22 Kasım 2003’te Gürcistan parlamentosuna giren göstericiler, ellerinde kırmızı güller taşıyordu. Siz bu yazıda, Tiflis’teki seçim protestolarının Şevardnadze’nin istifasına nasıl uzandığını adım adım öğreneceksiniz. Hareket, Gül Devrimi adını bu parlamento eyleminde taşınan güllerden aldı. Ancak iktidar değişikliğini anlamak için, önce tartışmalı parlamento seçimlerine bakmak gerekiyor. [1][2][3]
Eduard Şevardnadze, 1992’den beri Gürcistan’ı yönetiyor ve 1995’ten beri cumhurbaşkanlığı yapıyordu. Onun yönetimini sona erdiren süreç, 2 Kasım 2003 parlamento seçimlerinin ardından gelişti. Barışçıl halk hareketinin başlıca protesto ve iktidar değişikliği merkezi, başkent Tiflis oldu. İstifayı ise geçici cumhurbaşkanlığı, erken cumhurbaşkanlığı seçimi ve yenilenen parlamento seçimi izledi. [1][2][4]
Gül Devrimi nedir, hangi ülkede ve nerede gerçekleşti?
Gül Devrimi, Kasım 2003’te Gürcistan’da Şevardnadze’nin istifasıyla sonuçlanan barışçıl halk hareketinin adıdır. İngilizce Wikipedia, hareketin tarih aralığını 3–23 Kasım 2003 olarak verir. Bu aralık, seçimlerin ertesi gününden cumhurbaşkanının istifasına kadar uzanan dönemi kapsar. Hareketin merkezindeki kent ise Gürcistan’ın başkenti ve parlamento eyleminin gerçekleştiği Tiflis’ti. [1][2][3]
Gül adı, Saakaşvili ve destekçilerinin parlamentoya girerken taşıdığı kırmızı güllerden geliyor. Dolayısıyla hareketin ismi, belirli bir eylem sırasında görülen somut bir nesneye dayanıyor. Güllerin taşındığı parlamento eylemi, 22 Kasım’da Şevardnadze konuşurken genel kurul salonunda gerçekleşti. Şevardnadze’nin istifası ise ertesi gün, muhalefet temsilcileriyle yapılan görüşmenin ardından geldi. [1][2][3]
Siz Gül Devrimi’ni araştırırken, Gürcistan, Tiflis ve Kasım 2003 bağlantısını birlikte izleyebilirsiniz. Gürcistan hareketin gerçekleştiği ülkeyi, Tiflis ise başlıca protesto merkezini ifade eder. Kasım 2003, hem tartışmalı parlamento seçiminin hem de Şevardnadze’nin istifasının gerçekleştiği aydır. Bu ayrım, olayın yerini, zamanını ve siyasi sonucunu birlikte anlamayı kolaylaştırır. [1][2][4]
2003 seçimleri protestoları neden tetikledi?
Gül Devrimi’ni tetikleyen parlamento seçimleri, 2 Kasım 2003 tarihinde Gürcistan’da yapıldı. Seçimleri, 43 ülkeden gelen yaklaşık 450 uluslararası gözlemci sahada takip etti. Uluslararası gözlem heyeti, ertesi gün yayımladığı açıklamada seçimlerin çeşitli uluslararası standartları karşılamadığını bildirdi. Dolayısıyla seçimlere yönelik itirazların yanında, uluslararası gözlemcilerin açıkladığı somut değerlendirmeler de bulunuyordu. [4][5]
Gözlemciler, seçmen listelerindeki karışıklıkların ve gecikmelerin seçim yönetimine duyulan güveni zedelediğini belirtti. Siz bunu, sandığa gittiğinizde adınızı seçmen listesinde aradığınız gündelik işlem üzerinden düşünebilirsiniz. Gürcistan’daki değerlendirmede, bu temel işlemle ilgili karışıklıklar seçim güveninin parçası olarak ele alındı. Mesele yalnız sonuçların açıklanması değildi; seçmen listelerinin işleyişi de eleştiri konusuydu. [5]
AGİT/ODIHR’nin nihai değerlendirmesi, seçim günü ve sonrasında daha ağır sorunlar saptadı. Özellikle Acara ile Kvemo Kartli’de yaygın ve sistematik seçim hilesi tespit edildi. Bu nedenle süreci yalnız gecikmelerle veya listelerdeki karışıklıklarla açıklamak eksik kalır. Nihai değerlendirme, adı belirtilen bu iki bölgede doğrudan seçim hilesinden söz ediyordu. [4]
Tiflis merkezli Rustavi-2 televizyonu da seçimlere ilişkin farklı bir sonuç göstergesi yayımladı. Kanalın yayımladığı sandık çıkış anketi, Saakaşvili’nin Ulusal Hareket’ini seçim yarışında önde gösteriyordu. Bu anket, gözlemcilerin seçim yönetimine ilişkin değerlendirmeleriyle aynı dönemin bilgi kaynakları arasındaydı. Ancak sandık çıkış anketiyle seçim hilesine ilişkin gözlem raporları, farklı türde verilerdi. [3][4][5]
Muhalefetin başında kimler vardı?
