Kâbe’yi kim yaptı? İlk inşası ve yeniden yapımları

Kâbe, 683’te Mekke kuşatması sırasında çıkan yangında ağır hasar gördü. [3] Bu yazıda siz, ilk inşa anlatısıyla sonraki yeniden yapımları birbirinden ayırmayı öğreneceksiniz. İbrâhim ve İsmâil’e bağlanan başlangıç anlatısı, yapının bütün tarihini tek başına açıklamaz. Kureyş’in inşası, Abdullah b. Zübeyr’in değişiklikleri ve Osmanlı çalışmaları farklı evreleri oluşturur. [1][2]

Kâbe’nin geçmişi, ilk yapıcının kim olduğu sorusundan daha geniştir. Mekke’deki yapı, İslâm’dan önce de kutsal kabul edilen bir ziyaret yeriydi. [3] Ardından kıblenin çevrilmesi, savaşlar, yağışlar ve onarımlar bu geçmişe eklendi. Siz günlük hayatta kıble yönünü ararken, Kâbe’nin ibadetle ilişkili işleviyle karşılaşırsınız. Archnet’e göre yapı, Müslümanların beş vakit namazda yöneldiği kıbleyi belirler. [2]

Kâbe’yi ilk kim yaptı: İbrâhim ve İsmâil hakkında ne biliniyor?

Bakara sûresinin 127. âyetinde İbrâhim ile İsmâil’in temelleri yükseltmesi anlatılır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Kâbe’nin inşasını ele alırken bu âyeti aktarır. Buradaki ifade, dinî anlatıda İbrâhim ve İsmâil’in yapıyla ilişkisini açıklar. Ancak ilk inşanın tarihini belirlemek, bu anlatıyı aktarmaktan farklı bir meseledir. [1]

Archnet, İbrâhim ve İsmâil’e atfedilen inşayı bir inanç olarak tanımlar. Ayrıca bu atfı destekleyen arkeolojik bulgu bulunmadığını açıkça belirtir. Bu nedenle ilk yapıcıyı, arkeolojik olarak doğrulanmış bir kişi gibi sunamayız. İbrâhim ve İsmâil bağlantısı anlatılırken, dayanağının dinî gelenek olduğu belirtilmelidir. [2]

İlk inşayı Âdem’e, Şît’e veya meleklere bağlayan başka rivayetler de bulunur. TDV, Kur’an’ın İbrâhim’den önceki yapıcıyı belirtmediğini ve bu rivayetlerin efsane unsurları taşıdığını kaydeder. Dolayısıyla bu isimler, kesinleşmiş bir inşa sıralamasının halkaları olarak kullanılamaz. Siz ilk yapıcı sorusunu değerlendirirken, âyet ile sonraki rivayetleri ayırabilirsiniz. [1]

Kâbe’nin ilk inşası için bu bilgilerden kesin bir tarih çıkarılamaz. Buna karşılık TDV, Kureyş’in yeniden inşasını açıkça 605 yılına tarihler. İlk başlangıçla sonraki yapım evrelerinin kanıt durumu bu nedenle farklıdır. Tarihi anlatırken, İbrâhim’e atfedilen inşa ile 605 çalışmasını ayrı değerlendirmek gerekir. [1][2]

Kâbe nerede bulunur ve adı ne anlama gelir?

Kâbe, Suudi Arabistan’ın Mekke kentinde, Mescid-i Harâm’ın merkezindeki taş yapıdır. Bu konum, Kâbe ile onu çevreleyen ibadet alanını ayırt etmeyi sağlar. Kâbe adını kullanırken söz konusu olan, merkezde bulunan yapının kendisidir. Mekke ise bu yapının bulunduğu şehrin adını ifade eder. [3]

TDV’ye göre Arapça ka‘be sözcüğü, dört köşeli veya küp biçimli nesne anlamındadır. Bununla birlikte yapının tarih boyunca aynı mimari biçimi koruduğu düşünülmemelidir. Katar Millî Kütüphanesi sergisi, İslâm öncesindeki Kâbe’yi yamuk planlı olarak tanımlar. Aynı anlatımda duvarların 4,5 metreyi aşmadığı ve tavan bulunmadığı belirtilir. [1][4]

