Filipinler, 1898 Paris Antlaşması’yla bağımsızlık yerine İspanya’dan ABD’ye devredildi. Filipinli devrimciler kendi devletlerini kurmak isterken, Amerikan yönetimi adalar üzerinde egemenlik kurmayı hedefliyordu. Bu çatışan hedefler, 4 Şubat 1899’da Manila’da açık savaşa dönüştü. [3][4][7]
Emilio Aguinaldo’nun Amerikan gemisiyle Filipinler’e dönmesi, sonradan yaşanan çatışmayı daha çarpıcı kılar. Siz burada, 1898’deki yakınlaşmanın neden bağımsızlıkla sonuçlanmadığını ve savaşın nasıl geliştiğini öğreneceksiniz. Paris Antlaşması’ndan gerilla mücadelesine uzanan süreç, sivillerin yaşadıklarıyla birlikte açıklık kazanır. [2][3][5]
1898 Paris Antlaşması Filipinlilerin bağımsızlık beklentisini nasıl etkiledi?
Filipinli devrimciler, İspanyol sömürge yönetimine karşı mücadeleyi 1896’da zaten başlatmıştı. Dolayısıyla bağımsızlık hedefi, Amerikan askerlerinin adalara gelmesinden önce ortaya çıkmıştı. ABD’nin 1898’deki müdahalesi, başlamış bir devrimin üzerine eklenen yeni gelişmeydi. [1]
Komodor George Dewey’in filosu, 1 Mayıs 1898’de Manila Körfezi’nde İspanyol filosunu yendi. Bu zafer, ABD’nin Filipinler’e askerî müdahalesinin önünü açan gelişme oldu. Aguinaldo ise 12 Haziran 1898’de Cavite’deki Kawit’te bağımsızlık ilan etti. Aynı yerde Filipin bayrağını yükseltmesi, devrimcilerin hedefini somut biçimde gösteriyordu. [1][2]
Ancak 12 Haziran’daki bağımsızlık ilanı, adaların geleceğini belirleyen uluslararası anlaşmaya dönüşmedi. ABD ve İspanya, Filipinlilerin 1898’deki bağımsızlık ilanını tanımadı. Filipinli milliyetçiler de adaların geleceğine ilişkin müzakerelere dahil edilmedi. [4][7]
10 Aralık 1898 tarihli Paris Antlaşması, Filipinler’in İspanya’dan ABD’ye devrini öngördü. ABD, bu devir karşılığında İspanya’ya 20 milyon dolar ödedi. Antlaşmanın getirdiği sonuç, Filipinli milliyetçilerin istediği bağımsızlıkla doğrudan çatışıyordu. [3][4]
Buradaki 20 milyon dolar, Filipinlilerin bağımsızlığı kabul ettiği bir uzlaşmanın bedeli değildi. Ödeme, adaları devreden İspanya ile egemenliği devralan ABD arasındaydı. Siz gündelik hayatta, geleceğinizi belirleyen bir karara katılmayı beklersiniz. Filipinli milliyetçilerin Paris görüşmelerinden dışlanması, bu temsil sorununu somutlaştırıyordu. [3][4]
Başkan William McKinley, 21 Aralık 1898’de Benevolent Assimilation bildirisini yayımladı. Bildiri, Filipinler’de izlenecek Amerikan sömürge politikasını ortaya koyan adımdı. Böylece aralık ayındaki gelişmeler, İspanyol yönetiminin sonuyla bağımsızlığın aynı şey olmadığını gösterdi. [4]
ABD içinde de Filipinler’in ilhakı konusunda ortak bir görüş bulunmuyordu. İlhak yanlıları, Asya ticaretine erişimi savunmalarının gerekçeleri arasında gösteriyordu. Filipinlilerin kendilerini yönetemeyeceği iddiası ve Almanya veya Japonya kaygısı da kullanılıyordu. Bunlar, ilhakı savunanların ileri sürdüğü gerekçelerdi. [5]
Amerikan antiemperyalistleri ise eski bir sömürgenin başka halkları yönetmesine karşı çıkıyordu. ABD’nin Filipinler’i savaş ganimeti olarak almaya hakkı bulunmadığını savunuyorlardı. Dolayısıyla Amerikan yönetiminin tercihi, ABD toplumundaki bütün görüşleri temsil etmiyordu. [1]
1899’da çatışma nasıl başladı ve Emilio Aguinaldo’nun rolü neydi?