Hareketin başlıca muhalefet liderleri Miheil Saakaşvili, Nino Burcanadze ve Zurab Jvania idi. Bu üç isim, aynı zamanda Şevardnadze’nin eski siyasi müttefikleri arasında yer alıyordu. Dolayısıyla iktidar değişikliğinin başlıca aktörleri, onun siyasi çevresinden tamamen bağımsız kişiler değildi. Saakaşvili, 22 Kasım’da parlamentoya giren göstericilerin başında yer alan isim oldu. [2][3]
Kasım 2003 protestolarının örgütlenmesine, Gürcücede adı “Yeter!” anlamına gelen Kmara gençlik hareketi katıldı. Böylece protestoların örgütlenmesinde, başlıca muhalefet liderlerinin yanında bir gençlik hareketi de bulunuyordu. Rustavi-2 televizyonunun yayımladığı sandık çıkış anketi ise Saakaşvili’nin Ulusal Hareket’ini önde gösteriyordu. Liderler, gençlik hareketi ve televizyon, anlatıda ayrı işlevlerle karşımıza çıkan aktörlerdi. [1][3]
Şevardnadze’ye destek veren aktörler arasında, Acara lideri Aslan Abaşidze de bulunuyordu. Abaşidze, cumhurbaşkanını desteklemek amacıyla başkent Tiflis’e karşı göstericiler gönderdi. Bu bilgi, başkentteki siyasi hareketliliğin yalnız muhalefetin gösterilerinden oluşmadığını da gösteriyor. Acara ayrıca, AGİT/ODIHR’nin yaygın ve sistematik seçim hilesi saptadığı bölgeler arasında bulunuyordu. [1][4]
22–23 Kasım’da Şevardnadze iktidarı nasıl sona erdi?
22 Kasım 2003’te Şevardnadze yeni parlamentoda konuşurken, Saakaşvili önderliğindeki göstericiler genel kurul salonuna girdi. Saakaşvili ve destekçilerinin ellerindeki kırmızı güller, hareketin adını belirleyen ayrıntı oldu. Şevardnadze konuşmasını yarıda bıraktı ve korumalarıyla birlikte parlamento binasından ayrıldı. Parlamentoya giriş ile cumhurbaşkanının binadan ayrılması, aynı günün birbirini izleyen olaylarıydı. [1][2][3]
Göstericilerin parlamentoyu ele geçirmesinin ardından, Şevardnadze ülkede olağanüstü hâl ilan etti. Dolayısıyla 22 Kasım’daki parlamento eylemi, onun hemen istifasını açıkladığı an değildi. Cumhurbaşkanının binadan ayrılmasıyla görevinden ayrılması arasında, ertesi güne uzanan bir süreç bulunuyordu. Bu ayrım, Gül Devrimi’nin parlamento eylemiyle siyasi sonucunu birbirinden ayırıyor. [2][6]
Rusya Dışişleri Bakanı İgor İvanov, 23 Kasım’da arabuluculuk yapmak üzere Tiflis’e gönderildi. Arabuluculuğun tarafları, görevdeki cumhurbaşkanı Şevardnadze ile ona karşı protestoları yürüten muhalefetti. Aynı akşam Şevardnadze, Krtsanisi devlet konutunda Saakaşvili ve Jvania ile görüştü. Görüşmenin ardından istifasını açıkladı; böylece Kasım protestoları cumhurbaşkanının görevden ayrılmasıyla sonuçlandı. [2]
Şevardnadze’nin istifasından sonra, Parlamento Başkanı Nino Burcanadze geçici cumhurbaşkanlığını üstlendi. Muhalefetin başlıca liderlerinden Burcanadze, bu aşamada geçiş döneminin cumhurbaşkanlığı görevini yürütmeye başladı. Saakaşvili’nin cumhurbaşkanlığına gelişi ise daha sonra yapılan erken seçimle gerçekleşti. İstifa, geçici görev ve seçim, bu nedenle aynı olay olarak anlatılmamalıdır. [3][6][8]
Gül Devrimi sonrasında hangi seçimler yapıldı?