Kâbe’nin iç mekânında üç sütun, mermer kaplamalar ve kapalı merdiven bulunur. Bu merdiven, yapının içinden çatıya ulaşılmasını sağlayan mimari unsurdur. Dış görünüşüyle tanınan Kâbe’nin, böylece iç taşıyıcıları ve çatı bağlantısı da vardır. İç mekân bilgileri, tavanı bulunmayan erken yapı tasvirinden farklı bir görünüm sunar. [3][4]

Kâbe ne zamandan beri kutsal kabul ediliyor?

Kâbe’nin kutsal ziyaret yeri oluşu, İslâm’ın ortaya çıkışından önceye uzanır. VII. yüzyılda İslâm’ın ortaya çıkmasından önce yerel Araplar, Mekke’deki bu yapıyı kutsal kabul ediyordu. Dolayısıyla kutsallık tarihini yalnız 630’daki Mekke fethiyle başlatmak doğru olmaz. Fetih, önceden ziyaret edilen yapının İslâm tarihindeki dönüşümüyle ilgilidir. [3]

İslâm tarih anlatısı, kıblenin Kudüs’ten Mekke’ye çevrilmesini 624 yılına tarihler. Bu değişiklik, Bakara sûresinin 144. âyetiyle ilişkilendirilerek Mescid-i Harâm yönüyle açıklanır. [3] Kâbe’nin bugünkü ibadet işlevinde de yön belirleme özelliği somut biçimde sürer. Dünyanın farklı yerlerindeki Müslümanlar, beş vakit namazda bu kıbleye yönelir. [2]

İslâmî kaynaklara göre Muhammed, 630’daki Mekke fethinden sonra Kâbe’deki putları kaldırdı. Böylece yapı, yalnız Allah’a ibadetin merkezi haline getirildi. Muhammed, ölüm yılı olan 632’de Vedâ Haccı olarak anılan ziyaretini gerçekleştirdi. Kıblenin çevrilmesi, fetih ve Vedâ Haccı, bu dönemin farklı olaylarıdır. [3]

Kâbe’nin ibadetle ilişkisi, yalnız namaz sırasında yön belirlemekten ibaret değildir. TDV’ye göre tavaf, Hacerülesved hizasından başlayarak gerçekleştirilen yedi dönüşten oluşur. Tavaf eden kişi, dönüşler boyunca Kâbe’yi kendi sol tarafında tutar. Böylece Mekke’deki yapıyla ilişki, hem yönelme hem çevresinde dolaşma biçiminde görülür. [2][7]

Kureyş, Abdullah b. Zübeyr ve Haccâc yapıyı nasıl değiştirdi?

TDV, Kureyş’in Kâbe’yi yeniden yaptığı inşayı 605 yılına yerleştirir. Muhammed de bu çalışmaya katılan kişiler arasında anılır. İslâmî rivayete göre Hacerülesved’in yerine konulması sırasında kabileler arasında anlaşmazlık yaşandı. Muhammed, taşı bir örtü üzerinde kabile temsilcilerine birlikte taşıtarak anlaşmazlığı çözdü. [1][3]

683’teki Mekke kuşatması, yapının tarihinde yeni bir ağır hasar evresidir. Emevîler ile Abdullah b. Zübeyr arasındaki savaş sırasında yangın çıktı. Yangından ağır zarar gören Kâbe, ardından yeniden yapım sürecine girdi. Bu olay, 605’teki Kureyş inşasından farklı bir yeniden yapımın başlangıcıydı. [3]

Abdullah b. Zübeyr’in yeniden yaptırdığı yapı, 684 yılında tamamlandı. Bu çalışmada hicr alanı Kâbe’ye katıldı; yükseklik 27 arşına çıkarıldı. Dolayısıyla müdahale, yalnız yangının bıraktığı hasarı gidermekle sınırlı kalmadı. Hicrin yapıya alınması ve yüksekliğin artırılması, mimari düzeni de değiştirdi. [1]

