İbn Sina’nın El-Kanun fi’t-Tıb adlı kitabı, 1500 ile 1674 arasında Avrupa’da tamamen ya da bölümler hâlinde yaklaşık 60 kez basıldı. Eser, yazarının ölümünden sonra yüzyıllarca tıp öğrencilerinin okuma listesindeydi.
Bu yazıda İbn Sina’nın kim olduğunu, nerede yaşadığını, neden hapse atıldığını ve nasıl öldüğünü öğreneceksiniz. “600 yıl okutuldu” sözünün ne kadarının sağlam olduğunu da göreceksiniz.
İbn Sina kimdir?
İbn Sina, yaklaşık 980 yılında bugünkü Özbekistan’da, Buhara yakınlarındaki Efşene köyünde doğmuş bir hekim ve filozoftur. Adı Ebu Ali el-Hüseyin bin Abdullah bin Sina’dır. Avrupa’da Latince biçimiyle Avicenna olarak anılır.
Babası Abdullah, Belh kökenli bir Sâmânî görevlisiydi. Aile, İbn Sina’nın çocukluğunda Buhara’ya taşındı.
Bir hastane koridorunda “Avicenna” yazan bir tabela görürseniz aynı kişiden söz edildiğini bilin. Avrupa kaynaklarında ona hep bu adla rastlarsınız.
Doğum yılı neden tartışmalı?
Yaygın kabul yaklaşık 980’dir. Stanford Encyclopedia of Philosophy ise otobiyografik verilerin yaklaşık 970’i düşündürdüğünü yazar. Kesin yıl belirlenemiyor.
Buhara’da hekimliğe nasıl başladı?
St Andrews Üniversitesi’nin biyografisine göre İbn Sina 16 yaşında hastaları tedavi etmeye başlamıştı. Sâmânî hükümdarı Nuh bin Mansur’u tedavi etmesi ona ayrıca bir olanak sağladı. Genç hekim, Buhara’daki saray kütüphanesinden yararlanabildi.
Bugün bir hekimin hastane arşivine ya da tıp kütüphanesine erişimi olması sıradan görünür. Siz de bir üniversite kütüphanesinde ders çalışırken aynı olanaktan yararlanıyorsunuz. İbn Sina için bu erişim, bir hükümdarı iyileştirmenin ödülüydü.
Saraylar arasındaki hayatı nasıl geçti?
İbn Sina’nın hayatı tek şehirde geçmedi. El-Kanun’a Gürgan’da başladı, Rey’de sürdürdü ve Hemedan’da tamamladı.
Hemedan’da Büveyhî hükümdarı Şemsüddevle’nin saray hekimi oldu. Şemsüddevle onu iki kez vezirliğe getirdi. Yani İbn Sina yalnız hekim değil, devlet yönetiminde de görev almış biriydi.
Ferdecan Kalesi’ndeki hapis
Hemedan yönetimi, İbn Sina’nın İsfahan hükümdarı Alâüddevle ile gizlice yazıştığından şüphelendi. Sonuçta onu şehir dışındaki Ferdecan Kalesi’ne hapsetti. İngilizce Vikipedi’nin aktardığı biyografiye göre hapis dört ay sürdü.
İbn Sina sonra Hemedan’dan İsfahan’a gitti. St Andrews’in aktardığı anlatıya göre bu yolculukta sûfi kılığına girdi.
Yaşamının son yaklaşık 13 yılını İsfahan’da, Alâüddevle’nin sarayında geçirdi. Dânişnâme-i Alâî adlı Farsça felsefe eserini de bu hükümdara adadı.
El-Kanun fi’t-Tıb nedir?
El-Kanun fi’t-Tıb, bir tıp ansiklopedisidir. U.S. National Library of Medicine’e göre beş kitabı şu konuları ele alır:
- Genel tıp ilkeleri
- Basit ilaçlar
- Organlara özgü hastalıklar
- Genel hastalıklar
- Bileşik ilaçlar
Kitabü’ş-Şifa’yı karıştırmayın. Adına rağmen o bir tıp kitabı değildir. Mantık, doğa bilimleri, matematik ve metafiziği kapsayan bir ansiklopedidir.
El-Kanun Avrupa’da kaç yıl okutuldu?
Eser, 12. yüzyılda Cremonalı Gerard tarafından Latinceye çevrildi. Library of Congress’a göre Avrupa’da 17. yüzyılın sonlarına kadar tıp öğrencilerinin standart müfredatının parçasıydı.
Bu iki tarih yaklaşık beş-altı yüzyıllık bir etkiyi gösterir. “Tam 600 yıl” demek ise doğru olmaz. Süre üniversiteden üniversiteye değişti. Bu yüzden kesin ve kesintisiz bir 600 yıldan söz edilmemeli.
Tarihleri sıraya koyunca tablo şöyle çıkar:
- 12. yüzyıl: Cremonalı Gerard’ın Latince çevirisi.
- 1527: Andrea Alpago’nun yeni Latince çevirisi.
- 1500-1674: Yaklaşık 60 baskı.
- 17. yüzyıl sonları: Müfredattaki kullanımın sonu.
İbn Sina ilaçları nasıl sınamak istedi?
İbn Sina, El-Kanun’un ikinci kitabında ilaçların etkisini deneyle değerlendirmek için yedi kural sıraladı. Nasser, Tibi ve Savage-Smith’in Journal of the Royal Society of Medicine’deki makalesi bu kuralları ele alır.
Yedinci kural, hayvan ve insan bedenlerinin ilaca farklı tepki verebileceğini belirtir. Bu yüzden ilacın insan üzerindeki etkisinin ayrıca değerlendirilmesini ister.