Birinci Filipin Cumhuriyeti, 23 Ocak 1899’da Malolos’ta resmen kuruldu. Açık savaş başladığında, bu kuruluşun üzerinden iki haftadan az zaman geçmişti. Aguinaldo’nun bağımsızlık ilanıyla başlayan devlet kurma süreci, askerî çatışmayla karşılaştı. [2]
İki taraf, kurulmak istenen yönetimin meşruiyetini farklı biçimlerde değerlendiriyordu. ABD, çatışmayı kendi egemenliğine karşı girişilen bir ayaklanma sayıyordu. Filipinli milliyetçiler ise 1898’de ilan ettikleri bağımsızlığı savunduklarını belirtiyordu. Savaşın temelindeki anlaşmazlık, adaları kimin yönetme hakkına sahip olduğuydu. [7]
4 Şubat 1899 akşamı Amerikan eri William W. Grayson, Manila’da Filipinli askerlere ateş açtı. Bu silahlı karşılaşma, taraflar arasındaki açık savaşın başlangıcı olarak kabul edilir. Ancak olayın gerisindeki egemenlik çatışması, Paris Antlaşması’yla zaten belirginleşmişti. [3][4][7]
Bu nedenle 4 Şubat’taki ateş açılmasını, savaşın bütün açıklaması saymak eksik kalır. Silahlı karşılaşma başlangıcı gösterirken, bağımsızlık ve Amerikan egemenliği anlaşmazlığı temel nedeni açıklar. ABD Senatosu’nun Paris Antlaşması’nı onaylaması ise 6 Şubat 1899’da gerçekleşti. [4][5][7]
Aguinaldo, savaşın ilk evresinde Amerikan birlikleriyle çarpışan Filipinli kuvvetlere liderlik ediyordu. Şubat-Kasım 1899 döneminde bu kuvvetler, düzenli savaş yoluyla karşı koymaya çalıştı. Dolayısıyla rolü, bağımsızlık ilanının yanında savaşın yürütülmesini de kapsıyordu. [2][5]
Düzenli savaş neden gerilla mücadelesine dönüştü?
Şubat-Kasım 1899 arasındaki çatışmalarda Amerikan birlikleri, eğitim ve donanım bakımından üstün durumdaydı. Filipinli kuvvetler ise sürekli silah ve cephane sıkıntısıyla karşılaşıyordu. Bu eşitsizlik, düzenli savaşın sürdürülmesini zorlaştıran somut koşullardan biriydi. [5]
Amerikan kuvvetleri sürekli askerî ikmal alıyor, su yolları üzerindeki denetimini koruyordu. Filipinli kuvvetlerin kronik malzeme sıkıntısı, bu ikmal üstünlüğüyle birlikte değerlendirilmelidir. Siz bunu, düzenli tedarik sağlayan tarafla malzemesi sürekli eksilen taraf arasındaki fark olarak düşünebilirsiniz. [5]
Aguinaldo, Amerikan askerî başarıları karşısında Kasım 1899’dan itibaren gerilla savaşına geçilmesini emretti. Bu karar, mücadeleyi bitirme çağrısı değil, savaş yöntemini değiştirme tercihiydi. Düzenli savaşın yerini gerilla mücadelesinin alması, bağımsızlık çatışmasını sona erdirmedi. [2]
Bununla birlikte Filipinli toplumun bütün kesimleri, Amerikan yönetimine aynı biçimde yaklaşmıyordu. Manila’daki bazı varlıklı ve eğitimli seçkinler, 1900 sonuna gelindiğinde Amerikan yönetimini kabul etti. Bu kesimler, Partido Federal çevresinde örgütlenerek farklı bir siyasi tutum benimsedi. [1]
Aguinaldo, 23 Mart 1901’de Isabela’nın Palanan bölgesinde Amerikan kuvvetlerince yakalandı. Ardından 1 Nisan 1901’de ABD’ye bağlılık yemini ederek tutumunu değiştirdi. Ancak onun yakalanması, başka komutanların yürüttüğü silahlı direnişi hemen bitirmedi. [2][7]
Siviller şiddet, yerinden edilme, açlık ve hastalıklardan nasıl etkilendi?
