نبردناو دردنوت چیست؟ کشتی‌های جنگی و رقابت دریایی

دردنوت (Dretnot) به نسلی از نبردناوها گفته می‌شود که نام خود را از اچ‌ام‌اس دردنوت گرفته‌اند؛ کشتی‌ای که ساختش در سال 1906 تکمیل شد و توپ‌های اصلی بزرگ و هم‌کالیبر را با سامانه رانش توربین بخار ترکیب کرد. ده توپ 12 اینچی و سرعت 21 گره دریایی آن، معیارهای تازه‌ای برای نبردناوها تعیین کردند. این کشتی رقابت تسلیحاتی دریایی از پیش موجود میان بریتانیا (Britanya) و آلمان (Almanya) را به سوی ساخت این نوع جدید برد.

بااین‌حال، کشتی‌ای که نامش بر این نسل ماند، در بزرگ‌ترین نبرد ناوگان‌های دردنوت حضور نداشت. هنگامی که ناوگان‌ها در سال 1916 در یوتلاند (Jutland) با یکدیگر روبه‌رو شدند، اچ‌ام‌اس دردنوت در حال تعمیر و نگهداری بود. اگر شما توپ‌ها، موتورخانه و سابقه خدمت جنگی آن را دنبال کنید، می‌بینید که چگونه یک طرح، ارزش ناوگان‌های موجود را تغییر داد، بی‌آنکه بحث بر سر معنای پیروزی دریایی را پایان دهد.

چه چیزی دردنوت‌ها را از نبردناوهای قدیمی‌تر متمایز می‌کرد؟

این نام از یک کشتی مشخص آمده بود. ادوارد هفتم (VII. Edward)، پادشاه بریتانیا، در 10 فوریه 1906 اچ‌ام‌اس دردنوت را در کشتی‌سازی نیروی دریایی پورتسموث (Portsmouth) به آب انداخت. پس از آن، نبردناوهای مشابه به دردنوت معروف شدند. نسل قبلی نیز «پیش‌دردنوت» نام گرفت. به این ترتیب، کشتی سال 1906 مرز میان دو نسل شد.

توپخانه اصلی کشتی این تفاوت را آشکار می‌کرد. نبردناوهای آن دوره معمولاً چهار توپ سنگین داشتند. اچ‌ام‌اس دردنوت ده توپ داشت که همگی از کالیبر 12 اینچ، معادل حدود 305 میلی‌متر، بودند. این توپ‌ها در پنج برجک دوتوپه جای گرفته بودند. تغییر هم به تعداد توپ‌های سنگین مربوط می‌شد و هم به یکسان بودن کالیبر توپخانه اصلی.

توربین‌های بخار، نوآوری مهم دیگر بودند. اچ‌ام‌اس دردنوت که ساختش در سال 1906 تکمیل شد، توپخانه اصلی سنگین را با رانش توربینی همراه کرد. بنابراین، برای شناخت این کشتی باید فراتر از توپ‌هایش را دید. تسلیحات و ماشین‌آلات آن در کنار هم معیار طراحی تازه‌ای ساختند.

دریاسالار جان فیشر (John Fisher) حامی اصلی پروژه بود. او در سال 1904 به مقام لرد اول دریا رسید. سِر فیلیپ واتس (Philip Watts) طرح کشتی را در دوره‌ای تهیه کرد که مدیر ساخت‌وساز نیروی دریایی بود؛ مقامی که از 1902 تا 1912 در اختیار داشت. حمایت فیشر و کار طراحی واتس، هر دو در شکل‌گیری کشتی نقش محوری داشتند.

چرا توپ‌های سنگین و توربین‌های اچ‌ام‌اس دردنوت مهم بودند؟

ده توپ سنگین، تفاوت عددی چشمگیری میان اچ‌ام‌اس دردنوت و نبردناوهایی ایجاد می‌کرد که معمولاً چهار توپ سنگین داشتند. اما شمار کل توپ‌های کشتی با شمار توپ‌هایی که می‌توانستند در هر جهت شلیک کنند، یکی نبود. چیدمان برجک‌ها اجازه می‌داد هشت توپ اصلی به یک سمت کشتی آتش کنند. اگر شما کشتی‌ها را فقط بر اساس تعداد کل توپ‌ها مقایسه می‌کنید، باید این محدودیت چیدمان را هم در نظر بگیرید.

