doğrudur.
Kartaca imparatorluğu ve Hannibal
UNESCO’ya göre Kartaca, MÖ 6. yüzyıldan itibaren Akdeniz’in geniş bir bölümünde etkinlik gösteren büyük bir ticaret imparatorluğuna dönüştü. Roma ile rekabet bu zenginliğin gölgesinde büyüdü.
İki güç arasındaki üç Pön Savaşı sırasıyla MÖ 264–241, MÖ 218–201 ve MÖ 149–146 yıllarında gerçekleşti. Kartaca’nın sonunu getiren, bunların sonuncusudur.
İkinci savaşta Hannibal, MÖ 218’de Pireneler’i ve Alpler’i aşarak Roma’ya İtalya’da saldırdı. Hannibal’in ordusu ise MÖ 202’de Kuzey Afrika’daki Zama Muharebesi’nde Publius Cornelius Scipio tarafından yenildi.
MÖ 201 barış antlaşması Kartaca’nın Roma’nın izni olmadan savaşmasını yasakladı. Bu madde, on yıllar sonra savaşın gerekçesi olacaktı.
Kartaca savaşı: Üçüncü Pön Savaşı nasıl başladı?
Roma’nın müttefiki Numidya Kralı Masinissa, İkinci Pön Savaşı sonrasında Kartaca topraklarını aşamalı olarak ele geçirdi. Kartaca’nın savaşma yetkisi sınırlı olduğu için elinde karşılık verecek hukuki bir yol yoktu.
Kartaca MÖ 150’de Masinissa’ya karşı askerî harekâta girişti. Roma bunu antlaşma ihlali saydı ve Kuzey Afrika’ya ordu göndermek için gerekçe yaptı. Savaş, MÖ 149–146 arasında Roma Cumhuriyeti ile Kartaca arasında yapıldı.
Roma içindeki siyasi iklim de belirleyiciydi. Plutarkhos’un anlatımına göre Yaşlı Cato, Senato’da konu ne olursa olsun görüşünü ‘Kartaca yıkılmalıdır’ çağrısıyla bitiriyordu. Bu çağrı tek ses değildi, çünkü Senato’da karşı görüş de vardı. Ayrıntısını aşağıda bulacaksınız.
Kuşatma ve MÖ 146’daki son saldırı
MÖ 149’da Kartacalılar silahlarını teslim etti. Ardından Roma konsülleri kenti terk etmelerini ve denizden 16 kilometre uzakta yerleşmelerini istedi. Kent limanıyla yaşayan bir ticaret merkeziydi. Bu talep, denizden koparılmak anlamına geliyordu.
Bir şehrin denizden 16 kilometre uzağa taşınmasını düşünün. İstanbul’un Boğaz’dan, İzmir’in körfezden koparılması gibi bir şey olurdu. Kartacalılar teslim olmadı ve kuşatma başladı.
Scipio Aemilianus, MÖ 147’de Roma’nın Afrika ordusunun komutanlığına getirildi. Kuşatmayı sıkılaştıran kişi odur. Romalılar son saldırıyı MÖ 146 ilkbaharında başlattı.
Son saldırı liman tarafından başladı. Kent içindeki ilerleyiş altı gün sürdü. Kartaca düştü.
Kaynaklarda 50.000 olarak verilen Kartacalı esir topluluğu köle olarak satıldı. Roma, Kartaca’nın kalan topraklarını başkenti Utica olan Africa eyaletine dönüştürdü. Böylece Kartaca devleti siyasi olarak sona erdi.
Kısa kronoloji
- MÖ 814: Kartaca’nın Fenikeliler tarafından kuruluşu için geleneksel tarih.
- MÖ 6. yüzyıl: Kartaca büyük bir Akdeniz ticaret imparatorluğuna dönüşmeye başlar.
- MÖ 264–241: Birinci Pön Savaşı.
- MÖ 218: Hannibal Alpler’i aşarak İtalya’ya girer.
- MÖ 202: Hannibal Zama’da yenilir.
- MÖ 201: İkinci Pön Savaşı biter; Kartaca’nın savaş açma yetkisi sınırlanır.
- MÖ 150: Kartaca’nın Masinissa’ya karşı askerî harekâtı.
- MÖ 149: Üçüncü Pön Savaşı ve Kartaca kuşatması başlar.
- MÖ 147: Scipio Aemilianus Afrika ordusunun komutanı olur.
- MÖ 146 ilkbaharı: Liman tarafından son saldırı başlar; Kartaca düşer, esirler köleleştirilir.
- 1979: Kartaca Arkeolojik Alanı UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınır.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Bu bölümdeki bilgiler genel anlatımlarda pek yer almaz.
- Roma her ilhakı baştan onaylamadı. Dexter Hoyos’a göre Roma, Masinissa’nın toprak taleplerini MÖ 167 sonrasına kadar geri çevirdi. Sonra bazı ilhaklarını onayladı. Yani Roma’nın tutumu zamanla değişti.
