چرا گالیله محاکمه شد؟ تفتیش عقاید و عذرخواهی در 1992

گالیلئو گالیله (Galileo Galilei) در 22 ژوئن 1633 در دادگاه تفتیش عقاید رم (Roma Engizisyonu) محکوم شد. اتهامش دفاع از این اندیشه بود که زمین حرکت می‌کند. نزدیک به چهار قرن بعد، در 1992، یک پاپ پذیرفت که الهی‌دانان روزگار گالیله خطا کرده بودند. فاصله این دو تاریخ 359 سال است.

در این مقاله، شما با زندگی گالیله و آنچه از پشت تلسکوپ دید آشنا می‌شوید. می‌خوانید چرا این مشاهدات کار او را به دادگاه کشاند و بیانیه 1992 چه می‌گوید و چه نمی‌گوید.

گالیله کجا به دنیا آمد و اهل کجا بود؟

گالیله اخترشناس، فیزیک‌دان و ریاضی‌دان ایتالیایی بود. او در 15 فوریه 1564 در پیزا (Pisa) به دنیا آمد.

در دانشگاه پیزا درس خواند، اما بدون گرفتن مدرک دانشگاه را ترک کرد. بعدها به تدریس ریاضی پرداخت. از 1589 تا 1592 صاحب کرسی ریاضی دانشگاه پیزا بود. پس از آن، تا 1610 در دانشگاه پادووا سمت مشابهی داشت.

اختراعات گالیله: او واقعاً چه ساخت؟

خیلی‌ها اختراع تلسکوپ را به گالیله نسبت می‌دهند. اما او مخترع تلسکوپ نبود. نخستین تلسکوپ‌ها در 1608 در هلند (Hollanda) پدیدار شدند. گالیله از وجود این وسیله باخبر شد و در 1609 نمونه خودش را ساخت. سپس آن را بهبود داد.

کارهای دیگر او در سال‌های اقامت در پادووا کمتر شناخته شده‌اند:

• روی دمانما یا ترموسکوپ کار کرد؛ ابزاری که تغییرات دما را نشان می‌دهد.
• پرگاری برای محاسبات هندسی و نظامی توسعه داد.
• در 1594، برای دستگاهی که آب را بالا می‌کشید، حق اختراع گرفت.

پس پاسخ دقیق این است: گالیله ابزارها را بهبود می‌داد و کاربردهای تازه‌ای برایشان پیدا می‌کرد. مشهورترین ابزار او هم در آغاز، ایده شخص دیگری بود.

تلسکوپ گالیله: از بزرگ‌نمایی هشت‌برابری تا بیست‌برابری

در اوت 1609، گالیله تلسکوپی با بزرگ‌نمایی هشت‌برابری به سنای ونیز (Venedik Senatosu) ارائه کرد. در پاییز همان سال، ابزاری با بزرگ‌نمایی حدود بیست‌برابری را به‌سوی آسمان گرفت.

شما زوم دوربین گوشی‌تان را در نظر بگیرید. رفتن از 8x به 20x مثل تفاوت میان دیدن یک تابلوی دوردست و خواندن نوشته آن است. برای گالیله، آن تابلو آسمان بود.

کشفیات گالیله

مشاهدات به‌سرعت از راه رسیدند.

• ماه (Ay)، اواخر 1609. سطح آن صاف نبود. گالیله نشان داد که ماه کوه و دره دارد.
• قمرهای مشتری، اوایل 1610. او چهار قمر پیدا کرد که به دور مشتری می‌چرخیدند. این کشف نشان داد که همه اجرام آسمانی به دور زمین نمی‌گردند.
• زهره. او اهله زهره را مشاهده کرد؛ یعنی تغییر شکل بخش روشن آن را. این مشاهده، آرایش سیاره‌ای بطلمیوس (Batlamyus) را رد می‌کرد. اما هم با منظومه کوپرنیک (Kopernik) سازگار بود و هم با منظومه تیکو براهه (Tycho Brahe). پس به‌تنهایی درستی نظریه کوپرنیک را ثابت نمی‌کرد.

در 1610، گالیله قمرهای مشتری را «ستارگان مدیچی» نامید. مدیچی‌ها (Medici)، خاندان حاکم بر توسکانی (Toskana)، بودند و او حمایتشان را می‌خواست.