Amerikan birlikleri, savaş sırasında bazı köyleri yakarak sivil yerleşimleri hedef aldı. Siviller zorla belirli bölgelere toplandı; gerilla olduğundan şüphelenilen kişilere işkence uygulandı. Böylece savaşın etkileri, askerlerin karşılaştığı cephelerin dışına da yayıldı. [5]
Amerikan ordusunun koruma bölgeleri adını verdiği toplama alanları, zorunlu yerinden edilmenin araçlarındandı. Köylüler bu alanlarda zorla tutuluyor, belirlenen sınırlar içinde yaşamaya zorlanıyordu. Alanlara giriş ve çıkışlar da askerî denetim altında sıkıca kontrol ediliyordu. [6]
Bu uygulamalar, sivillerin gündelik yaşamıyla askerî yönetim arasındaki ilişkiyi somutlaştırır. Koruma bölgelerinde tutulan köylüler, yaşadıkları yerden ayrılma konusunda serbest değildi. Ev, köy ve hareket özgürlüğü, savaşın doğrudan etkilediği gündelik meseleler haline gelmişti. [6]
Filipinli savaşçılar da esir askerlere işkence uygulayarak savaş sırasında şiddete başvurdu. Amerikan kuvvetleriyle işbirliği yapan sivillere yönelik yıldırma eylemleri de gerçekleştirildi. Dolayısıyla siviller, Amerikan uygulamalarının yanında Filipinli savaşçıların baskısıyla da karşılaşıyordu. [5]
Sivil ölümlerini yalnız silahlı saldırılar üzerinden açıklamak, yaşanan kayıpları eksik anlatır. Kolera ve sıtma salgınları, savaş dönemindeki ölüm nedenleri arasında bulunuyordu. Tarımsal felaketlerle ağırlaşan gıda kıtlığı da sivillerin yaşamını tehdit ediyordu. [5]
ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi, yaklaşık 200.000 Filipinli sivilin öldüğünü tahmin eder. Bu tahmin, şiddet yanında açlık ve hastalık kaynaklı ölümleri kapsar. Aynı kurum, 4.200’den fazla Amerikan askeri ve 20.000’den fazla Filipinli savaşçının öldüğünü belirtir. [5]
Bu sayıları kesinleşmiş tek bir bilanço olarak okumamak gerekir; farklı tahminler bulunmaktadır. ABD Temsilciler Meclisinin tarih çalışması, yaklaşık 300.000 Filipinli ve 6.000 Amerikalı toplamını da aktarır. Bu alternatif toplamlar, önceki kategorilerle aynı kapsamdaymış gibi doğrudan karşılaştırılmamalıdır. [1][5]
1902’de ilan edilen savaş sonu ile sonraki direnişler arasında nasıl bir fark vardır?
Aguinaldo’nun yakalanmasından sonra mücadeleyi sürdüren komutanlar arasında Miguel Malvar da bulunuyordu. Malvar, Batangas’ta yürüttüğü direnişin ardından 16 Nisan 1902’de teslim oldu. Savaşın resmî bitiş tarihi ise 4 Temmuz 1902 olarak verilir. [7][8]
Ancak resmî bitiş tarihi, bütün silahlı grupların aynı anda dağıldığını göstermez. Macario Sakay’ın gerillaları, güney Luzon dağlarında 1902-1906 arasında mücadeleyi sürdürdü. Bu devamlılık, savaşın ilan edilen sonuyla yerel direnişlerin sonunu birbirinden ayırır. [2]
Mindanao ve Sulu’daki gelişmeler de bu ayrım gözetilerek değerlendirilmelidir. NCCA, buralarda Amerikan denetiminin yerleşmesini 1913’e kadar uzanan ayrı bir süreç olarak ele alır. Dolayısıyla 1902 tarihi, bütün adalardaki askerî gelişmeler için ortak son nokta değildir. [2]
Savaşın bitişiyle bağımsızlığın tanınması arasında da belirgin bir tarih farkı vardır. ABD, Filipinler’in bağımsızlığını 1902’de değil, 1946’da Manila Antlaşması’yla tanıdı. Siz 1902 tarihini gördüğünüzde, bunu doğrudan bağımsızlığın kazanılmasıyla eşitlememelisiniz. [7][8]
Kısa kronoloji
1896’dan 1946’ya uzanan sıra, devrim, egemenlik devri ve bağımsızlık arasındaki farkları gösterir. Aşağıdaki tarihler, savaşın nedenini ve farklı bitiş noktalarını birlikte izlemeyi sağlar. [1][2][3][4][5][7][8]
- 1896: Filipinliler, İspanyol sömürge yönetimine karşı devrimlerini başlatarak bağımsızlık mücadelesine girişti. [1]
- 1 Mayıs 1898: Dewey’in Amerikan filosu, Manila Körfezi’nde İspanyol filosunu yenmeyi başardı. [1]
- 12 Haziran 1898: Aguinaldo, Cavite’deki Kawit’te bağımsızlık ilan ederek Filipin bayrağını yükseltti. [2]
- 13 Ağustos 1898: İspanyollar Manila’yı, Filipinli devrimciler yerine Amerikan kuvvetlerine teslim etti. [2]
- 10 Aralık 1898: Paris Antlaşması, Filipinler’in İspanya’dan ABD’ye devredilmesini öngören düzenlemeyi getirdi. [3]