Haccâc, 692’de Mekke’yi aldıktan sonra Abdülmelik’in onayıyla yapıya müdahale etti. Hicr yeniden dışarıda bırakıldı ve İbnü’z-Zübeyr’in yaptırdığı ikinci kapı kapatıldı. Bu nedenle 684’te tamamlanan düzen, sonraki evrede bütünüyle korunmadı. Kâbe’nin yeniden yapımlarını değerlendirirken, plan ve kapı değişikliklerini de izlemek gerekir. [1]

Osmanlı dönemindeki yeniden inşa ve 1996 restorasyonu nasıl gerçekleşti?

1630’da şiddetli yağışların ardından Kâbe’nin bazı bölümleri yıkıldı. Osmanlı padişahı IV. Murad, bu yıkım sonrasında yeniden inşa emri verdi. [4] Çalışmada Mimar Rıdvan Ağa ile Medine Kadısı Mehmed Efendi görevlendirildi. Yaklaşık altı buçuk aylık yeniden yapım, Temmuz 1631’de tamamlandı. [1]

Bu evre, Kâbe tarihindeki yağış kaynaklı yıkım ve yeniden yapımı gösterir. 683’teki ağır hasarın bağlamında kuşatma ve yangın birlikte yer alıyordu. 1630’daki yıkım ise şiddetli yağışların ardından meydana gelmişti. Dolayısıyla aynı yapının farklı yeniden yapımları, farklı olayların ardından gerçekleşti. [3][4]

Kral Fahd döneminde, 1996 yılında kapsamlı bir restorasyon daha gerçekleştirildi. Çalışmalar, Kâbe’nin çatısını, taşıyıcı sütunlarını ve duvarlarını birlikte kapsıyordu. Bu kapsam, müdahalenin yalnız dış yüzeyle sınırlı kalmadığını gösterir. Çatı, sütun ve duvarlar, restorasyonun kapsamındaki parçalardı. [6]

Kâbe’nin yapım tarihini anlatırken 1631 ve 1996 farklı müdahaleleri ifade eder. İlki, yağışların yol açtığı yıkımın ardından tamamlanan yeniden yapımdır. İkincisi, çatı ve taşıyıcıları da kapsayan geniş restorasyon çalışmasıdır. Bu ayrım, bütün tarihsel müdahaleleri tek bir inşa tarihi altında toplamayı önler. [1][4][6]

Kısa kronoloji

Kâbe’nin tarihi, inanç anlatılarıyla tarihlendirilen olayları birlikte içerir. Aşağıdaki sıralamada ilk inşa atfı, sonraki yapım ve onarım evrelerinden ayrılır. Kıblenin çevrilmesiyle Hacerülesved’in götürülmesi de aynı kronolojide farklı gelişmeleri gösterir. [1][2][3][5]