این مشاهدات در آغاز رد نشدند. در آوریل 1611، ریاضی‌دانان یسوعیِ کالج رومی، کولجو رومانو (Collegio Romano)، در رم (Roma) تأیید کردند که پدیده‌های آسمانی گزارش‌شده در مشاهدات تلسکوپی گالیله واقعی‌اند.

چرا گالیله محاکمه شد؟

دردسر از پیامدهای این کشفیات آغاز شد. آن‌ها به دیدگاه کوپرنیکی درباره حرکت زمین قوت می‌دادند. در 1614، تومازو کاچینی (Tommaso Caccini)، راهب دومینیکن، از منبر کلیسای سانتا ماریا نوولا (Santa Maria Novella) در فلورانس (Floransa) سخن گفت. او دیدگاه‌های گالیله درباره حرکت زمین را نزدیک به بدعت دانست.

در 1616، کاردینال روبرتو بلارمینو (Roberto Bellarmino) به گالیله هشدار داد. به او گفته شد که آموزه کوپرنیکی را نپذیرد و از آن دفاع نکند.

سپس 1632 از راه رسید. گالیله کتاب گفت‌وگو درباره دو نظام عمده جهان را در فلورانس منتشر کرد. کتاب، نظام‌های بطلمیوس و کوپرنیک را مقایسه می‌کرد. اما روایت آن به سود دیدگاه کوپرنیکی بود.

به همین دلیل، در 1633 در برابر دادگاه تفتیش عقاید قرار گرفت. اتهام او دو بخش داشت:

1. از دیدگاه کوپرنیکی درباره حرکت زمین دفاع کرده بود.
2. با انتشار گفت‌وگو، دستور 1616 را نقض کرده بود.

محاکمه گالیله در دادگاه تفتیش عقاید در 1633

در 21 ژوئن 1633، هنگام بازجویی، گالیله به شکنجه تهدید شد. روز بعد، 22 ژوئن، دادگاه تفتیش عقاید رم او را به‌شدت مظنون به بدعت دانست. دادگاه او را ملزم کرد متنی را بخواند و امضا کند که در آن از دیدگاه‌هایش دست می‌کشید.

سپس حکم زندان او به حبس خانگی تبدیل شد. او تا پایان عمر با این محدودیت زندگی کرد.

در 1 دسامبر 1633، اجازه یافت به ویلای خود، ایل جویلو (Il Gioiello)، در آرچتری (Arcetri) برگردد. این اجازه یک شرط داشت: نمی‌توانست بازدیدکنندگانی را بپذیرد که ممکن بود با آن‌ها درباره موضوعات علمی گفت‌وگو کند.

جزئیاتی که شما در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• فقط هفت نفر از ده نفر امضا کردند. حکم 1633 را فقط هفت نفر از ده قاضیِ کاردینال امضا کردند.
• کتابی که مخفیانه از کشور خارج شد. کتاب گالیله درباره علم حرکت، دو علم جدید، مخفیانه از ایتالیا خارج شد. این کتاب در 1638 در هلند منتشر شد.
• انگشتی در معرض نمایش. در 12 مارس 1737، پیکر او به آرامگاهی یادمانی منتقل شد. آنتون فرانچسکو گوری (Anton Francesco Gori) انگشت میانی دست راست او را جدا کرد. این انگشت اکنون در مجموعه موزه گالیله نگهداری می‌شود.
• حق اختراع. کنار نام تلسکوپ، به‌ندرت از حق اختراع دستگاه بالاکشیدن آب در 1594 یاد می‌شود. این اختراع نشان می‌دهد که او مخترعی اهل عمل هم بود.

«با این حال حرکت می‌کند»: آیا گالیله این جمله را گفت؟

روایت مشهور می‌گوید گالیله پس از محاکمه زیر لب گفت: Eppur si muove، یعنی «با این حال حرکت می‌کند». جمله گیرایی است. اما شواهد آن ضعیف‌اند.

اسناد هم‌زمان با زندگی او این گفته را تأیید نمی‌کنند. قدیمی‌ترین روایت مکتوب این ماجرا فقط به حدود یک قرن پس از مرگش برمی‌گردد.

در این‌باره اختلاف‌نظر پژوهشی وجود دارد. استیلمن دریک (Stillman Drake) استدلال می‌کرد که این گفته از همان زمان‌های نخست به گالیله نسبت داده شده است. او به نقاشی‌ای اشاره می‌کرد که تاریخش را دهه 1640 دانسته بودند. پژوهش ماریو لیویو (Mario Livio) به این نتیجه رسید که آن نقاشی، به احتمال زیاد، نسخه‌ای متأخر از تصویری متعلق به 1837 است. پس شما این جمله را افسانه بدانید، نه گزارشی مستند.