- 21 Aralık 1898: McKinley, Amerikan sömürge politikasını açıklayan Benevolent Assimilation bildirisini yayımladı. [4]
- 23 Ocak 1899: Birinci Filipin Cumhuriyeti, açık savaş başlamadan önce Malolos’ta resmen kuruldu. [2]
- 4 Şubat 1899: Manila’da Grayson’ın Filipinli askerlere ateş açmasıyla açık savaş başladı. [7]
- 6 Şubat 1899: ABD Senatosu, çatışmanın başlamasının ardından Paris Antlaşması’nı onaylama kararı aldı. [5]
- Kasım 1899: Aguinaldo, Amerikan askerî başarıları karşısında birliklerine gerilla savaşına geçmelerini emretti. [2]
- 23 Mart 1901: Aguinaldo, Isabela’nın Palanan bölgesinde yakalandı. [2]
- 16 Nisan 1902: Miguel Malvar, Aguinaldo’dan sonra sürdürdüğü direnişin ardından Batangas’ta teslim oldu. [7]
- 4 Temmuz 1902: Savaş resmen sona erdi; bölgesel silahlı direnişler ise devam etti. [2][8]
- 1902-1906: Macario Sakay’ın gerillaları, güney Luzon dağlarında Amerikan yönetimine karşı mücadeleyi sürdürdü. [2]
- 1946: ABD, Manila Antlaşması’yla Filipinler’in bağımsızlığını tanıyarak egemenlik meselesinde yeni aşamaya geçti. [7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Aguinaldo, 19 Mayıs 1898’de Hong Kong sürgününden bir Amerikan gemisiyle döndü. Onu Filipinler’e taşıyan gemi, Dewey’in filosuna bağlı olarak görev yapıyordu. Sonradan savaşan tarafların önceki yakınlaşması, bu yolculukta somut biçimde görülür. [2]
Manila’nın tesliminde de bağımsızlık beklentisiyle askerî sonuç arasında belirgin fark vardı. İspanyollar, 13 Ağustos 1898’de kenti Filipinli devrimcilere teslim etmedi. NCCA’nın göstermelik olarak nitelediği muharebenin ardından teslim, Amerikan kuvvetlerine yapıldı. [2]
Paris Antlaşması’nın onaylanma sırası, savaşın başlangıcını anlamak açısından dikkat çekicidir. Açık çatışma, ABD Senatosunun 6 Şubat 1899’daki onayından önce başlamıştı. Dolayısıyla Senato kararını verdiğinde, Manila’da taraflar arasındaki savaş zaten başlamış durumdaydı. [5]
Zorunlu nüfus toplama uygulamaları da savaşın resmî bitişiyle tamamen ortadan kalkmadı. Filipinler Komisyonunun 1903’te çıkardığı yasa, eyalet valilerine belirli nüfusları zorla toplama yetkisi verdi. Bu düzenleme, resmî savaş sonrasındaki yönetim uygulamalarının değerlendirilmesinde somut bir örnektir. [6]
Sık sorulan sorular
Filipinler-Amerika Savaşı’nın temel nedeni neydi?
Filipinli devrimciler bağımsızlık isterken, ABD 1898 Paris Antlaşması’yla adalar üzerindeki İspanyol egemenliğini devraldı. Filipinli milliyetçilerin müzakerelere alınmaması, bağımsızlık beklentisiyle Amerikan yönetimi arasındaki çatışmayı belirginleştirdi.
Filipinliler ABD müdahalesinden önce İspanya’ya karşı savaşıyor muydu?
Filipinliler, İspanyol sömürge yönetimine karşı devrimlerini 1896’da başlatmıştı. Amerikan filosunun Manila Körfezi’ndeki zaferi ise 1 Mayıs 1898’de gerçekleşti.
Emilio Aguinaldo yakalanınca savaş hemen bitti mi?
Aguinaldo, 23 Mart 1901’de Palanan’da yakalandı ve 1 Nisan’da ABD’ye bağlılık yemini etti. Miguel Malvar gibi komutanlar direnişi sürdürdü; Malvar ancak 16 Nisan 1902’de teslim oldu.
Filipinler 1902’de bağımsızlığını kazandı mı?
Savaşın resmî bitiş tarihi olan 4 Temmuz 1902, bağımsızlığın tanınması anlamına gelmedi. ABD, Filipinler’in bağımsızlığını 1946’da Manila Antlaşması’yla tanıdı.
Kaynaklar
- ABD Temsilciler Meclisi — The Philippines, 1898–1946 history.house.gov
- NCCA, Bernardita Reyes Churchill — The Philippine-American War (1899–1902) ncca.gov.ph
- Library of Congress — Treaty of Paris of 1898 guides.loc.gov
- Library of Congress — The Philippine Revolution loc.gov
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — The Philippine-American War, 1899–1902 history.state.gov
- Monash University, Christina Twomey — Reconcentration and the camp system research.monash.edu
- İngilizce Wikipedia — Philippine–American War en.wikipedia.org
- Türkçe Vikipedi — Filipin-Amerikan Savaşı tr.wikipedia.org
Görsel: Filipino casualties on the first day of war.jpg — This file is a work of a U.S. Army soldier or employee, take, Public domain
