II. Ramses: Yaklaşık 90 Yıl Yaşayan Firavunun Hikâyesi

II. Ramses, MÖ 1279–1213 arasında yaklaşık 66 yıl Mısır tahtında kaldı. Saltanatı hükümdarlığının 67. yılına kadar sürdü. Bu kadar uzun bir hükümdarlık, onu Mısır tarihinin en çok anılan firavunlarından biri yaptı.

Bu yazıda onun kim olduğunu, nasıl öldüğünü ve mumyasının nerede durduğunu öğreneceksiniz. Eşlerini, çocuklarını, heykellerini, Musa ile ilişkilendirilmesini ve pasaport anlatısını da kaynaklara dayanarak ele alacağız. Tartışmalı konularda hangi tarafın neyi söylediğini ayrı ayrı yazdık.

II. Ramses kimdi?

II. Ramses, Yeni Krallık döneminde hüküm süren 19. Hanedan’ın üçüncü firavunuydu. Yaklaşık MÖ 1303’te doğdu. Babası I. Seti, annesi Kraliçe Tuya’ydı.

Ölümünden sonra tahta oğlu Merneptah geçti. Ramses’in saltanatı o kadar uzundu ki, bugün bir insanın ömrüne denk gelen bir süreyi kapsıyordu. Bir düşünün: MÖ 1279’da tahta çıkan birinin hükümdarlığı, MÖ 1213’e kadar sürdü. Aynı yıllarda doğan bir Mısırlı, yaşlanana dek başka bir firavun görmemiş olabilirdi.

Ramses yeni bir başkent de kurdu. Pi-Ramses, Nil Deltası’nın doğusunda, bugünkü Kantir yakınlarında yükseldi.

Kadeş Savaşı

II. Ramses, MÖ 1274’te Asi Nehri üzerindeki Kadeş’te Hitit Kralı II. Muvatalli’nin ordusuyla savaştı. Anıtlarında bu savaşı kişisel kahramanlığıyla kurtardığı bir mücadele olarak anlattı. Mısır Medeniyeti Ulusal Müzesi ise sonucu beraberlik olarak değerlendirir.

İki taraf sonunda barış yaptı. Ramses, ittifakı güçlendirmek için Hitit kralının kızıyla evlendi.

Ebu Simbel ve Ramesseum

Ramses’in mimari mirasının en bilinen parçası Nubya’daki Ebu Simbel tapınaklarıdır. Cenaze kültüne ayrılan Ramesseum ise bugünkü Luksor’daki antik Teb kentinde bulunur.

Ebu Simbel’in yakın tarihi de ilginçtir. Asvan Yüksek Barajı’nın suları yüzünden tapınaklar 1964–1968 arasında yaklaşık 65 metre daha yüksek bir konuma taşındı. Nubya Anıtları, Ebu Simbel dâhil, 1979’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi.

II. Ramses’in eşleri ve çocukları

Sık aranan sorulardan biri, II. Ramses’in kaç eşi ve kaç çocuğu olduğudur. Çocuk sayısı için sık geçen “100” rakamı yuvarlak bir sayıdır. Mısır Medeniyeti Ulusal Müzesi, çocuk sayısını kesin 100 olarak değil, yaklaşık 100 olarak verir.

Başlıca kraliçeleri arasında Nefertari ve İsetnofret vardı. Hitit barışından sonra Hitit kralının kızıyla da evlendi. Bu evlilik, kâğıt üzerindeki bir antlaşmayı akrabalıkla pekiştiren siyasi bir adımdı.

Ramses, Büyük Kraliyet Eşi Nefertari için Nubya’daki Ebu Simbel’de, kendi tapınağının yakınında ayrı bir tapınak yaptırdı. Nefertari’nin mezarı ise Kraliçeler Vadisi’nde bulunur. Ramses’in kendi mezarı Krallar Vadisi’ndedir.

İsetnofret’ten doğan oğlu Khaemwaset, Ptah rahipliği yaptı. Unas Piramidi dâhil eski anıtların onarımını da üstlendi. Yani çocuklardan biri, kendi çağında bile “eski” sayılan yapıları koruyordu.

