İskenderiye Kütüphanesi nasıl yok oldu? Kanıtlar ne diyor

Modern Bibliotheca Alexandrina 16 Ekim 2002’de resmen açıldı [7]. Ama antik kütüphanenin binasının tam olarak nerede durduğu bugün bile kesin bilinmiyor [3]. Bu yazıda kütüphanenin yerini, koleksiyonunun büyüklüğüne dair tartışmayı ve yok oluş anlatılarının kaynaklarda nasıl durduğunu öğreneceksiniz.

Kısa cevap şu: Kütüphanenin tek bir yangında bütünüyle yok olduğu kanıtlanmış değildir. Sezar’ın yangını, Aurelianus’un savaşı, Serapeum’un yıkımı ve uzun süreli ihmal tek tek ya da birlikte tartışılır. Aşağıda her anlatıyı, dayandığı kaynağın güçlü ve zayıf yanlarıyla birlikte ele alıyoruz.

İskenderiye Kütüphanesi nedir?

İskenderiye Kütüphanesi, Mısır’ın Akdeniz kıyısındaki İskenderiye kentinde bulunuyordu [1]. Sanatın dokuz tanrıçası Müzlere adanmış Mouseion adlı araştırma kurumunun parçasıydı [1]. Chicago Üniversitesi Kütüphanesi’nin açıklamasına göre Mouseion, modern müzeden çok bir ileri araştırmalar merkezine benziyordu [6].

Yani burası yalnızca kitap saklanan bir depo değildi. Bilginler için tasarlanmış bir çalışma ortamıydı. Bugün bir üniversitenin araştırma enstitüsünü düşündüğünüzde, benzetme yerine oturur.

Kuruluş tarihi ise tartışmalıdır. Kütüphanenin II. Ptolemaios’un MÖ 285–246 arasındaki hükümdarlığında kurulmuş olması olası görülür [2]. Open University’nin aktardığı Roger Bagnall değerlendirmesi, kuruluşu I. veya II. Ptolemaios’a kesin biçimde bağlayacak kanıt bulunmadığını vurgular [3].

III. Ptolemaios döneminde ise Serapis Tapınağı Serapeum’da, ana koleksiyondan ayrı bir yavru kütüphane kuruldu [2]. Bu ayrım, yok oluş tartışmasında sık sık karışır. İki ayrı yerden söz ettiğimizi aklınızda tutun.

İskenderiye Kütüphanesi nerede?

Ana kütüphane İskenderiye’nin saraylar bölgesindeydi. Ancak binanın kesin yeri ve planı güvenilir biçimde belirlenmiş değildir [3]. Bu yüzden antik binayı gösteren bir harita ya da kalıntı bulacağınızı varsaymayın.

Neden bulunamadı? Kazı başkanı Jean-Yves Empereur’ün 2008 tarihli değerlendirmesine göre saraylar bölgesi deprem süreçleriyle su altında kaldı. Modern yapılaşma da araştırmayı güçleştiriyor [3]. Yani sorun yalnızca eski kayıtların eksikliği değil. Kentin fiziksel olarak değişmesi de arkeologların işini zorlaştırıyor.

Serapeum’daki yavru kütüphane ise ayrı bir yapıdaydı [2]. Ana kütüphanenin yerini bilmemek, bu ikinci koleksiyonun varlığını belirsiz kılmaz.

Koleksiyon kaç rulo içeriyordu?

Koleksiyonun büyüklüğü kesin bilinmez. İngilizce Wikipedia maddesinde aktarılan tahminler 40.000 ile 700.000 rulo arasında değişir [2]. Aradaki fark on yedi katı aşar. Bir kütüphanenin raf sayısını bu kadar geniş bir aralıkla tahmin ettiğinizi düşünün: elinizde sağlam bir veri olmadığı anlaşılır.

Bagnall, yüz binlerce ruloluk koleksiyon iddialarının bilinen antik metin üretimiyle bağdaşmasının güç olduğunu savunur [3]. Yüksek sayılar bu nedenle temkinle karşılanır.

Dünyadaki bütün kitaplar iddiası

Kütüphaneden söz eden en eski korunmuş kaynak Aristeas’ın Mektubu’dur ve MÖ ikinci yüzyıla tarihlenir [4]. Dünyadaki bütün kitapların toplanması iddiası da bu mektupta yer alır. Ancak Open University, metnin kurmaca niteliği ve tarihsel hataları nedeniyle bu iddiayı güvenilir bulmaz [3]. Kütüphanenin ünlü ‘her kitap burada’ imgesi, böyle bir kaynağa dayanıyor.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

İskenderiye’nin asıl gücü rulo sayısından çok, ruloların üzerinde yapılan işti. Kaynaklarda öne çıkan birkaç ayrıntı şöyle:

• Pinakes: Kallimakhos’un yazarları ve eserlerini sınıflandırdığı bu bibliyografik çalışma 120 kitaptan oluşuyordu [2].
• Homeros metinleri: İskenderiyeli metin uzmanları, Homeros şiirlerinin yerel varyantlarını karşılaştırarak standart metinler hazırlıyordu [6].
• Rulo bölümleri: Eserlerin standart papirüs rulolarına sığacak kitap bölümlerine ayrılması, metin düzenleme çalışmalarının parçasıydı [6].
• Bilginlerin ayrılışı: MÖ 145’te VIII. Ptolemaios’un bilginleri tasfiyesi sırasında başkütüphaneci Semadirekli Aristarkhos görevinden ayrılıp Kıbrıs’a sürgüne gitti [2].
• Sezar anlatısındaki fark: Cassius Dio’nun metni kütüphaneden ziyade depolardaki kitaplardan söz eder. Bu ayrım, tam yıkım iddiasını tartışmalı kılar [5].