Bir ilacın kutusundaki “klinik çalışmalarda test edilmiştir” ifadesini okuduğunuzda aynı soruyu hatırlayın. Hayvanda işe yarayan ilaç insanda aynı sonucu vermeyebilir. Bu mantık ilaç denemelerinin bugün de temel sorularından biridir.
İbn Sina neden dinden çıkmakla suçlandı?
Suçlama Gazzâlî’ye dayanır. Stanford Encyclopedia of Philosophy’ye göre Gazzâlî’nin tekfir iddiası, İbn Sina felsefesine atfettiği üç öğretiye dayanıyordu:
- Âlemin başlangıçsız olduğu
- Tanrı’nın tekilleri bilmediği
- Bedensel dirilişin gerçekleşmeyeceği
İngilizce Vikipedi ise İbn Sina’yı Tanrı’nın varlığını akılla temellendiren ve peygamberleri filozoflardan üstün gören bir Müslüman düşünür olarak da tanımlar. Yani aynı kişi için iki farklı değerlendirme vardır. Suçlama, onun felsefesinden çıkarılan bu üç öğretiye yöneliktir.
İbn Sina nasıl öldü?
İbn Sina, Haziran 1037’de bugünkü İran’ın Hemedan kentinde öldü ve orada defnedildi. Yaklaşık 980 doğum tarihi esas alınırsa ölüm yaşı 56-57 olur. Doğum yılı tartışmalı olduğu için bu hesap da kesin değildir.
Ölüm nedeni tartışmalıdır. St Andrews Üniversitesi, kolik olarak anlatılan ve kötü tedavi edilmiş olabilecek bir hastalığı aktarır. Aynı kaynak, hizmetkârlarından biri tarafından zehirlenmiş olabileceğini de belirtir. Bu iddia kesinleşmiş değildir.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 980: Buhara yakınlarındaki Efşene’de doğdu. Doğum yılı tartışmalıdır.
- Gençlik yılları: Nuh bin Mansur’u tedavi etti ve Sâmânî saray kütüphanesinden yararlandı.
- Gürgan, Rey ve Hemedan: El-Kanun üzerinde çalıştı.
- İsfahan öncesi: Alâüddevle ile yazışması nedeniyle Ferdecan Kalesi’nde hapsedildi.
- Yaklaşık 1024-1037: İsfahan’da Alâüddevle’nin himayesinde çalıştı.
- Haziran 1037: Hemedan’da öldü ve defnedildi.
- 12. yüzyıl: Cremonalı Gerard, El-Kanun’u Latinceye çevirdi.
- 1500-1674: Avrupa’da eserin yaklaşık 60 baskısı çıktı.
- 1527: Andrea Alpago’nun yeni Latince çevirisi yayımlandı.
- 17. yüzyıl sonları: El-Kanun’un Avrupa müfredatındaki kullanımı bu döneme kadar sürdü.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Hayatının kaynağı öğrencisidir. İbn Sina’nın yaşamının başlıca kaynağı, öğrencisi Ebu Ubeyd el-Cûzcânî’ye aktardığı otobiyografidir. Cûzcânî bu anlatıyı ölümüne kadar tamamlamıştır.
- Alpago Şam’da hekimdi. Şam’da 30 yıl hekimlik yapan Andrea Alpago’nun hazırladığı Latince çeviri, Arapça-Latince terimler sözlüğüyle birlikte 1527’de yayımlandı.
- Vaka notları kayboldu. İbn Sina’nın El-Kanun’a eklemek istediği klinik vaka notları, yazıldıkları kâğıtlar kaybolduğu için esere alınamadı.
- Eserlerinin çoğu Arapça. Farsça yazdığı eser, Alâüddevle’ye adadığı Dânişnâme-i Alâî’dir.
Sık sorulan sorular
İbn Sina’nın tam adı nedir?
Tam adı Ebu Ali el-Hüseyin bin Abdullah bin Sina’dır. Avrupa’da kullanılan Latince biçimi Avicenna’dır.
İbn Sina hangi eseriyle tanınır?
En çok beş kitaplık tıp ansiklopedisi El-Kanun fi’t-Tıb ile tanınır. Kitabü’ş-Şifa ise tıp kitabı değil, mantık, doğa bilimleri, matematik ve metafiziği kapsayan bir ansiklopedidir.
İbn Sina nerede öldü ve nereye gömüldü?
Haziran 1037’de bugünkü İran’ın Hemedan kentinde öldü. Mezarı da aynı kentte bulunur.
El-Kanun Avrupa’da gerçekten 600 yıl okutuldu mu?
Kesin ve kesintisiz bir 600 yıldan söz etmek doğru olmaz. Eser 12. yüzyılda Latinceye çevrildi ve 17. yüzyılın sonlarına kadar tıp müfredatının parçası kaldı. Süre üniversiteye göre değişir.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — İbn Sina tr.wikipedia.org
- Library of Congress — The Canon of Medicine loc.gov
- Stanford Encyclopedia of Philosophy — Ibn Sina plato.stanford.edu
- University of St Andrews — MacTutor: Avicenna mathshistory.st-andrews.ac.uk
- İngilizce Vikipedi — Avicenna en.wikipedia.org
- U.S. National Library of Medicine — Medical Encyclopedias nlm.nih.gov
- Nasser, Tibi ve Savage-Smith — Journal of the Royal Society of Medicine, 2009 journals.sagepub.com
Görsel: Ibn-Sina.jpg — Muntadher Saleh, CC BY 4.0