توربین‌های بخار با طراحی پارسونز (Parsons)، اچ‌ام‌اس دردنوت را به سرعت 21 گره دریایی می‌رساندند. این سرعت حدود سه گره از نبردناوهای متعارف با موتورهای رفت‌وبرگشتی بیشتر بود. توربین‌ها همچنین می‌توانستند در فضایی برابر با موتورهای بخار رفت‌وبرگشتی، توان بیشتری تولید کنند. اهمیت آن‌ها هم در سرعت بود و هم در توانی که از حجم مشخصی از فضای ماشین‌آلات به دست می‌آمد.

این عملکرد هزینه‌ای هم داشت. توربین‌های اولیه با انتقال مستقیم نیرو، در سرعت‌های پایین پیمایش سوخت بیشتری از ماشین‌آلات رفت‌وبرگشتی مصرف می‌کردند. بنابراین، سامانه رانش اچ‌ام‌اس دردنوت نمونه‌ای از یک بده‌بستان عملی بود: سرعت بیشتر، در همه شرایط کارکرد به معنای مصرف بهینه‌تر سوخت نبود.

برای درک این تغییر می‌توانید به مثالی روزمره فکر کنید. شما ممکن است دستگاهی سالم را عوض کنید، چون مدل جدید انتظارتان را تغییر داده است. نبردناوهای پیش‌دردنوت بریتانیا پس از 1906 همچنان وجود داشتند، اما اچ‌ام‌اس دردنوت ارزش نسبی آن‌ها را کاهش داد. معیار تازه، شیوه ارزیابی مجموعه‌ای از تجهیزات گران‌قیمت موجود را عوض کرد.

رقابت تسلیحاتی دریایی بریتانیا و آلمان چگونه شتاب گرفت؟

رقابت دریایی بریتانیا و آلمان پیش از اچ‌ام‌اس دردنوت آغاز شده بود. بریتانیا در سال 1889 «معیار دو قدرت» را پذیرفت. بر اساس آن، نیروی دریایی بریتانیا باید از مجموع نیروهای دریایی دو قدرت بعدی بزرگ‌تر می‌بود. بنابراین، سنجش قدرت دریایی از قبل بر مقایسه با ناوگان‌های دیگر تکیه داشت.

قانون نیروی دریایی آلمان در سال 1900، ناوگانی بزرگ‌تر را پیش‌بینی می‌کرد. این برنامه چند سال پیش از ظهور اچ‌ام‌اس دردنوت وجود داشت. پس این کشتی رقابت را ایجاد نکرد. ورود آن در سال 1906 نوع نبردناوی را تغییر داد که رقابت، بیش‌ازپیش بر سر آن شکل می‌گرفت.

بریتانیا با پیامدی دشوار از نوآوری خودش روبه‌رو شد. با معطوف شدن توجه‌ها به شمار نبردناوهای نوع جدید، ناوگان بزرگ پیش‌دردنوت این کشور ارزش نسبی خود را از دست داد. پس از آنکه اچ‌ام‌اس دردنوت معیار متفاوتی تعیین کرد، داشتن تعداد زیادی کشتی قدیمی دیگر به اندازه قبل شاخص تعیین‌کننده قدرت نبود.

قوانین آلمان به این روند شتاب دادند. قانون نیروی دریایی سال 1906، شناورهای جنگی بزرگ جدید را در برنامه ساخت سالانه سه کشتی گنجاند. قانون سال 1908 هدف سالانه را برای چهار سال بعد به چهار شناور جنگی بزرگ افزایش داد. این‌ها اهداف اعلام‌شده ساخت بودند و به رقابت، آهنگی مشخص می‌دادند.