Bir kelime işlemcide ‘bul ve değiştir’ yaparken aslında benzer bir sorunla uğraşırsınız: hangi sürüm doğru? İskenderiyeli uzmanlar bu soruyu Homeros için, ruloların arasında sordu.

İskenderiye Kütüphanesi nasıl yok oldu?

Popüler anlatı tek bir felaket arar. Kaynaklar ise birbirinden farklı güvenilirlikte, birbiriyle çelişen birkaç olay gösterir. Sırayla bakalım.

MÖ 48/47: Sezar’ın yangını

Plutarkhos, MÖ 48/47’de Sezar’ın başlattığı yangının kütüphaneyi yok ettiğini iddia eder. Fakat anlatısını olaydan en az bir yüzyıl sonra yazmıştır [5]. Cassius Dio’nun metni ise kütüphaneden değil, depolardaki kitaplardan söz eder [5].

Ayrıca bu yangından sonra Roma dönemi İskenderiye’sinde kütüphane faaliyetinin sürmesine ilişkin kanıtlar vardır. Bu kanıtlar, bütün kurumun o yangında yok olduğu iddiasına karşı kullanılır [5]. Yangının bir zarar verdiği düşünülebilir. Ancak ana kütüphaneye verdiği zararın kapsamı tartışmalıdır.

MS 270’lerin başı: Aurelianus

Bir kuram, Aurelianus’un MS 270’lerin başında Palmira kuvvetleriyle savaşırken İskenderiye’yi tahrip etmesinin kütüphane binalarını yok etmiş olabileceğini söyler. Fakat çağdaş kaynaklar böyle bir yıkımdan söz etmez [5]. Elimizdeki şey bir varsayımdır, kayıtlı bir olay değil.

MS 391: Serapeum’un yıkımı

MS 391’de Hristiyanlar Serapeum’u yıktı [5]. Ancak yavru kütüphanenin o sıradaki içeriği bilinmiyor. Bu yüzden olay, bütün antik koleksiyonun yok oluşuyla özdeşleştirilemez [5].

Halife Ömer anlatısı

Halife Ömer’in kitapları hamamlarda yaktırdığı anlatısı fetihten yaklaşık 500 yıl sonra ortaya çıkmıştır. Tarihçiler bunu güvenilir kabul etmez [2]. Sık duyduğunuz bu hikâye, bu nedenle kanıt olarak kullanılamaz.

Uzun süreli ihmal

Roger Bagnall, kütüphanenin kayboluşunda tek bir felaket kadar uzun süreli ihmal ve çürümenin de belirleyici olabileceğini savunur [5]. Telefonunuzdaki yedeklenmemiş fotoğrafları düşünün. Çoğu bir günde değil, yıllar içinde bakımsızlıktan kaybolur. Papirüs rulolar da bakım ve yeniden kopyalama gerektirirdi; bunu yapacak bir kurum zayıfladığında kayıp yavaş yavaş gelir.

Kısa kronoloji

1. MÖ 3. yüzyıl Kütüphane ilk Ptolemaios hükümdarları döneminde kuruldu; kesin kurucu ve tarih tartışmalıdır.
2. III. Ptolemaios dönemi Serapeum’da yavru kütüphane kuruldu.
3. MÖ 145 VIII. Ptolemaios’un bilginleri tasfiyesi sırasında başkütüphaneci Aristarkhos Kıbrıs’a sürgüne gitti.
4. MÖ 48/47 Sezar’ın İskenderiye savaşındaki yangını kitap kayıplarıyla ilişkilendirildi; ana kütüphaneye zararın kapsamı tartışmalıdır.
5. MS 270’lerin başı Aurelianus’un Palmira kuvvetleriyle savaşırken kenti tahrip etmiş olabileceği öne sürülür; kütüphaneye etkisi bir kuramdır, çağdaş kaynaklar böyle bir yıkımdan söz etmez.
6. MS 391 Serapeum yıkıldı; o tarihteki kitap koleksiyonunun kapsamı bilinmiyor.
7. 16 Ekim 2002 Modern Bibliotheca Alexandrina’nın resmî açılışı yapıldı.

Bugün: Bibliotheca Alexandrina

Antik kurumun mirasını yaşatan modern Bibliotheca Alexandrina’nın resmî açılışı 16 Ekim 2002’de yapıldı [7]. UNESCO’nun aktardığı proje anlayışı bu yapıyı, kayıp antik binanın rekonstrüksiyonu olarak değil, onun kültürel mirasının çağdaş biçimde canlandırılması olarak tanımlar [7].

Evden de yararlanabilirsiniz. Kütüphanenin resmî internet sitesi bibalex.org üzerinden katalog araması ve Dijital Varlıklar Deposu erişimi sunulur [8]. Antik koleksiyonun bir benzerini bulamazsınız. Ama bugünkü çalışmaları inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — İskenderiye Kütüphanesi tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Library of Alexandria en.wikipedia.org
3. Open University — Assessing the evidence open.edu
4. Open University — The universal library? open.edu
5. Open University — The destruction of the library open.edu
6. University of Chicago Library — The Library of Alexandria lib.uchicago.edu
7. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Alexandria, ancient remains and the new library whc.unesco.org
8. Bibliotheca Alexandrina — Resmî internet sitesi bibalex.org

Görsel: Ancientlibraryalex.jpg — O. Von Corven, Public domain