25 Kasım 2003’te, 1999 seçimleriyle oluşmuş parlamento erken cumhurbaşkanlığı seçiminin tarihini onayladı. Yeni cumhurbaşkanını belirleyecek seçim, 4 Ocak 2004 günü yapılacaktı. Böylece Şevardnadze’nin istifasından sonra, cumhurbaşkanlığı için ayrı bir seçim takvimi belirlendi. Burcanadze’nin geçici cumhurbaşkanlığını, Saakaşvili’nin katıldığı bu erken cumhurbaşkanlığı seçimi izledi. [2][6][8]
Saakaşvili, uluslararası gözlem heyetinin aktardığı sonuçlara göre oyların yüzde 96,2’sini aldı. Bu sonuçla 4 Ocak 2004’te yapılan erken cumhurbaşkanlığı seçimini kazandı. Ancak cumhurbaşkanının seçilmesi, Kasım ayındaki parlamento seçimiyle ilgili bütün işlemleri kapsamıyordu. Parlamento seçimlerinin nispi temsil bölümünün yenilenmesi için, ayrıca Mart ayında sandığa gidildi. [8][9]
28 Mart 2004’teki yenilemede, Saakaşvili’nin Ulusal Hareket-Demokratlar ittifakı 150 sandalyenin 135’ini kazandı. Buradaki 150 sandalye, yeniden seçime açılan nispi temsil bölümüne aitti. Bu sayı, Kasım 2003 seçimleriyle ilgili mahkeme kararının kapsamıyla birlikte okunmalıdır. Yüksek Mahkeme, çoğunluk sistemiyle belirlenen bölümün sonuçlarını ise yürürlükte bırakmıştı. [8][9]
Uluslararası gözlem heyeti, Mart 2004 seçimlerinde ilerleme saptarken siyasi rekabeti de değerlendirdi. Demokratik sürecin tam sınanmasını, daha rekabetçi ve çoğulcu bir siyasi ortamla ilişkilendirdi. Dolayısıyla gözlemcilerin değerlendirmesi, yalnız seçimde kazanılan sandalye sayılarından oluşmuyordu. Mart seçimlerindeki ilerleme tespitiyle, siyasi ortamın çoğulculuğuna ilişkin değerlendirme birlikte yer alıyordu. [8]
Kısa kronoloji
Gül Devrimi’nin takvimi, Şevardnadze’nin yönetim yıllarından 2004 seçimlerine uzanan olaylarla izlenebilir. Aşağıdaki sıralama, özellikle Kasım ayındaki parlamento eylemiyle istifa arasındaki farkı gösterir. Cumhurbaşkanlığı seçimi ile parlamento seçiminin yenilenmesi de ayrı tarihlerde gerçekleşmiştir. [1][2][8][9]
- 1992 Şevardnadze, Gürcistan yönetiminin başına geçti.
- 1995 Şevardnadze cumhurbaşkanı oldu.
- 2 Kasım 2003 Parlamento seçimleri ve milletvekili sayısını azaltma referandumu yapıldı.
- 3 Kasım 2003 Uluslararası gözlemciler, seçimlerin çeşitli uluslararası standartları karşılamadığını açıkladı.
- 22 Kasım 2003 Saakaşvili ve göstericiler parlamentoya girdi; Şevardnadze binadan ayrıldı.
- 23 Kasım 2003 Şevardnadze istifa etti; Burcanadze geçici cumhurbaşkanlığını üstlendi.
