Hasankeyf’te bir höyük, MÖ 9500–8500 yıllarında Çanak Çömleksiz Neolitik döneme ait yerleşime ev sahipliği yaptı; bugün aynı höyük Ilısu Baraj Gölü’nün suları altında. Bu yazıda eski Hasankeyf’in nasıl bir yer olduğunu, 2017–2019 arasında nelerin taşındığını ve bugün orada ne görebileceğinizi öğreneceksiniz.
Türkiye’de az yer bu kadar tartışıldı. Bir yanda Dicle kıyısındaki kaya kalesi ve ortaçağ anıtları, öbür yanda baraj ve elektrik üretimi vardı. Şimdi sonuç ortada: halk yeni yerleşime geçti, seçilen anıtlar taşındı, geri kalanın büyük bölümü sular altında kaldı.
Hasankeyf nerede, nereye bağlı?
Hasankeyf, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, Dicle Nehri kıyısında bulunan bir ilçedir. Batman iline bağlıdır. Bu bağlantı 1990’da, Batman’ın il olmasıyla kuruldu.
Harita üzerinde aradığınızda Batman ile Midyat arasındaki hatta bakmanız yeterli. Hasankeyf bu iki şehrin arasında kalır. Eski yerleşim ise artık baraj gölünün kıyısında ve içinde aranmalıdır.
Hasankeyf yol tarifi: Batman’dan ve Midyat’tan nasıl gidilir?
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Kültür Portalı’na göre Hasankeyf, Batman–Midyat karayolu üzerindedir. Batman’a 37 kilometre, Midyat’a 44 kilometre uzaklıktadır.
Bu mesafeler ziyareti kolaylaştırır. Batman’da konaklayıp günü Hasankeyf’te geçirebilir, Midyat yolunu da aynı güzergâhta değerlendirebilirsiniz. Güneydoğu rotası planlıyorsanız Hasankeyf bu iki şehir arasında doğal bir durak olur.
Hasankeyf tarihi: 12 bin yıl ne anlama geliyor?
“12 bin yıllık kent” ifadesi çok dolaşır. Dayanağı, Mevlüt Eliüşük’ün 2019 tarihli akademik makalesidir. Makale, Hasankeyf Höyüğü’nün Çanak Çömleksiz Neolitik yerleşimini MÖ 9500–8500 yıllarına tarihler.
Ama bu tarih, kesintisiz bir kentleşme kanıtı sayılmamalıdır. Eliüşük’ün çalışması yalnız Neolitik evrede kullanılan höyüğü ele alır. Kazı verileri ise kent merkezini MS 4. yüzyıla ulaştırır ve bu ikisini ayrı değerlendirir.
Doğru ifade şudur: höyük yaklaşık 11.500–10.500 yıl öncesine uzanır, kent merkezi ise MS 4. yüzyıla. Aradaki boşluğu “kesintisiz kent” diye doldurmak kaynaklarla uyuşmaz.
Hasankeyf kalesi nasıl ortaya çıktı?
Kale, Roma İmparatoru II. Constantius’un 337–361 yılları arasındaki hükümdarlığında Sasani sınırına karşı oluşturulan savunma düzeniyle ilişkilendirilir. Yani Hasankeyf, başlangıçta bir sınır noktasıdır.
Adın kökeni de bu karakteri yansıtır. Hısn Kayfa, Arapça hisar sözcüğü ile Süryanice kaya anlamındaki kefa sözcüğünü birleştirir. Anlamı: kaya kalesi.
2018’de İmam Abdullah Camisi çevresindeki kazılarda, dağ keçisi betimli bir Sasani mührü bulundu. Tarihsel bağlama dayanılarak MS 7. yüzyıl başına tarihlendi. Mühür, bölgenin Sasani dünyasıyla bağını gösteren somut bir buluntudur.
Artuklulardan Akkoyunlulara: anıtların hikâyesi
Türkçe Vikipedi’ye göre Hasankeyf, 1102–1232 yılları arasında Artuklu Beyliği’ne başkentlik yaptı. Kentin ortaçağ kimliği büyük ölçüde bu döneme ve sonrasına dayanır.
Er-Rızk Camisi, 1409’da Eyyubi Sultanı Süleyman tarafından Dicle kıyısında yaptırıldı. Zeynel Bey Türbesi ise Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın oğlu Zeynel Bey adına yapıldı. Zeynel Bey, 1473’teki Otlukbeli Savaşı’nda ölmüştü.
Türbenin planı dikkat çekicidir: dıştan dairesel, içten sekizgendir ve çift cidarlı bir kubbeyle örtülüdür. Bu yapı bugün orijinal yerinde durmuyor. Aşağıda göreceğiniz gibi, taşındı.