II. Ramses nasıl öldü? Mumyası ve mezarı

II. Ramses’in kesin ölüm nedeni bilinmiyor. 2016’da yayımlanan tomografi değerlendirmesinde, ölüm nedenini kesin olarak gösterecek bir bulgu saptanmadığı bildirildi. Dolayısıyla “şu hastalıktan öldü” diyen kesin bir kaynak yok.

Yaşı konusunda ise daha net bir veri var. 2023 tarihli bilgisayarlı tomografi çalışmasında mumyadan yapılan yaş tahmini, yaklaşık 90 yaşında öldüğü bilgisiyle uyumlu bulundu. Aynı çalışma, Ramses’in birçok dişini kaybettiğini gösterdi. Sol ikinci azı dişinin kökünde de büyük bir apse boşluğu vardı. Bu yazı, o bulguyu ölüm nedeni olarak sunmuyor. Yalnızca firavunun da diş ağrısı çekmiş olabileceğini düşündürüyor. Siz de yaşlandıkça diş sorunlarının arttığını bilirsiniz.

Mezarı ve mumyanın bulunması

Ramses’in ilk gömüldüğü yer Krallar Vadisi’ndeki KV7 mezarıydı. Ancak bedeni, yağmadan korunması için daha sonra Deyrü’l-Bahri’deki gizli depoya taşındı. Mumya 1881’de Deyrü’l-Bahri’deki TT320 numaralı kraliyet mumyaları deposunda bulundu.

Bugün mumya Kahire’deki Mısır Medeniyeti Ulusal Müzesi’nde sergilenir.

II. Ramses ve Musa: kanıtlar ne diyor?

“II. Ramses Musa’nın karşısındaki firavun muydu?” sorusu çok aranır. Bu, kanıtlanmış bir olgu değil, bir kuramdır.

Kuramı savunanlar Çıkış 1:11’deki Ramses kent adını Pi-Ramses’le ilişkilendirir. Yani gerekçe, bir kent adının benzerliğidir. National Geographic bu görüşü bir kuram olarak aktarır.

Bu özdeşleştirmeye karşı çıkanlar da var. Mısırbilimci Mostafa Waziry, 2023’te II. Ramses’in Çıkış firavunu olduğunu gösteren arkeolojik veya tarihsel kanıt bulunmadığını belirtti. Özetle, iki görüş de var, ama elimizde kesin bir belge yok.

II. Ramses’in pasaportu var mıydı?

İnternette sık dolaşan bir anlatıya göre mumyaya pasaport çıkarıldı. Kaynaklar bu konuda ayrışıyor.

İddiayı destekleyen Mısır Medeniyeti Ulusal Müzesi sayfası, II. Ramses’in resmî seyahat belgesinde mesleğinin “Kral (ölmüş)” olarak yazıldığını belirtir. Mumya, mantar tehdidine karşı koruma işlemleri için 24 Eylül 1976’da Fransa’ya götürüldü. Le Bourget Havalimanı’nda askerî törenle karşılandı.

İddiaya karşı çıkan AFP’nin 2020 incelemesi, dolaşımdaki pasaport görselinin modern bir çizim olduğunu kaydeder. Louvre uzmanı Élisabeth David de gerçek pasaportun varlığına ilişkin kanıt bulunmadığını söylemiştir. Yani meşhur görsel gerçek bir belge değil. Belgenin kendisi konusunda ise iki kaynak birbiriyle çelişiyor.

II. Ramses heykelleri

Ramses’in adı bugün müzelerde heykelleriyle de anılır. Üç örnek öne çıkıyor.

• Younger Memnon (British Museum): Tek bir iki renkli granit bloktan yapılmıştır ve 7,25 ton ağırlığındadır. Giovanni Belzoni heykeli 1816’da Ramesseum’dan çıkardı.
• Büyük Mısır Müzesi, 20084 numaralı kırmızı granit heykel: II. Ramses’i muhtemelen tanrıça Anat’la birlikte gösterir. Parçaları 1825’te Tanis’te bulunmuştur.
• British Museum, EA61 numaralı kırmızı granit heykel: Mahmoud Kassem’in 2015 tarihli çalışması, heykelin başlangıçta II. Amenhotep için yapıldığını savunur. Ona göre II. Ramses ve Merneptah’ın kartuşları sonradan eklenerek heykel yeniden sahiplenildi.

