کلیسای سن پیترو (Aziz Petrus Bazilikası) در کشور مستقل واتیکان، در دل بافت شهری رم قرار دارد. پاپ ژولیوس دوم ساخت بنای کنونی را در سال 1506 آغاز کرد. سپس معمارانی از جمله برامانته، میکلآنژ و مادرنو به آن شکل دادند تا سرانجام در سال 1626 تقدیس شد. ساخت کلیسا 120 سال طول کشید؛ چون در دوره زمامداری 20 پاپ، مدیران پروژه و نقشه‌ها تغییر کردند، گاهی بخشهای ساختهشده تخریب شدند و رویدادهایی مانند غارت رم روند کار را مختل کردند.
گنبد پیش از نمای اصلی تکمیل شد، اما بالداکن یا سایبان محرابِ برنینی پس از تقدیس کلیسا به پایان رسید. اگر شما این مراحل را جداگانه دنبال کنید، درک تاریخ طولانی ساخت بنا آسان‌تر می‌شود. زیر این بنا، پرسش دیگری مطرح است: روایت دفن پطرس چه نسبتی با گورستان، بنای یادمانی و استخوانهای مورد اختلافِ کشف‌شده در زیر کلیسا دارد؟
کلیسای سن پیترو کجاست؟
این کلیسا در واتیکان قرار دارد؛ کشوری مستقل در دل بافت شهری رم. مختصات تقریبی آن 41.90222° شمالی و 12.45333° شرقی است. وقتی شما آن را روی نقشه پیدا می‌کنید، باید میان شهر پیرامون کلیسا و کشوری که کلیسا در آن قرار دارد تفاوت بگذارید.
ساختمان کنونی در محل کلیسایی قدیمی‌تر بنا شده است که امپراتور کنستانتین در قرن چهارم دستور ساخت آن را داد. در سنت مسیحی، این مکان با دفن پطرس پس از مصلوب شدن او پیوند دارد. این پیوند اهمیت مکان را توضیح می‌دهد، اما شواهد باستانشناسی را باید جداگانه بررسی کرد.
چرا کلیسای کنستانتین جای خود را به بنای تازه داد؟
تا اواخر قرن پانزدهم، کلیسای قدیمی بر اثر بی‌توجهی به تعمیر نیاز پیدا کرده بود. این فرسودگی در پی بی‌توجهی دوران پاپی آوینیون رخ داد. ژولیوس دوم در سال 1506 پروژه جایگزینی آن را آغاز کرد تا عبادتگاهی بزرگ‌تر و باشکوه‌تر بسازد.
بنابراین، پروژه هم پاسخی به یک مشکل عملی بود و هم بیانگر بلندپروازی معماری. بنای کنستانتین به رسیدگی نیاز داشت، اما ژولیوس تصمیم گرفت کلیسایی بزرگ‌تر جای آن بسازد. این تصمیم، فرایند ساختی را آغاز کرد که از 1506 تا 1626 ادامه یافت.
در 18 آوریل 1506، ژولیوس سنگ بنای کلیسا را در نقطه جنوب غربی گذاشت؛ جایی که اکنون جرز ورونیکای مقدس قرار دارد. به این ترتیب، پروژه علاوه بر تاریخ آغاز، نقطه آغاز مشخصی هم در ساختمان کنونی دارد.
برامانته، میکلآنژ و مادرنو در ساخت کلیسا بین سال‌های 1506 و 1626 چه نقشی داشتند؟
دوناتو برامانته طرح اولیه‌ای را ارائه کرد که برای اجرا انتخاب شد. پیشنهاد او نقشه‌ای به شکل صلیب یونانی بود؛ با بازوهایی هم‌اندازه و گنبدی مرکزی که بر چهار جرز عظیم تکیه داشت. گنبد و تکیه‌گاه‌هایش هسته سازمان‌دهنده این طرح بودند.
ژولیوس دوم در سال 1513 و برامانته در سال 1514 درگذشتند. مسئولیت کار به جولیانو دا سانگالو، فرا جوکوندو و رافائل رسید. با مرگ پاپی که پروژه را آغاز کرده بود و معماری که طرحش انتخاب شده بود، کار به‌شدت کند شد.
