کاظم قرهبکر (Kâzım Karabekir) در سال ۱۸۸۲ در استانبول به دنیا آمد و در سال ۱۹۴۸ در آنکارا (Ankara) درگذشت. در فاصله این دو تاریخ، در جبهه‌های بالکان، گالیپولی، عراق و قفقاز جنگید. سپس فرمانده جبهه شرقی جنگ استقلال ترکیه شد، در ۳۰ اکتبر ۱۹۲۰ قارص را تصرف کرد و ریاست هیئت ترکیه را در پیمان گومری بر عهده گرفت. اگر شما در ترکیه از کنار مدرسه یا خیابانی به نام او گذشته‌اید، این همان کسی است که نامش را دیده‌اید.
کاظم قرهبکر که بود؟
نام او هنگام تولد موسی کاظم (Mûsâ Kâzım) بود. پدرش محمدامین پاشا (Mehmed Emin Paşa) و مادرش حوا خانم (Havva Hanım) نام داشتند. او در طول زندگی هم به امپراتوری عثمانی و هم به جمهوری ترکیه خدمت کرد؛ ابتدا در مقام نظامی و سپس به‌عنوان سیاستمدار.
تحصیلاتش از ابتدا نظامی بود. در استانبول به مدرسه متوسطه نظامی فاتح (Fâtih) و دبیرستان نظامی کوللی (Kuleli) رفت. در سال ۱۹۰۲ از دانشکده جنگ فارغ‌التحصیل شد و در سال ۱۹۰۵ دوره دانشکده ستاد را به پایان رساند.
نخستین حضور مهم او در عملیات نظامی به سال ۱۹۰۹ برمی‌گردد. او در ارتش حرکت (Hareket Ordusu) خدمت کرد؛ نیرویی که قیام ۳۱ مارس را در استانبول سرکوب کرد.
کاظم قرهبکر اهل کجا بود؟
زادگاهش استانبول بود. اما خانواده‌اش از قصبه (Kasaba)، سکونتگاهی قدیمی در استان قرامان (Karaman) در آناتولی مرکزی، آمده بودند. آن سکونتگاه امروز شهرستان کاظم‌قره‌بکر (Kâzımkarabekir) در استان قرامان است. بنابراین اگر شما می‌پرسید قرهبکر اهل کجا بود، دو پاسخ دقیق وجود دارد: از نظر زادگاه، استانبول؛ از نظر ریشه خانوادگی، قرامان.
کاظم قرهبکر در کدام جبهه‌ها جنگید؟
قرهبکر پیش از جنگ استقلال، در طول یک دهه در چهار جبهه جنگید.
جنگ بالکان. او در دفاع از ادرنه (Edirne) شرکت کرد. در سال ۱۹۱۳ به اسارت بلغارها درآمد.
گالیپولی. در سال ۱۹۱۵ در منطقه کرویزدره (Kerevizdere) در جبهه چاناق‌قلعه (Çanakkale)، در نبرد گالیپولی (Gelibolu)، با نیروهای فرانسوی جنگید.
عراق. در سال ۱۹۱۶ فرماندهی سپاه هجدهم به او سپرده شد. این سپاه در محاصره کوت‌العماره شرکت داشت.
قفقاز. در سال ۱۹۱۸، در رأس سپاه اول قفقاز، ارزنجان (Erzincan)، ارزروم (Erzurum) و حسن‌قلعه (Hasankale) را تصرف کرد.
این سابقه توضیح می‌دهد که چرا در سال ۱۹۱۹ دوباره به شرق فرستاده شد. او از پیش با منطقه میان ارزنجان و ارزروم آشنا بود.
فرمانده جبهه شرقی
قرهبکر به فرماندهی سپاه پانزدهم در ارزروم منصوب شد. او در ۳ مه ۱۹۱۹ به این شهر رسید.
دو ماه بعد، تصمیمی تعیین‌کننده گرفت. مصطفی کمال (Mustafa Kemal) در ژوئیه ۱۹۱۹ از ارتش استعفا داد. قرهبکر به او اطلاع داد که همچنان او را فرمانده خود می‌داند. هنگامی که کنگره ارزروم در ۲۳ ژوئیه ۱۹۱۹ آغاز شد، قرهبکر از انتخاب مصطفی کمال به ریاست آن حمایت کرد.
او در جنگ استقلال، جبهه شرقی را فرماندهی کرد. منطقه اصلی عملیاتش پیرامون ساریقامیش (Sarıkamış)، قارص (Kars) و گومری بود.
حمله در ۲۸ سپتامبر ۱۹۲۰ آغاز شد. نیروهای او روز بعد، ۲۹ سپتامبر، ساریقامیش را تصرف کردند. در ۳۰ اکتبر ۱۹۲۰، نیروهای ترکیه به فرماندهی او قارص را از ارتش ارمنستان گرفتند. پس از پیروزی قارص، در همان سال ۱۹۲۰ به درجه فریق (ferik)، معادل سپهبد، ارتقا یافت. پیروزی‌هایش در شرق لقب «فاتح شرق» را برای او به همراه آورد.