Hasankeyf eski hali ve son hali: ne taşındı, ne battı?
Burada olayların sırası önemli. Hasankeyf 1981’de Türkiye tarafından doğal koruma alanı ilan edilmişti. Yine de baraj süreci ilerledi.
UNESCO konusu uzun süre tartışıldı. 4 Şubat 2016 tarihli DHA haberinde Belediye Başkanı Abdulvahap Kusen, UNESCO’ya başvuru yapıldığını savundu. UNESCO Dünya Mirası Merkezi Direktörü Mechtild Rössler ise Türkiye’den geçici liste için bile resmî başvuru gelmediğini açıkladı. Rössler, resmî başvuru ve inceleme olmadığı için Hasankeyf’in UNESCO ölçütlerini karşılayıp karşılamadığı konusunda değerlendirme yapamayacaklarını da belirtti.
Anıtların taşınması
Zeynel Bey Türbesi, Artuklu Hamamı, İmam Abdullah Türbesi ve Zaviyesi, Eyyubi Kızlar Camisi, Orta Kapı, Süleyman Han Camisi ve Er-Rızk Camisi gibi anıtlar 2017–2019 arasında Yeni Kültürel Park Alanı’na taşındı.
Yaklaşık 1100 ton ağırlığındaki Zeynel Bey Türbesi, 12 Mayıs 2017’de özel bir süspansiyon sistemiyle arkeopark alanına götürüldü.
Halkın taşınması
DHA’nın 29 Ocak 2018 tarihli haberine göre Raman Dağı eteklerindeki yeni Hasankeyf’te TOKİ’nin yaptığı 710 konut tamamlanma aşamasına gelmişti. Kamu kurumları da yeni yerleşime taşınıyordu. USGS, sakinlerin eski yerleşim sular altında kalmadan önce Dicle’nin kuzeyindeki yüksek araziye, Yeni Hasankeyf’e geçtiğini belirtir.
Çarşının yıkımı
Er-Rızk Camisi’nin taşınması için esnafa verilen 3 Kasım 2019 tarihli sürenin ardından eski çarşıda iş makineleriyle yıkım başladı. Bianet bu süreci yıkım ve direniş birlikte yürürken haberleştirdi.
Suyun yükselmesi
USGS’ye göre Ilısu Barajı nedeniyle çok sayıda Hasankeyf arkeolojik alanı 2019’dan başlayarak su altında kaldı. Eski yerleşimin bir bölümü ise su seviyesinin üzerinde kaldı. Kültür ve Turizm Bakanlığı da Neolitik Hasankeyf Höyüğü’nün Ilısu Baraj Gölü suları altında kaldığını açıkça belirtiyor.
DSİ’ye göre Ilısu Barajı ve HES, 19 Mayıs 2020’de elektrik üretimine başladı. 25 Aralık 2020’de tam kapasiteyle üretime geçti.
Kısa kronoloji
- MÖ 9500–8500 Hasankeyf Höyüğü’nde Çanak Çömleksiz Neolitik yerleşim
- MS 4. yüzyıl Kent merkezindeki kale ve Roma–Sasani sınır savunması dönemi
- 1102–1232 Türkçe Vikipedi’nin tarihlendirmesiyle Artuklu başkentliği
- 1409 Sultan Süleyman’ın Er-Rızk Camisi’ni yaptırması
- 1473 Zeynel Bey’in Otlukbeli Savaşı’nda ölmesi
- 1981 Doğal koruma alanı ilanı
- 1990 Batman’ın il olmasıyla Batman’a bağlanma
- 12 Mayıs 2017 Zeynel Bey Türbesi’nin arkeopark alanına taşınması
- 2017–2019 Seçilen anıtların Yeni Kültürel Park Alanı’na nakli
- 2019’dan itibaren Arkeolojik alanların çoğunun su altında kalması
- 19 Mayıs 2020 Ilısu HES’te elektrik üretiminin başlaması
- 25 Aralık 2020 HES’in tam kapasiteyle üretime geçmesi
- 27 Ağustos 2026 Tekne turlarının AA tarafından haberleştirilmesi
Hasankeyf gezilecek yerler
Bugün Hasankeyf’te görmek istediğiniz yerleri dört başlıkta toplayabilirsiniz.
- Yukarı Şehir: DSİ’nin 25 Haziran 2021 tarihli açıklamasına göre baraj gölünden etkilenmeyen bu alan düzenlendi ve açık hava müzesi haline getirildi.
- Taşınan anıtlar: Yeni Kültürel Park Alanı’nda Zeynel Bey Türbesi ve diğer yapılar duruyor.