میکلآنژ در 1 ژانویه 1547، در دوران پاپی پل سوم، معمار ارشد شد. او در آن زمان بیش از هفتاد سال داشت. وظیفه‌اش بازنگری در پروژه‌ای بود که از زمان انتصاب برامانته، چندین بار دست‌به‌دست شده بود.
میکلآنژ طرح آنتونیو دا سانگالو را ساده‌تر کرد. او همچنین دستور داد بخش بیرونیِ مسیر گردش در بنا را که پیش‌تر ساخته شده بود، تخریب کنند. بنابراین، تغییر طرح گاهی مستلزم برچیدن قسمت‌های موجود بود تا ساخت‌وساز بتواند پیش برود.
کارلو مادرنو بعدها با افزودن شبستان و سامان دادن ورودی، نقشه مرکزی میکلآنژ را به سمت شرق گسترش داد. به این ترتیب، ساختمان شکل صلیب لاتین پیدا کرد. طرح منتخب برامانته بازوهایی هم‌اندازه داشت، اما گسترش بنا به دست مادرنو، مسیر رسیدن به فضای مرکزی را طولانی‌تر کرد.
طبق تاریخ رسمی کلیسا، مادرنو نمای عظیم کنونی را نیز بین سال‌های 1608 و 1612 ساخت. وقتی شما بررسی می‌کنید چه کسانی سن پیترو را ساخته‌اند، این تفاوت مسئولیت‌ها اهمیت دارد: طرح اولیه، بازنگری آن، تکمیل گنبد و ساخت ورودی، هرکدام به مرحله‌ای جداگانه تعلق داشتند.
چرا ساخت کلیسا 120 سال طول کشید؟
عملیات ساخت بین سال‌های 1506 و 1626، دوره زمامداری 20 پاپ را دربر گرفت. در این مدت، نقشههای معماری متفاوتی پذیرفته شد. طرح برامانته با بازوهای هم‌اندازه، ساده‌سازی میکلآنژ و گسترش بنا به دست مادرنو نشان می‌دهند پروژه تا چه اندازه تغییر کرد.
آشفتگی سیاسی هم بر کار اثر گذاشت. ساخت‌وساز در دوره پاپی آدریان ششم و کلمنت هفتم عملاً به مرز توقف رسیده بود. غارت رم در سال 1527 شهر را دچار بی‌نظمی گسترده کرد و پیشرفت ساخت کلیسا را باز هم تحت تأثیر قرار داد.
تأمین هزینه بخش دیگری از این کار بود. یکی از روش‌ها، اعطای آمرزش‌نامه در ازای کمک مالی به ساخت کلیسا بود. در کنار این شیوه تأمین مالی، تغییرات ثبت‌شده در مدیریت، بازطراحی‌ها و تخریب بخشهای ساختهشده، طولانی شدن کل پروژه را توضیح می‌دهند.
این بازه 120 ساله به این معنا نیست که ساخت هر بخش به همان اندازه طول کشید. مرحله نهایی ساخت گنبد فقط 22 ماه زمان برد. کل پروژه، هم وقفه و بازنگری داشت و هم دوره‌هایی که ساخت‌وساز با تمرکز پیش می‌رفت.
گنبد، نمای اصلی و بالداکن برنینی چه زمانی ساخته شدند؟
میکلآنژ گنبد را طراحی کرد و ساخت آن را تا تراز ساقه گنبد پیش برد. پس از مرگ او، جاکومو دلا پورتا و دومنیکو فونتانا گنبد را بین سال‌های 1588 و 1590 تکمیل کردند. بنابراین، تکمیل آن هم به طراحی او وابسته بود و هم به کار بعدی این دو معمار.
گنبد دو پوسته دارد که میان آن‌ها فضای خالی است. هنگام تکمیل، شکل آن نسبت به طرح اولیه نوک‌تیزتر و کشیده‌تر شد. در 18 نوامبر 1593، یک گوی و صلیب برنزیِ طلاکاری‌شده، ساخته سباستیانو توریجانی، بالای فانوس گنبد نصب شد.