1. Tarihi belirlenemeyen ilk dönem İslâmî gelenek inşayı İbrâhim ve İsmâil’e bağlar; arkeolojik doğrulama bulunmaz. [1][2]
2. İslâm öncesi Kâbe, Mekke’de kutsal kabul edilen bir ziyaret yeridir. [3]
3. 605 TDV’nin tarihlemesine göre Kureyş, Kâbe’yi yeniden yapar. [1]
4. 624 İslâm tarih anlatısına göre kıble Kudüs’ten Mekke’ye çevrilir. [3]
5. 630 Mekke fethedilir; İslâmî kaynaklara göre Kâbe’deki putlar kaldırılır. [3]
6. 632 Muhammed, Vedâ Haccı olarak anılan hac ziyaretini gerçekleştirir. [3]
7. 683 Mekke kuşatması sırasında çıkan yangın, Kâbe’ye ağır hasar verir. [3]
8. 684 Abdullah b. Zübeyr’in hicri içine alan yeniden yapımı tamamlanır. [1]
9. 692 sonrası Haccâc, hicri yeniden dışarıda bırakır; ikinci kapıyı kapatır. [1]
10. 930 Karmatî lideri Ebû Tâhir el-Cennâbî, Hacerülesved’i söktürüp götürür. [5]
11. 950–951 TDV’ye göre Hacerülesved, Mekke’ye getirilerek yeniden yerine konulur. [5]
12. 1612 I. Ahmed döneminde Kâbe duvarlarına demir kuşaklar takılır. [1]
13. 1630–1631 Yağışların ardından IV. Murad’ın emriyle yeniden inşa gerçekleştirilir. [1][4]
14. 1880 Muhammed Sâdık Bey, Kâbe çevresindeki hacıları fotoğraflar. [8]
15. 1996 Kral Fahd döneminde çatı, sütunlar ve duvarlar restore edilir. [6]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Kureyş’in yeniden inşasında kullanılan kereste, bir gemi kazasıyla ilişkilendirilir. Aktarıma göre kereste, Kızıldeniz kıyısındaki Şuaybe’de kazaya uğrayan Bizans gemisinden satın alındı. Bu ayrıntı, 605’teki yapım anlatısına malzemenin nereden geldiğini de ekler. İnşa böylece yalnız kişilerle değil, kullanılan kerestenin yolculuğuyla da anlatılır. [1][3]

Abdullah b. Zübeyr’in yaptırdığı Kâbe’nin karşılıklı iki kapısı bulunuyordu. Archnet, aynı yapıda dama çıkan ahşap bir merdiven olduğunu da belirtir. [2] Haccâc’ın ikinci kapıyı kapatması, bu mimari düzenin sonraki değişikliklerinden biridir. Kapı ayrıntısı, 684 ve 692 sonrası evrelerini karşılaştırmayı somutlaştırır. [1]

I. Ahmed’in Mart 1612’deki güçlendirmesinde, Kâbe duvarlarına demir kuşaklar takıldı. TDV, bu müdahale için 80.000 altın harcandığını da kaydeder. Bu çalışma, IV. Murad dönemindeki yeniden yapımdan önce gerçekleştirilen güçlendirmedir. Demir kuşaklar, Osmanlı dönemindeki müdahalelerin yalnız yeniden inşadan oluşmadığını gösterir. [1]

1996 restorasyonunda iç duvar taşları numaralandırıldı. Bu uygulamanın amacı, işlem sonrasında taşları eski yerlerine koyabilmekti. Siz evde söktüğünüz parçaları yerlerine göre işaretlediğinizde, benzer bir düzenleme mantığı kullanırsınız. Kâbe’deki uygulamada ise numaralandırılan parçalar, iç duvarın taşlarıydı. [6]

Kâbe resimleri arayanlar için 1880 tarihli somut bir örnek bulunur. Kanada Mimarlık Merkezi koleksiyonundaki fotoğraf, Kâbe çevresinde bulunan hacıları gösterir. Muhammed Sâdık Bey’in bu görüntüsü, albümin baskı olarak koleksiyonda yer alır. Fotoğrafın tarihi ve üreticisinin bilinmesi, görüntüyü belirli bir tarihsel bağlama yerleştirir. [8]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Kâbe islamansiklopedisi.org.tr
2. Archnet — Ka’ba archnet.org
3. Wikipedia — Kaaba en.wikipedia.org
4. Qatar National Library — The Architecture of the Holy Kaaba exhibits.qnl.qa
5. TDV İslâm Ansiklopedisi — Hacerülesved islamansiklopedisi.org.tr
6. Saudipedia — Comprehensive Restoration Works of al-Kaaba saudipedia.com
7. TDV İslâm Ansiklopedisi — Tavaf islamansiklopedisi.org.tr
8. Canadian Centre for Architecture — View of pilgrims around the Ka’aba cca.qc.ca

Görsel: The Kaaba during Hajj – edited.jpg — Adli Wahid

Minor modifications made by Basile Morin, from t, CC BY-SA 4.0