مرگ گالیله

گالیله در 8 ژانویه 1642 در ویلای ایل جویلو در آرچتری درگذشت. او 77 سال داشت. شاگردش، وینچنتسو ویویانی (Vincenzo Viviani)، ثبت کرده که گالیله دو ماه آخر عمر را با تب و تپش قلب گذرانده بود.

ادعایی رایج می‌گوید او بر اثر نگاه کردن به خورشید از پشت تلسکوپ نابینا شد. اما یک بررسی در دانشگاه ایالتی سن‌دیگو، نابینایی اواخر عمر او را به بیماری چشم مرتبط می‌داند. این بررسی آب‌مروارید، آب‌سیاه و بیماری التهابی را به‌عنوان تشخیص‌های احتمالی مطرح می‌کند و می‌گوید هیچ‌کدام تأیید نشده‌اند.

بیانیه کلیسا، 359 سال بعد

پاپ ژان پل دوم (Papa II. Jean Paul) کمیسیونی کاری برای بررسی پرونده گالیله تشکیل داد. این کمیسیون در 3 ژوئیه 1981 تأسیس شد. نتایج کار آن در 31 اکتبر 1992 ارائه شد.

پاپ در سخنرانی همان روز، دیدگاه الهی‌دانان آن دوره را خطا خواند. آن‌ها معتقد بودند که بر پایه معنای تحت‌اللفظی کتاب مقدس، زمین باید در مرکز باشد.

عدد 359 صرفاً حاصل تفریق 1633 از 1992 است. درباره واژه «عذرخواهی» هم باید دقیق بود. این سخنرانی خطاها را می‌پذیرد. اما عبارت رسمی عذرخواهی در آن به کار نرفته است. عذرخواهی دانستن آن یک تفسیر است، هرچند تفسیری رایج.

خط زمانی

• 15 فوریه 1564: گالیله در پیزا به دنیا می‌آید.
• 1589–1592: صاحب کرسی ریاضی دانشگاه پیزا است.
• 1592–1610: در دانشگاه پادووا ریاضی تدریس می‌کند.
• 1594: برای دستگاه بالاکشیدن آب، حق اختراع می‌گیرد.
• 1609: تلسکوپ را بهبود می‌دهد و آن را به‌سوی آسمان می‌گیرد.
• 1610: چهار قمر مشتری را کشف می‌کند.
• آوریل 1611: ریاضی‌دانان کولجو رومانو مشاهدات تلسکوپی را تأیید می‌کنند.
• 1616: بلارمینو به او هشدار می‌دهد که آموزه کوپرنیکی را نپذیرد و از آن دفاع نکند.
• 1632: گفت‌وگو در فلورانس منتشر می‌شود.
• 22 ژوئن 1633: دادگاه تفتیش عقاید او را محکوم می‌کند و او از دیدگاه‌هایش دست می‌کشد.
• 1 دسامبر 1633: اجازه می‌یابد به ویلای خود در آرچتری برگردد.
• 1638: دو علم جدید در هلند منتشر می‌شود.
• 8 ژانویه 1642: در 77 سالگی در آرچتری درگذشت.
• 12 مارس 1737: پیکر او به آرامگاهی یادمانی منتقل می‌شود.
• 3 ژوئیه 1981: کمیسیون پاپ برای بررسی پرونده گالیله تأسیس می‌شود.
• 31 اکتبر 1992: ژان پل دوم به خطاهای الهی‌دانان آن دوره اذعان می‌کند.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — گالیلئو گالیله en.wikipedia.org
2. دانشنامه فلسفه استنفورد — گالیلئو گالیله plato.stanford.edu
3. موزه گالیله — گالیلئو گالیله catalogue.museogalileo.it
4. موزه گالیله — زندگی museogalileo.it
5. کتابخانه کنگره — گالیله و تلسکوپ loc.gov
6. دانشگاه رایس — پروژه گالیله: تلسکوپ galileo.library.rice.edu
7. رصدخانه واتیکان — گالیله: مروری کوتاه vaticanobservatory.org
8. آکادمی پاپی علوم — 31 اکتبر 1992 pas.va

Image: Galileo before the Holy Office – Joseph-Nicolas Robert-Fleury, 1847.png — Joseph-Nicolas Robert-Fleury, Public domain