- 25 Kasım 2003 Erken cumhurbaşkanlığı seçiminin tarihi onaylandı.
- 4 Ocak 2004 Saakaşvili erken cumhurbaşkanlığı seçimini kazandı.
- 28 Mart 2004 Parlamento seçimlerinin nispi temsil bölümü yenilendi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
2 Kasım 2003’te Gürcistan’da yalnız parlamento seçimi için oy kullanılmadı. Aynı gün, milletvekili sayısının 235’ten 150’ye indirilmesi hakkında referandum da yapıldı. Bu referandum, seçim günü gündeminin parlamento üyelerini belirlemekten daha geniş olduğunu gösteriyor. Referandumdaki 150 sayısıyla, daha sonra yenilenen seçim bölümündeki 150 sandalye birbirinden ayrılmalıdır. [2][8]
Parlamento eylemine ilişkin daha gündelik bir ayrıntıyı, Columbia Üniversitesi dergisi aktarıyor. Dergiye göre Saakaşvili, 22 Kasım’da kürsüye çıktıktan sonra Şevardnadze’nin bıraktığı çayı içti. Bu ayrıntı, aynı parlamento sahnesinin başka bir parçasıdır. Çay içme anlatısı, Columbia Magazine’in Saakaşvili hakkında yayımladığı yazıda yer alıyor. [7]
Seçimlerin iptalinde de kapsam bakımından kolayca gözden kaçabilecek bir ayrım bulunuyor. Yüksek Mahkeme, 235 sandalyenin 150’sini belirleyen nispi temsil bölümünü iptal etti. Çoğunluk sistemiyle belirlenen bölümün sonuçları ise mahkeme kararı sonrasında yürürlükte kaldı. Bu nedenle Mart 2004 yenilemesi, Kasım seçimlerinin bütün bölümlerinin tekrarı değildi. [8]
Sık sorulan sorular
Gül Devrimi hangi ülkede, nerede gerçekleşti?
Gül Devrimi, Kasım 2003’te Gürcistan’da gerçekleşen ve başkent Tiflis’te yoğunlaşan barışçıl halk hareketiydi. Parlamento eylemi ve Şevardnadze’nin istifasına uzanan görüşmeler, başkentteki sürecin belirleyici aşamalarını oluşturdu.
Gül Devrimi adını nereden aldı?
Hareket, parlamentoya giren Saakaşvili ve destekçilerinin ellerinde taşıdığı kırmızı güllerden adını aldı. Göstericiler, 22 Kasım 2003’te Şevardnadze yeni parlamentoda konuşurken genel kurul salonuna girdi.
Şevardnadze, parlamentoya girildiği gün mü istifa etti?
Şevardnadze, 22 Kasım’daki parlamento eyleminde konuşmasını yarıda bırakarak binadan korumalarıyla ayrıldı. İstifasını ertesi akşam, Krtsanisi devlet konutunda Saakaşvili ve Jvania ile görüştükten sonra açıkladı.
Gül Devrimi sonrasında Gürcistan’ın başına kim geçti?
Şevardnadze’nin istifasının ardından Parlamento Başkanı Nino Burcanadze geçici cumhurbaşkanlığını üstlendi. Saakaşvili ise 4 Ocak 2004’teki erken cumhurbaşkanlığı seçimini yüzde 96,2 oyla kazandı.
Kaynaklar
- Vikipedi — Gül Devrimi tr.wikipedia.org
- Civil Georgia — Timeline – 2003 civil.ge
- Wikipedia — Rose Revolution en.wikipedia.org
- AGİT/ODIHR — Parliamentary Elections, 2 November 2003 odihr.osce.org
- AGİT/ODIHR — Georgian parliamentary elections marred by confusion over voter lists odihr.osce.org
- AGİT — Protests in Georgia after second round of parliamentary elections lead to President’s resignation osce.org
- Columbia Magazine — Rose Revolutionary magazine.columbia.edu
- Civil Georgia — International Observers Preliminary Statement on Elections civil.ge
- Parlamentolar Arası Birlik — Georgia: Elections in 2004 data.ipu.org
- Wikipedia — First Republic Square en.wikipedia.org
Görsel: OP13.JPG — Zaraza, CC BY-SA 3.0
