III. Selim, yeni ordusu için Mart 1793’te ayrı bir hazine kurdurdu. Siz bu yazıda Nizam-ı Cedid reformlarını, tahttan indirilmesini ve ölümünü öğreneceksiniz. İrad-ı Cedid adını taşıyan hazine, yeni askerî teşkilatın giderlerini karşılamak amacıyla oluşturuldu. Böylece askerî yenilik, kendisine ayrılmış bir mali kurumla birlikte yürütüldü. [1]
III. Selim, 7 Nisan 1789 ile 29 Mayıs 1807 arasında hüküm sürdü. Osmanlı tahtına çıktığında Rusya ve Avusturya ile savaş devam ediyordu. Saltanatı boyunca yeni ordu, teknik eğitim ve sürekli elçilik adımları atıldı. Kabakçı Mustafa İsyanı ise padişahlığının ve Nizam-ı Cedid teşkilatının sonunu getirdi. [2][3]
III. Selim kimdir, kimin oğludur?
III. Selim, 24 Aralık 1761’de İstanbul’daki Topkapı Sarayı’nda dünyaya geldi. Babası Osmanlı padişahı III. Mustafa, annesi ise Mihrişah Sultan’dır. Osmanlı hükümdarları sıralamasında kendisi, tahta çıkan yirmi sekizinci padişah olarak yer alır. Doğum yeri Topkapı Sarayı, hayatının son döneminde tutulduğu yer de olacaktı. [1][2][4][5]
III. Selim’in babasının kimliği, tahta geçiş sırasıyla birlikte doğru okunmalıdır. Kendisi, III. Mustafa’nın ölümünün hemen ardından Osmanlı tahtına çıkmış değildi. Arada amcası I. Abdülhamid’in hükümdarlığı bulunuyordu; Selim onun ölümünün ardından tahta geçti. Tahta çıkışının kesin tarihi ise kaynaklarda 7 Nisan 1789 olarak verilir. [2]
III. Selim’in çocuğu olmadı; aile hayatında Nefizar Kadın ve Afitab Kadın bulunuyordu. Nefizar Kadın’ın 1792’deki ölümünün ardından Afitab Kadın başkadın oldu. Bu aile bilgileri, padişahın babası ve annesi hakkındaki bilgilerden ayrı değerlendirilmelidir. III. Mustafa ile Mihrişah Sultan, onun anne ve babasıdır. [4][5]
Siz aile bağlarını takip ederken I. Abdülhamid adını özellikle hatırlayabilirsiniz. III. Selim, bu amcasının ölümünün ardından 1789’da hükümdar olmuştu. Kendisinden sonra tahta çıkan IV. Mustafa da I. Abdülhamid’in oğluydu. Böylece aynı aile bağı, saltanatının başlangıcında ve bitişinde karşınıza çıkar. [2][4]
III. Selim dönemi hangi savaşlarla başladı?
III. Selim tahta çıktığında Osmanlı Devleti, Rusya ve Avusturya ile savaşıyordu. Dolayısıyla 1789’daki hükümdarlık başlangıcını, devam eden bu savaşlarla birlikte düşünmek gerekir. Avusturya ile savaşın ardından 4 Ağustos 1791’de Ziştovi Antlaşması imzalandı. Rusya ile yapılan Yaş Antlaşması ise sonraki yıl gerçekleşti. [2]
9 Ocak 1792 tarihli Yaş Antlaşması, Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu yeniden kabul etti. Aynı antlaşmayla Dinyester Nehri, Osmanlı Devleti ile Rusya arasında sınır belirlendi. Ziştovi ve Yaş adlarını öğrenirken taraflarını birbirinden ayırmanız bu yüzden yararlıdır. İlki Avusturya ile, ikincisi Rusya ile imzalanmış barış antlaşmasıdır. [2]
1798’de Napolyon’un Osmanlı yönetimindeki Mısır’ı işgali, Fransa ile savaşa yol açtı. III. Selim yönetimi, bu işgalin ardından Fransa’ya savaş ilan etti. Dönemin dış ilişkilerini yalnızca Rusya ve Avusturya üzerinden okumak eksik kalır. Mısır’ın işgali, aynı saltanat içinde Fransa’yla yaşanan çatışmayı da gösterir. [4]
Bu tarihler, III. Selim dönemini çalışırken kullanabileceğiniz somut bir sıralama sunar. Önce 1791’de Ziştovi, ardından 1792’de Yaş Antlaşması karşınıza çıkar. 1798’deki Mısır işgali ise bu barış antlaşmalarından sonra yaşanmıştır. Reformların tarihlerini yerleştirirken, dış ilişkilerdeki bu olayları da aynı çizelgede görebilirsiniz. [2][4]