پس از آن، مادرنو نمای اصلی را در سال‌های 1608–1612 ساخت. اوربان هشتم کلیسای جدید را در 18 نوامبر 1626 تقدیس کرد. این تاریخ‌ها به شما کمک میکنند زمان تکمیل اجزای اصلی معماری را از مراسم تقدیس کلیسا جدا کنید.
برنینی در سال 1624، بالداکن بالای محراب اصلی را برای اوربان هشتم طراحی کرد. واتیکان نیوز تاریخ تکمیل آن را 1633 اعلام می‌کند. بنابراین، ساخت این سایبان پیش از تقدیس کلیسا آغاز شد و پس از آن ادامه یافت.
خط زمانی
- قرن دوم: ساخت بنای یادمانی معروف به یادمان گایوس که آن را نشانه محل آرامگاه پطرس تفسیر میکنند.
- قرن چهارم: کنستانتین دستور ساخت نخستین کلیسای سن پیترو را می‌دهد.
- 18 آوریل 1506: ژولیوس دوم سنگ بنای کلیسای جدید را می‌گذارد.
- 1513–1514: ژولیوس دوم و برامانته در می‌گذرند؛ ساخت‌وساز کند می‌شود.
- 1527: غارت رم روند ساخت را مختل می‌کند.
- 1 ژانویه 1547: میکلآنژ معمار ارشد می‌شود.
- 1588–1590: جاکومو دلا پورتا و دومنیکو فونتانا گنبد را تکمیل میکنند.
- 18 نوامبر 1593: گوی و صلیب برنزی بالای فانوس گنبد نصب می‌شوند.
- 1608–1612: مادرنو نمای اصلی را می‌سازد.
- 1624: برنینی بالداکن را طراحی می‌کند.
- 18 نوامبر 1626: اوربان هشتم کلیسا را تقدیس می‌کند.
- 1633: به گزارش واتیکان نیوز، بالداکن تکمیل می‌شود.
- 1963: نتایج بررسی، استخوانهای مطالعه‌شده به دست گواردوچی را متعلق به مردی 60–70 ساله توصیف می‌کند.
- 1968: پل ششم کشف بقایای منتسب به پطرس را اعلام می‌کند.
- 8 اکتبر 2024: آسوشیتدپرس از یافته‌های تاریخی در جریان مرمت بالداکن گزارش می‌دهد.
چگونه باید روایت آرامگاه پطرس را از شواهد باستانشناسی جدا کرد؟
طبق سنت مسیحی، کنستانتین کلیسای خود را بر محل دفن پطرس ساخت. کاوشها وجود یک گورستان باستانی در واتیکان را در عمق 3 تا 11 متری زیر کف شبستان مرکزی ثبت کردهاند. در این کاوشها، سازه‌های آجری مقبره‌هایی از قرن دوم کشف شد.
در امتداد محور عمودی محراب اصلی و زیر آن، سازه‌ای با دو طاقچه قرار دارد که به دیواری با اندود قرمز متصل است. پژوهشگران آن را یادمان گایوس شناسایی کردند. این بنای یادمانیِ قرن دوم را نشانه محل آرامگاه پطرس تفسیر میکنند.
شناسایی استخوان‌ها ادعای مورد اختلاف دیگری را مطرح می‌کند. مارگریتا گواردوچی بقایایی را به پطرس نسبت داد و بررسی سال 1963 آن‌ها را متعلق به مردی 60–70 ساله دانست. پل ششم در سال 1968 اعلام کرد که این بقایا پیدا شده‌اند.
نشریه تاریخ نشنال جئوگرافیک، شناسایی گواردوچی و تفسیرهای او از دیوارنوشته‌ها را مورد اختلاف توصیف می‌کند. شواهد وجود مکانی باستانی برای ابراز ارادت به پطرس، هویت شخصیِ استخوانهای مشخصی را ثابت نمی‌کند. شما می‌توانید وجود گورستانِ ثبت‌شده را بپذیرید و در عین حال، موضوع انتساب استخوان‌ها را باز بگذارید.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
ژولیوس دوم برای مراسم سنگ‌بنای سال 1506، از نردبانی به داخل گودالی به عمق 7.45 متر پایین رفت. او کنار سنگ، ظرفی سفالی گذاشت که دوازده مدال یادبودِ ساخته کارادوسو را در خود داشت. این مراسم، علاوه بر ثبت یک تاریخ در سرگذشت بنا، اشیایی هم زیر ساختمان بر جای گذاشت.