- Hasankeyf Müzesi: Ilısu Projesi kapsamında Batman, Diyarbakır, Siirt ve Mardin’de yürütülen kurtarma kazılarının eserlerini sergiler.
- Tekne turu: Aşağıda ayrıntısı var.
Müzenin Neolitik koleksiyonunda Hasankeyf Höyük, Hallan Çemi ve Sumaki Höyük kazılarından gelen taş ve kemik eserler bulunur. Sular altındaki höyüğün buluntularını görmek istiyorsanız en doğru durak burasıdır.
Hasankeyf tekne turu
Anadolu Ajansı’nın 27 Ağustos 2026 tarihli haberine göre ziyaretçiler yaklaşık bir saatlik Ilısu Baraj Gölü turlarında kaleyi, mağaraları ve kanyonları su üzerinden görebiliyor.
Kooperatif üyesi kaptan Şehmus Batıhan, sekiz tekneyle hizmet verdiklerini söyledi. Yaklaşık sekiz ayda 52 bin kişi turlardan yararlandı.
Tur, bir zamanlar nehir kıyısında yürünen yerlere bu kez suyun üstünden bakmanızı sağlar. Kaleyi aşağıdan, gölün yüzeyinden görmek, eski halini hayal etmenin en doğrudan yoludur.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Adın anlamı: Hasankeyf, kaya kalesi anlamına gelen Hısn Kayfa’dan türer. Arapça ile Süryanice bir arada.
- Çift kubbe: Zeynel Bey Türbesi dıştan dairesel, içten sekizgen planlıdır. Kubbesi çift cidarlıdır.
- 1100 ton: Türbe, 12 Mayıs 2017’de bu ağırlıkla özel süspansiyon sistemi kullanılarak taşındı.
- Sasani mührü: 2018’de İmam Abdullah Camisi çevresinde çıkan dağ keçisi betimli mühür MS 7. yüzyıl başına tarihlendi.
- Uydu arşivi: USGS’nin arşivi, 13 Temmuz 1972 tarihli gizliliği kaldırılmış Hexagon uydu görüntüsünü 2009, 2019 ve 2022 tarihli Landsat görüntüleriyle birlikte sunar. Değişimi kendi gözlerinizle yan yana izleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Hasankeyf hangi ilde, nereye bağlı?
Hasankeyf, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, Dicle kıyısında yer alan bir ilçedir. 1990’da Batman’ın il olmasıyla Batman’a bağlanmıştır.
Hasankeyf’e Batman’dan kaç kilometre?
Kültür Portalı’na göre Hasankeyf, Batman–Midyat karayolu üzerindedir. Batman’a 37, Midyat’a 44 kilometre uzaklıktadır.
Hasankeyf tamamen su altında mı kaldı?
Hayır. Çok sayıda arkeolojik alan 2019’dan başlayarak su altında kaldı, ancak eski yerleşimin bir bölümü su seviyesinin üzerinde kaldı. DSİ’ye göre baraj gölünden etkilenmeyen Yukarı Şehir alanı açık hava müzesine dönüştürüldü.
Hasankeyf’te tekne turu var mı?
Evet. Anadolu Ajansı’nın 27 Ağustos 2026 tarihli haberine göre yaklaşık bir saatlik turlarda kaleyi, mağaraları ve kanyonları su üzerinden görebilirsiniz.
Hasankeyf gerçekten 12 bin yıllık bir kent mi?
Höyükteki Neolitik yerleşim MÖ 9500–8500 yıllarına tarihlenir. Ancak kazı verileri kent merkezini MS 4. yüzyıla kadar götürür; bu iki dönem kesintisiz kentleşme olarak sunulmamalıdır.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Hasankeyf tr.wikipedia.org
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Hasankeyf Örenyeri kulturportali.gov.tr
- TÜBA-KED — Hasankeyf’te Arkeolojik Kazılarda Ele Geçen Bir Mühür ve Düşündürdükleri dergipark.org.tr
- DHA — Hasankeyf’te 552 yıllık Zeynel Bey Türbesi dha.com.tr
- Hürriyet Daily News / DHA — Hasankeyf not submitted to UNESCO hurriyetdailynews.com
- DHA — Yeni Hasankeyf, drone ile görüntülendi dha.com.tr
- bianet — Tarihi Hasankeyf Çarşısında Yıkım da Sürüyor Direniş de bianet.org
- USGS EROS — Relocating Hasankeyf, Turkey eros.usgs.gov
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Batman Hasankeyf Müze ve Örenyeri muze.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Ilısu Baraj Gölü’ndeki tekne turları aa.com.tr
Görsel: Bajarê Heskîfê.jpg — VOA, Public domain