III. Selim ıslahatları ve Nizam-ı Cedid neleri kapsıyordu?
Nizam-ı Cedid, 1792-1807 arasındaki yenilenme dönemini adlandıran bir reform programıydı. Program, askerî teşkilatın yanında sivil kurumların yeniden düzenlenmesini de kapsıyordu. III. Selim, hazırlık sırasında devlet adamlarından yazılı düzeltme önerileri istedi. Lâyiha adı verilen bu metinler, kurumların nasıl düzeltilebileceğini ele alıyordu. [3]
1793’te kurulan Nizam-ı Cedid ordusu, Avrupa usulünde eğitim ve talim uyguluyordu. Askerler, Bostancı Tüfenkçisi adıyla İstanbul’daki Levend Çiftliği’nde düzenli talimlere başladı. Burada dikkat edilmesi gereken somut değişiklik, yeni teşkilatın eğitim yöntemidir. Nizam-ı Cedid adı, hem reform programıyla hem bu orduyla ilişkilidir. [1][3]
Yeni ordunun giderleri için Mart 1793’te İrad-ı Cedid Hazinesi kuruldu. Bu düzenlemeye, yeni hazineyle birlikte oluşturulan ayrı bir defterdarlık eşlik etti. Siz bunu gündelik hayattaki bütçe ayırma alışkanlığı üzerinden de düşünebilirsiniz. Nizam-ı Cedid ordusunun giderleri için de ayrı bir mali yapı oluşturulmuştu. [1]
1795’te Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun açıldı; kara ordusunun teknik eğitim imkânları geliştirildi. Bu kurum, III. Selim dönemindeki yeniliklerin eğitim tarafını somutlaştırır. Ordunun Avrupa usulünde talimi ile teknik eğitim kurumu, farklı düzenlemelerdi. İkisi de aynı saltanatın askerî yenilenme adımları arasında yer alıyordu. [1][5]
Diplomasi alanında ise 1793’te Londra’da ilk sürekli Osmanlı büyükelçiliği açıldı. Bu temsilciliğe atanan ilk isim, Osmanlı görevlisi Yusuf Agâh Efendi oldu. Londra’daki elçilik, III. Selim dönemindeki sürekli diplomatik temsil adımını gösterir. Reformları sıralarken ordu, hazine, teknik eğitim ve elçilik bilgilerini birlikte değerlendirebilirsiniz. [6]
Bu kurumların görevlerini ayırmak, Nizam-ı Cedid programını daha anlaşılır kılar. Levend Çiftliği askerlerin talim yeriydi; İrad-ı Cedid Hazinesi giderlerle ilgiliydi. Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun teknik eğitimle, Londra elçiliği sürekli diplomatik temsille ilişkiliydi. Böylece III. Selim ıslahatları, somut kurumlar ve görevler üzerinden öğrenilebilir. [1][5][6]
III. Selim neden ve nasıl tahttan indirildi?
Nizam-ı Cedid teşkilatını Rumeli’ye yayma girişimi, 1806’da silahlı direnişle karşılaştı. Edirne Vakası olarak anılan bu olayda yerel âyanlar karşı koydu. Dolayısıyla reformlara karşı direniş, 1807’deki İstanbul ayaklanmasından önce de görülüyordu. Edirne’de yaşananlar, teşkilatın Rumeli’ye yayılması sırasında karşılaşılan somut engeldi. [3]
Kabakçı Mustafa İsyanı, 25 Mayıs 1807’de Boğaz yamaklarının ayaklanmasıyla başladı. Yeniçeriler ve reform karşıtı çevreler de başlayan bu ayaklanmayı destekledi. Olayların sonunda III. Selim, 29 Mayıs 1807’de Osmanlı tahtından indirildi. Aynı süreç, Nizam-ı Cedid teşkilatının kaldırılmasıyla da sonuçlanmış oldu. [3]
III. Selim’in ardından aynı gün Osmanlı tahtına IV. Mustafa çıktı. Yeni padişah, III. Selim’in amcası olan I. Abdülhamid’in oğluydu. Bu nedenle 29 Mayıs 1807, hem hükümdar değişikliğinin hem Nizam-ı Cedid teşkilatının kaldırılmasının tarihidir. III. Selim’in ölümü ise bu taht değişikliğinden sonra gerçekleşti. [3][4]
III. Selim nasıl öldü, mezarı nerede?
III. Selim, tahttan indirilmesinden sonra yaklaşık on dört ay Topkapı Sarayı’nda kapalı tutuldu. Alemdar Mustafa Paşa, kendisini yeniden tahta çıkarmak amacıyla saraya müdahale etti. Bu müdahalenin gerçekleştiği 28 Temmuz 1808’de III. Selim öldürüldü. Öldürülmesi emrini veren kişi, dönemin Osmanlı padişahı IV. Mustafa’ydı. [1]
Öldürülme biçimine ilişkin farklı anlatımlar bulunur. Bir rivayet, III. Selim’in kaytan kullanılarak boğulduğunu açıkça ileri sürer. Cevdet Tarihi’ndeki kanlı ve darp izleri taşıyan naaş tasviri ise boğuşmaya işaret eder. Bu nedenle kaytanla boğulma rivayetini, tartışmasız bir ayrıntı gibi aktarmamak gerekir. [5]
III. Selim, 29 Temmuz 1808’de İstanbul’daki Laleli Camii’nin türbesine defnedildi. Mezarı, aynı türbede bulunan babası III. Mustafa’nın mezarının yanındadır. Siz İstanbul gezinizde onun mezarını arıyorsanız, ilgili yer Laleli Camii türbesidir. Topkapı Sarayı ölümünün, Laleli Camii türbesi ise defninin gerçekleştiği yerdir. [1][5]
Kısa kronoloji
III. Selim’in hayatında 1761, 1789, 1807 ve 1808 tarihleri temel dönemeçlerdir. Aşağıdaki çizelge, reform kurumlarını savaşlar ve taht değişikliğiyle birlikte sıralar. [1][2][3][4][5][6]
- 24 Aralık 1761 III. Selim, İstanbul’daki Topkapı Sarayı’nda doğdu.