تاریخ رسمی گنبد ثبت کرده است که 800 کارگر برپایی آن را طی 22 ماه در سال‌های 1588–1590 به پایان رساندند. بالداکن برنینی جزئیات دیگری دارد: زنبورهای روی آن، نشان‌های خانوادگی باربرینی هستند؛ خانواده‌ای که اوربان هشتم، سفارش‌دهنده آن، به آن تعلق داشت.
گزارش آسوشیتدپرس به تاریخ 8 اکتبر 2024، از کشف بقایای ساندویچ و آجیل هنگام مرمت بالداکن خبر داد. احتمال داده می‌شد قدمت آن‌ها بیش از 200 سال باشد. پیوند این یافته با زندگی روزمره آشناست: غذایی که هنگام کار جا مانده بود، به یافته‌ای تاریخی تبدیل شد.
مرمتگران همچنین کفِ یک کفش کودک را پیدا کردند. مهندس آلبرتو کاپیتانوچی آن را با رسم پایین فرستادن کودکان با طناب برای تمیز کردن نقاطی که دسترسی به آن‌ها دشوار بود، مرتبط دانست. این توضیح، تفسیری از آن یافته بود.
چرا سن پیترو کلیسای جامع رم نیست؟
کلیسای جامع پاپ در مقام اسقف رم، سن جووانی این لاترانو است. بنابراین، کلیسای سن پیترو این جایگاه را ندارد. تاریخ طولانی ساخت آن و پیوندش با محل دفن پطرس، تغییری در این موضوع نمی‌دهد که کدام کلیسا، کلیسای جامع رم است.
پرسش‌های متداول
کلیسای سن پیترو دقیقاً کجاست؟
در واتیکان، در دل بافت شهری رم و در مختصات تقریبی 41.90222° شمالی و 12.45333° شرقی قرار دارد.
آیا میکلآنژ گنبد را تکمیل کرد؟
میکلآنژ آن را طراحی کرد و ساختش را تا تراز ساقه گنبد پیش برد. جاکومو دلا پورتا و دومنیکو فونتانا آن را در سال‌های 1588–1590 تکمیل کردند.
آیا بالداکن برنینی در سال 1626 تکمیل شد؟
واتیکان نیوز تاریخ تکمیل آن را 1633 اعلام می‌کند. خود کلیسا در 18 نوامبر 1626 تقدیس شد.
آیا استخوان‌ها قطعاً متعلق به پطرس هستند؟
انتساب آن‌ها همچنان محل اختلاف است. گورستان و بنای یادمانی شواهدی فراهم میکنند که باید جدا از ادعای تعلق بقایای مشخص به پطرس بررسی شوند.
منابع
- ویکی‌پدیای ترکی — کلیسای سن پیترو tr.wikipedia.org
- وب‌سایت رسمی کلیسای سن پیترو — تاریخ‌های ساخت basilicasanpietro.va
- ویکی‌پدیای انگلیسی — کلیسای سن پیترو en.wikipedia.org
- وب‌سایت رسمی یوبیل 2025 — سن پیترو iubilaeum2025.va
- Pietro Zander، کلیسای سن پیترو — کلیسا basilicasanpietro.va
- موزه هنر متروپولیتن — ساخت واتیکان resources.metmuseum.org
- Pietro Zander، کلیسای سن پیترو — گنبد basilicasanpietro.va
- دانشگاه نوتردام — کلیسای سن پیترو marble.nd.edu
- دفتر مطبوعاتی واتیکان — ارائه طرح مرمت، 11 ژانویه 2024 press.vatican.va
- واتیکان نیوز — بالداکن و محراب کرسی vaticannews.va
- Pietro Zander، کلیسای سن پیترو — گورستان باستانی basilicasanpietro.va
- تاریخ نشنال جئوگرافیک — آرامگاه پطرس در کلیسای سن پیترو است… درست است؟ nationalgeographic.com
- آسوشیتدپرس — مرمتگران کار روی سایبان را به پایان می‌رسانند apnews.com
Image: Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg — Alvesgaspar, CC BY-SA 4.0