- Senato’da Cato’ya karşı bir ses vardı. Plutarkhos’a göre Scipio Nasica, konuşmalarını Kartaca’nın korunması gerektiğini söyleyerek bitiriyordu. Cato’nun çağrısı, tartışmasız kabul edilen bir görüş değildi.
- Cato elinde bir incir gösterdi. Plutarkhos, Cato’nun Senato’da bir Libya inciri gösterdiğini aktarır. Cato’ya göre incirin yetiştiği ülke, Roma’dan yalnızca üç günlük deniz yolculuğu uzaklıktaydı. Kartaca’nın yakınlığını, bir meyveyle anlatmış oluyordu.
- Kadınlar saçlarını kesti. Appianos’a göre kuşatma hazırlığında Kartacalı kadınlar, savaş makinelerine kiriş yapılabilmesi için saçlarını kesti.
- Alanda Roma izleri de var. Kartaca Arkeolojik Alanı’nda Pön limanları ve Byrsa’nın yanı sıra Roma döneminin Antoninus Hamamları ile Malga sarnıçları da bulunur.
Tuz efsanesi: Romalılar toprağa tuz ekti mi?
Kartaca’nın yıkılışı anlatılırken sık sık Romalıların toprağa tuz ektiği söylenir. Society for Classical Studies’te yayımlanan akademik bildiri özetine göre, bu iddiayı destekleyen hiçbir antik kaynak yoktur. Chris S. Saladin bu bildiride efsaneyi inceler.
Efsanenin kökeni de tartışmalıdır. Latin Batı’ya dayanan bir kuram aktarılır. Saladin ise buna karşı, 11. yüzyıl coğrafyacısı el-Bekrî’nin anlatısını temel alır. Ona göre efsanenin kökeni Orta Çağ Mağrip folklorudur.
Bu yüzden ‘tuz ekildi’ cümlesini bir olgu gibi değil, sonradan gelişmiş bir anlatı olarak okumak gerekir. Aynı yerde sonra olanlar da bu anlatıyla çelişir: MÖ 146’da yıkılan Kartaca’nın bulunduğu yerde yaklaşık bir yüzyıl sonra bir Roma kenti gelişti. Bu kent, Africa eyaletinin başlıca merkezlerinden biri oldu.
Kartaca antik kenti ve turizm: bugün ne görülür?
Kartaca Arkeolojik Alanı 1979’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Kayıtlı alanı 498,08 hektardır. Tunus’a giderseniz, başkent yakınındaki bu alan geziniz için uygun bir duraktır.
Alanda Pön limanları ve Byrsa görülür. Roma dönemine ait Antoninus Hamamları ile Malga sarnıçları da aynı listede yer alır. Yani yürüdüğünüz zemin hem Pön hem Roma tabakalarını taşır.
Sık sorulan sorular
Kartaca hangi savaşta yıkıldı?
Kartaca, Roma ile yaptığı Üçüncü Pön Savaşı’nda yıkıldı. Savaş MÖ 149–146 arasında sürdü ve kent MÖ 146 ilkbaharında son saldırıyla alındı.
Kartaca bugün nerede?
Antik Kartaca, bugünkü Tunus’ta, başkent Tunus yakınındaki Tunus Körfezi kıyısındadır. Alan 1979’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Kartaca ne zaman kuruldu?
Geleneksel kuruluş tarihi MÖ 814’tür ve kenti Fenikeliler kurmuştur. Kuruluş efsanesindeki Kraliçe Dido’nun tarihsel bir kişi olup olmadığı tartışmalıdır.
Romalılar Kartaca’nın toprağına tuz ekti mi?
Bunu destekleyen hiçbir antik kaynak bulunmadığı, Society for Classical Studies’te yayımlanan bir bildiri özetinde belirtilir. Aynı yerde yaklaşık bir yüzyıl sonra gelişen Roma kenti Africa eyaletinin başlıca merkezlerinden biri oldu.
Kaynaklar
- UNESCO — Archaeological Site of Carthage whc.unesco.org
- Vikipedi — Kartaca tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Carthage en.wikipedia.org
- History Teachers’ Association of Victoria — The Struggle for Supremacy: The Punic Wars htav.asn.au
- Oxford University Press — Change through Conflict oup.com.au
- Wikipedia — Third Punic War en.wikipedia.org
- Dexter Hoyos — The Third Punic War, 149–146 BC onlinelibrary.wiley.com
- Dexter Hoyos — Third Punic War (149–146 bce) onlinelibrary.wiley.com
- Plutarkhos — Life of Cato the Elder, 27 penelope.uchicago.edu
- Wikipedia — Siege of Carthage (Third Punic War) en.wikipedia.org
- Appianos — Punic Wars, XIII perseus.tufts.edu
- Chris S. Saladin — A Salty Reception classicalstudies.org
Görsel: Tunisie Carthage Ruines 08.JPG — Calips, CC BY 2.5