- 7 Nisan 1789 I. Abdülhamid’in ardından Osmanlı tahtına çıktı.
- 4 Ağustos 1791 Avusturya ile Ziştovi Antlaşması imzalandı.
- 9 Ocak 1792 Rusya ile Yaş Antlaşması imzalandı.
- 1793 Nizam-ı Cedid ordusu oluşturuldu; İrad-ı Cedid Hazinesi kuruldu.
- 1793 Londra’da ilk sürekli Osmanlı büyükelçiliği açıldı.
- 1795 Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun açıldı.
- 1797 Mühendishâne bünyesinde matbaa açıldı.
- 1798 Napolyon’un Mısır’ı işgali, Fransa ile savaşa yol açtı.
- 1806 Edirne Vakası’nda Nizam-ı Cedid’in Rumeli’ye yayılmasına direnildi.
- 25 Mayıs 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı başladı.
- 29 Mayıs 1807 III. Selim indirildi; IV. Mustafa tahta çıktı.
- 28 Temmuz 1808 III. Selim, IV. Mustafa’nın emriyle öldürüldü.
- 29 Temmuz 1808 Laleli Camii türbesinde babasının yanına defnedildi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
III. Selim’in 1761’deki doğumu, İstanbul’da bir hafta süren şenliklerle kutlandı. Bu ayrıntı, hayatının başlangıcını yalnızca bir doğum tarihinden ibaret bırakmaz. Doğduğu yer Topkapı Sarayı’ydı; kutlamaların gerçekleştiği şehir ise İstanbul’du. Bir hafta süren şenlikler, doğumuna ilişkin kaydedilmiş somut bilgiler arasındadır. [4][5]
III. Selim, şiirlerini İlhâmî mahlasıyla yazıyor ve tambur eğitimi alıyordu. Tambur derslerini aldığı kişi, dönemin müzik isimlerinden Tanbûrî İzak’tı. Bestelediği sûzidilârâ Mevlevî âyini, Galata Mevlevîhânesi’nin açılışında kendi huzurunda icra edildi. III. Selim, bu mevlevîhânenin onarımını da sağlamış olan padişahtı. [1][5]
1797’de mühendishâne bünyesinde açılan matbaa, ilgilendiği başka bir çalışma alanıydı. III. Selim, burada basılacak kitaplarla bizzat ilgileniyordu. Teknik eğitim kurumu ile matbaa, böylece aynı mühendishâne çevresinde buluşuyordu. Bu ayrıntı, eğitim alanındaki ilgisini okulun açılışı dışında da gösterir. [5]
Sık sorulan sorular
III. Selim kimin oğlu, babası kimdir?
III. Selim’in babası III. Mustafa, annesi ise Mihrişah Sultan’dır. Ancak kendisi, babasının doğrudan ardından değil, amcası I. Abdülhamid’in ardından tahta çıktı.
III. Selim’den sonra tahta kim geçti?
III. Selim’in ardından 29 Mayıs 1807’de IV. Mustafa tahta çıktı. IV. Mustafa, III. Selim’in amcası I. Abdülhamid’in oğluydu.
III. Selim nasıl öldü?
III. Selim, 28 Temmuz 1808’de IV. Mustafa’nın emriyle sarayda öldürüldü. Öldürülme biçimi konusunda kaytanla boğulma rivayeti ile şiddetli boğuşmaya işaret eden anlatımlar bulunur.
III. Selim’in mezarı ve türbesi nerede?
III. Selim’in mezarı İstanbul’daki Laleli Camii’nin türbesinde, babası III. Mustafa’nın yanındadır. Padişah, ölümünün ertesi günü olan 29 Temmuz 1808’de buraya defnedildi.
Kaynaklar
- Türk Dünyası Ansiklopedisi — III. Selim turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
- Vikipedi — III. Selim tr.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Nizâm-ı Cedîd islamansiklopedisi.org.tr
- Wikipedia — Selim III en.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Selim III islamansiklopedisi.org.tr
- T.C. Dışişleri Bakanlığı — Bakanlık Tarihçesi mfa.gov.tr
Görsel: Joseph Warnia-Zarzecki – Sultan Selim III – Google Art Project.jpg — Joseph Warnia-Zarzecki 1850 (French) Born in Nantes, France, Public domain