این لشکرکشی پشت میز مذاکره پایان یافت. در شب ۲–۳ دسامبر ۱۹۲۰، هیئت ترکیه به ریاست قرهبکر پیمان گومری را با نمایندگان ارمنستان امضا کرد. ارمنستان شوروی این پیمان را تصویب نکرد. پیمان‌های مسکو و قارص در سال ۱۹۲۱ جایگزین آن شدند.
ارتش کودکان ارزروم
جنگ، کودکان بسیاری را در آناتولی شرقی نیازمند مراقبت کرده بود. قرهبکر دو نهاد برای آنان تأسیس کرد: ارتش کودکان ارزروم و شهر کودکان ساریقامیش. هر دو، مرکز آموزش و حمایت از کودکانی بودند که از جنگ آسیب دیده بودند.
نامه‌ای نشان می‌دهد که هم‌ردیفان او چه نگاهی به این فعالیت داشتند. عصمت پاشا (İsmet Paşa) در ۷ مه ۱۹۲۲ در نامه‌ای به قرهبکر، مدارس و تلاش‌های او برای کودکان را ستود.
مخالفت سیاسی، محاکمه و ریاست مجلس
قرهبکر در سال ۱۹۲۴ رئیس حزب تازه‌تأسیس جمهوری‌خواه ترقی‌خواه (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) شد.
در سال ۱۹۲۶، در چارچوب تحقیقات درباره طرح سوءقصد ازمیر، محاکمه شد. او در ۲۳ ژوئیه ۱۹۲۶ تبرئه شد.
یکی از رویدادهای این سال‌ها همچنان محل بحث است. بنا بر خاطرات خود قرهبکر، او و مصطفی کمال در ۱۴ اوت ۱۹۲۳، در نشستی در کانون ترک آنکارا (Ankara Türk Ocağı)، بر سر ترجمه قرآن به ترکی بحث کردند. تاریخ‌پژوهان برداشت‌های متفاوتی از طرح ترجمه دارند. پژوهش سال ۲۰۰۳ عثمان زمرد (Osman Zümrüt)، ابتکار آتاتورک را تلاشی برای فهم متن به دست مردم می‌داند، نه کوششی برای حذف دین. شما باید روایت این خاطرات را دیدگاه یکی از طرف‌های بحث بدانید، نه واقعیتی قطعی و اثبات‌شده.
قرهبکر در سال‌های پایانی زندگی دوباره به بالاترین سطوح مسئولیت عمومی بازگشت. در ۵ اوت ۱۹۴۶، در دور نخست رأی‌گیری با ۳۷۹ رأی به ریاست مجلس ملی کبیر ترکیه انتخاب شد. او در ۲۶ ژانویه ۱۹۴۸ در آنکارا درگذشت و تا زمان مرگ این سمت را بر عهده داشت.
امروز کجا میتوانید میراث او را ببینید؟
مستقیم‌ترین راه آشنایی با قرهبکر، رفتن به محله ارنکوی (Erenköy) استانبول است. او در ۱۵ نوامبر ۱۹۳۰ عمارتی در آنجا خرید. دخترانش حیات (Hayat) و تیمثال (Timsal)، همراه با نوه‌اش گولدن غازی‌اوغلو (Gülden Gazioğlu)، در ۲ دسامبر ۲۰۰۲ بنیاد کاظم قرهبکر (Kâzım Karabekir Vakfı) را تأسیس کردند. این عمارت در ۱ اکتبر ۲۰۰۵ به‌عنوان خانهموزه افتتاح شد. وسایل شخصی و اسناد او در آن به نمایش گذاشته شدهاند.
اگر شما به شرق ترکیه سفر می‌کنید، نام مکان‌ها خودشان روایتگر این تاریخ‌اند. ارزروم از مه ۱۹۱۹ مقر فرماندهی او بود. ساریقامیش و قارص شهرهایی بودند که نیروهایش در پاییز ۱۹۲۰ تصرف کردند.
خط زمانی
- ۱۸۸۲ در استانبول به دنیا آمد.
- ۱۹۰۲ از دانشکده جنگ فارغ‌التحصیل شد.
- ۱۹۰۵ دوره دانشکده ستاد را به پایان رساند.
- ۱۹۱۳ هنگام دفاع از ادرنه به اسارت بلغارها درآمد.
- ۱۹۱۵ در نبردهای کرویزدره در گالیپولی جنگید.
- ۱۹۱۶ به فرماندهی سپاه هجدهم در عراق منصوب شد.
- ۳ مه ۱۹۱۹ به‌عنوان فرمانده سپاه پانزدهم وارد ارزروم شد.