قانون سال 1908 آلمان و هراس دریایی سال 1909 در بریتانیا، برنامه بزرگ کشتی‌سازی بریتانیا را در واکنش به تهدیدی که از سوی آلمان احساس می‌شد، به راه انداختند. این رقابت، قانون‌گذاری، نگرانی عمومی و ساخت کشتی را به هم پیوند زد. الگوی فنی اچ‌ام‌اس دردنوت به بخشی از رقابتی گسترده‌تر تبدیل شد: هر کشور چند کشتی مدرن خواهد ساخت؟

آمار سال‌های بعد، ابعاد واکنش بریتانیا را نشان می‌دهد. بریتانیا بر اساس بودجه‌های 1912 و 1913 خود، ساخت ده سوپردردنوت جدید را آغاز کرد. آلمان در همین دوره ساخت پنج کشتی را شروع کرد. برای شما به‌عنوان خواننده، شمار کشتی‌هایی که ساختشان آغاز شد، مقایسه روشن‌تری فراهم می‌کند تا اینکه رقابت تسلیحاتی را صرفاً فضای کلی رقابت میان دو کشور بدانید.

خط زمانی

• 1889: بریتانیا معیار دو قدرت را پذیرفت؛ نیروی دریایی این کشور باید از مجموع نیروهای دریایی دو قدرت بعدی بزرگ‌تر می‌بود.
• 1900: قانون نیروی دریایی آلمان، ایجاد ناوگانی بزرگ‌تر را پیش‌بینی کرد.
• 1904: جان فیشر به مقام لرد اول دریا رسید.
• 10 فوریه 1906: ادوارد هفتم اچ‌ام‌اس دردنوت را در پورتسموث به آب انداخت.
• 1908: آلمان هدف سالانه ساخت شناورهای جنگی بزرگ را برای چهار سال بعد به چهار فروند افزایش داد.
• 1909: هراس دریایی در بریتانیا، برنامه بزرگی برای ساخت کشتی به راه انداخت.
• 1914: اچ‌ام‌اس دردنوت در دریای شمال (Kuzey Denizi)، به‌عنوان ناو سرفرماندهی اسکادران چهارم نبرد مستقر در اسکاپا فلو (Scapa Flow)، خدمت کرد.
• 18 مارس 1915: اچ‌ام‌اس دردنوت با کوبیدن بدنه خود به زیردریایی آلمانی U-29، آن را غرق کرد.
• 31 مه تا 1 ژوئن 1916: ناوگان‌های بریتانیا و آلمان در یوتلاند، در آب‌های مقابل سواحل دانمارک (Danimarka)، با هم جنگیدند.

دردنوت‌ها در جنگ جهانی اول چگونه به کار گرفته شدند؟

در جنگ جهانی اول (I. Dünya Savaşı)، ناوگان بزرگ بریتانیا از پایگاه‌های اسکاپا فلو، اینورگوردون (Invergordon) و روزیت (Rosyth)، برتری خود را در دریای شمال حفظ می‌کرد. این پایگاه‌ها جایگاه نبردناوها را در چارچوب عملیاتی گسترده‌تری نشان می‌دهند. اهمیت آن‌ها در زمان جنگ، در کنار احتمال نبرد با ناوگان دشمن، شامل حفظ تسلط مستمر بر دریا هم بود.

اچ‌ام‌اس دردنوت در سال 1914 در دریای شمال، به‌عنوان ناو سرفرماندهی اسکادران چهارم نبرد مستقر در اسکاپا فلو، خدمت می‌کرد. چشمگیرترین مورد ثبت‌شده از غرق کردن یک شناور به دست آن، به حریفی بسیار متفاوت از یک نبردناو بزرگ دیگر مربوط بود. این کشتی در 18 مارس 1915 با کوبیدن بدنه خود به زیردریایی آلمانی U-29، آن را غرق کرد.

تنها رویارویی عمده ناوگان‌های بزرگ دردنوت در نبرد یوتلاند رخ داد. این نبرد در 31 مه تا 1 ژوئن 1916، در آب‌های مقابل سواحل دانمارک، جریان داشت. نیروی بریتانیا شامل 28 نبردناو دردنوت بود. همین رویارویی بزرگ ناوگان‌ها، یوتلاند را به رویدادی محوری در تاریخ جنگی این نوع کشتی تبدیل می‌کند.

کشتی‌های حاضر در آنجا، پیشرفت نسبت به طرح اولیه را هم نشان دادند. اچ‌ام‌اس بارهام (HMS Barham) و اچ‌ام‌اس ولیانت (HMS Valiant) با اسکادران پنجم نبرد جنگیدند و توپ‌های اصلی 15 اینچی داشتند. توپ‌های اصلی اچ‌ام‌اس دردنوت 12 اینچی بودند. این مقایسه نشان می‌دهد کشتی‌هایی که در سال 1916 می‌جنگیدند، از نظر کالیبر توپ از معیار تعیین‌شده در سال 1906 فراتر رفته بودند.