Kırmızı granit heykel arayan okur için bu üçüncü örnek önemli bir uyarı taşıyor. Üzerinde Ramses’in adı yazan her heykel, ona ilk günden ait olmayabilir.

Kısa kronoloji

1. Yaklaşık MÖ 1303 II. Ramses doğdu.
2. MÖ 1279 Babası I. Seti’nin ardından tahta çıktı.
3. MÖ 1274 Hitit Kralı II. Muvatalli’ye karşı Kadeş Savaşı’na katıldı.
4. MÖ 1213 Yaklaşık 90 yaşında öldü ve yerine Merneptah geçti.
5. 1816 Giovanni Belzoni, Younger Memnon heykel parçasını Ramesseum’dan çıkardı.
6. 1818 Younger Memnon’un İngiltere’ye getirileceği haberinden esinlenen Ozymandias şiiri yayımlandı.
7. 1881 Mumyası Deyrü’l-Bahri’deki TT320 kraliyet deposunda bulundu.
8. 1964–1968 Ebu Simbel tapınakları baraj sularından korunmak için taşındı.
9. 24 Eylül 1976 Mumyası koruma işlemleri için Fransa’ya götürüldü.
10. 1979 Ebu Simbel’i içeren Nubya Anıtları UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
11. 2022 Araştırmacılar II. Ramses’in 45 ve 90 yaşlarındaki yüz rekonstrüksiyonlarını üretti.
12. 2023 Mumyanın bilgisayarlı tomografi çalışması (yaş tahmini, diş bulguları, saç rengi) yayımlandı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Burnundaki karabiber. Mumyalayıcılar, burnun biçimini korumak için burun boşluğuna küçük bir hayvan kemiği, yaklaşık 4 milimetrelik karabiber taneleri ve reçine yerleştirdi. Mutfağınızdaki baharatın, üç bin yıldan eski bir mumyada kullanıldığını düşünmek tuhaf.

Kınalı saçlar. Mumyadaki turuncu saç rengi, 2023 tarihli araştırmada yaşlanmış beyaz saçlara uygulanan kına boyasıyla açıklandı. Bugün saç boyatan biri için tanıdık bir uygulama.

Yüzü yeniden kurmak. Liverpool John Moores Üniversitesi ve Kahire Üniversitesi araştırmacıları 2022’de tomografi, fotoğraf ve tarihsel verileri kullandı. Ramses’in 45 ve 90 yaşlarındaki yüzü için iki rekonstrüksiyon ürettiler.

Bir şiire dönüşen heykel. Belzoni’nin 1816’da Ramesseum’dan çıkardığı Younger Memnon heykelinin İngiltere’ye getirileceği haberi, Percy Bysshe Shelley’nin 1818 tarihli Ozymandias şiirine esin verdi.

Adın okunuşu. Ramesses adı modern İngilizcede /ˈræməsiːz/, /ˈræmsiːz/ ve /ˈræmziːz/ biçimlerinde söylenir. Türkçede ise “Ramses” yazıp okuyoruz.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Ramesses II en.wikipedia.org
2. Vikipedi — II. Ramses tr.wikipedia.org
3. Mısır Medeniyeti Ulusal Müzesi — Ramses II nmec.gov.eg
4. National Geographic — Ramses II ruled for 70 years and had 100 children nationalgeographic.com
5. Wikipedia — Pi-Ramesses en.wikipedia.org
6. Australian National University Press — Dictionary of World Biography, Ramses II press-files.anu.edu.au
7. UNESCO — Nubian Monuments from Abu Simbel to Philae whc.unesco.org
8. HISTORY — How Did Ramesses II Die? history.com
9. Journal of Archaeological Science — Revealing the face of Ramesses II researchonline.ljmu.ac.uk
10. Liverpool John Moores University — Face of the Great Pharaoh revealed ljmu.ac.uk
11. National Geographic — Who was the Egyptian pharaoh challenged Moses? nationalgeographic.com
12. British Museum — Statue of Ramesses II, the Younger Memnon artsandculture.google.com
13. Grand Egyptian Museum — King Ramesses II and a Goddess gem.eg
14. Études et Travaux — Re-reading a Statue of King Ramesses II: Text or Iconography? fayoum.edu.eg

Görsel: King Ramesses II and the God Ptah, Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen, 20220618 1031 6995.jpg — Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0