- ۲۹ سپتامبر ۱۹۲۰ نیروهایش ساریقامیش را تصرف کردند.
- ۳۰ اکتبر ۱۹۲۰ قارص را تصرف کرد.
- ۲–۳ دسامبر ۱۹۲۰ ریاست هیئت ترکیه را بر عهده داشت که پیمان گومری را امضا کرد.
- ۱۹۲۴ رئیس حزب جمهوری‌خواه ترقی‌خواه شد.
- ۲۳ ژوئیه ۱۹۲۶ در محاکمه پرونده سوءقصد ازمیر تبرئه شد.
- ۵ اوت ۱۹۴۶ به ریاست مجلس ملی کبیر ترکیه انتخاب شد.
- ۲۶ ژانویه ۱۹۴۸ در آنکارا درگذشت.
- ۱ اکتبر ۲۰۰۵ خانهموزه او در ارنکوی افتتاح شد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- مارش نوشت. قرهبکر هم شعر و هم موسیقی مارش «ترک تسلیم نمی‌شود» را برای سازمان کودکانش نوشت.
- عمارت زرافه‌دار. عمارت او در ارنکوی، به‌دلیل مجسمه زرافه‌ای در باغش، به «عمارت زرافه‌دار» (Zürafalı Köşk) معروف بود.
- تدفین دوباره. در ۳۰ اوت ۱۹۸۸، بقایای پیکرش از گورستان شهدای نیروی هوایی آنکارا (Ankara Hava Şehitliği) به گورستان دولتی (Devlet Mezarlığı) منتقل شد.
- آرشیوی که اکنون در دسترس قرار می‌گیرد. بنیاد در سال ۲۰۲۱ دیجیتالی‌کردن آرشیو شخصی او را آغاز کرد. در سال ۲۰۲۶ نیز ارائه این آرشیو به پژوهشگران را شروع کرد.
- ستایش عصمت پاشا. نامه ۷ مه ۱۹۲۲ به‌طور مشخص مدارس قرهبکر و فعالیت‌هایش برای کودکان را ستوده بود.
پرسش‌های متداول
کاظم قرهبکر در جنگ استقلال فرمانده کدام جبهه بود؟
جبهه شرقی. منطقه اصلی عملیات او ساریقامیش، قارص و گومری بود. نیروهایش در ۲۹ سپتامبر ۱۹۲۰ ساریقامیش و در ۳۰ اکتبر ۱۹۲۰ قارص را تصرف کردند.
چرا به او «فاتح شرق» میگویند؟
این لقب به معنای فاتح شرق است. پیروزیهای او در جبهه شرقی در سال ۱۹۲۰، بهویژه تصرف قارص، این لقب را برایش به همراه آورد.
آیا کاظم قرهبکر محاکمه شد؟
بله. او در سال ۱۹۲۶ در چارچوب تحقیقات پرونده سوءقصد ازمیر محاکمه شد. در ۲۳ ژوئیه ۱۹۲۶ نیز تبرئه شد.
آیا میتوانید از خانه او بازدید کنید؟
بله. عمارت او در ارنکوی استانبول از ۱ اکتبر ۲۰۰۵ خانهموزه است. وسایل شخصی و اسناد او در این موزه به نمایش گذاشته شدهاند.
آخرین سمت دولتی او چه بود؟
ریاست مجلس ملی کبیر ترکیه. او در ۵ اوت ۱۹۴۶ انتخاب شد و در ۲۶ ژانویه ۱۹۴۸، در حالی که همچنان این سمت را بر عهده داشت، درگذشت.
منابع
- ویکی‌پدیای ترکی — Kâzım Karabekir tr.wikipedia.org
- دانشنامه اسلام TDV — Kâzım Karabekir islamansiklopedisi.org.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان قارص — Kazım Karabekir kars.ktb.gov.tr
- ویکی‌پدیای انگلیسی — Kâzım Karabekir en.wikipedia.org
- دانشنامه آتاتورک — Kâzım Karabekir (1882-1948) ataturkansiklopedisi.gov.tr
- دانشنامه آتاتورک — روابط ترکیه و ارمنستان در دوره آتاتورک ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Derya Keser — ارزیابی حمایت Kazım Karabekir پاشا از کودکان یتیم dergipark.org.tr
- Hürü Sağlam-Tekir و Süleyman Tekir — Kazım Karabekir و خدمات او به آموزش dergipark.org.tr
- TBMM — رؤسای مجلس ما tbmm.gov.tr
- بنیاد Kâzım Karabekir — درباره ما kazimkarabekirvakfi.org.tr
- بنیاد Kâzım Karabekir — موزه kazimkarabekirvakfi.org.tr
Image: Kazım Karabekir.jpg — Album of the Grand National Assembly of Turkey, Vol. 1, p. 3, Public domain