پس از یوتلاند، هر دو طرف ادعای پیروزی کردند. بریتانیا 14 کشتی و آلمان 11 کشتی از دست داد. آلمان، غرق کردن شمار بیشتری از کشتی‌های دشمن را مبنای پیروزی می‌دانست. بریتانیا ادعای خود را بر حفظ برتری دریایی و ادامه محاصره استوار می‌کرد. تلفات کشتی‌ها و تسلط بر دریا، مبنای ارزیابی‌های متفاوت از یک نبرد واحد شدند.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

نقشه‌ای از زره‌بندی کشتی که باقی مانده است، طراحی آن را ملموس‌تر می‌کند. مجموعه موزه‌های سلطنتی گرینویچ (Royal Museums Greenwich) نقشه‌ای از دردنوت با مقیاس 1:192 و امضای واتس در اختیار دارد. این نقشه چهار تراز عرشه و چیدمان زره را در مقاطع A–F نشان می‌دهد. شما می‌توانید این نام مشهور را به آرایش مستند عرشه‌ها و حفاظت زرهی آن پیوند دهید.

تأسیسات پورتسموث نیز نیازهای این نبردناو تازه را آشکار می‌کنند. در سال 1906، تنها یک حوض خشک در آنجا می‌توانست اچ‌ام‌اس دردنوت را با ایمنی در خود جای دهد. در نتیجه، تأسیسات کشتی‌سازی به توسعه نیاز داشتند. اثر این طرح از توپ‌ها و موتورها فراتر رفت و به زیرساخت لازم برای پشتیبانی از کشتی رسید.

خود اچ‌ام‌اس دردنوت در یوتلاند حضور نداشت، زیرا از 18 آوریل تا 22 ژوئن 1916 در پورتسموث در حال تعمیر و نگهداری بود. این بازه زمانی، تمام مدت نبرد را در بر می‌گرفت. کشتی‌ای که نام خود را به این نسل داده بود، از تنها رویارویی عمده ناوگان‌های بزرگ دردنوت غایب ماند.

پرسش‌های متداول

نبردناو دردنوت چیست؟

دردنوت به نسلی از نبردناوها گفته می‌شود که نام خود را از اچ‌ام‌اس دردنوت گرفته‌اند؛ کشتی‌ای که ساختش در سال 1906 تکمیل شد. ویژگی تعیین‌کننده، ترکیب توپ‌های اصلی بزرگ و هم‌کالیبر با سامانه رانش توربین بخار بود. نبردناوهای قدیمی‌تر به پیش‌دردنوت معروف شدند.

اچ‌ام‌اس دردنوت چند توپ سنگین داشت؟

این کشتی ده توپ اصلی 12 اینچی، معادل حدود 305 میلی‌متر، در پنج برجک دوتوپه داشت. به‌دلیل محل قرارگیری برجک‌ها، هشت توپ می‌توانستند به یک سمت کشتی شلیک کنند. بنابراین، شمار کل توپ‌ها با شمار توپ‌های قابل استفاده برای آتش به یک سمت، متفاوت بود.

آیا اچ‌ام‌اس دردنوت رقابت تسلیحاتی دریایی بریتانیا و آلمان را آغاز کرد؟

خیر. قانون نیروی دریایی آلمان در سال 1900 از قبل ناوگانی بزرگ‌تر را پیش‌بینی کرده بود. ورود اچ‌ام‌اس دردنوت در سال 1906، رقابت موجود را به سوی نبردناوهای نسل جدید برد و ارزش نسبی ناوگان قدیمی‌تر بریتانیا را کاهش داد.

آیا اچ‌ام‌اس دردنوت در نبرد یوتلاند شرکت کرد؟

خیر. این کشتی از 18 آوریل تا 22 ژوئن 1916 برای تعمیر و نگهداری در پورتسموث بود. یوتلاند در 31 مه تا 1 ژوئن، هنگامی رخ داد که این کارها در جریان بود.

منابع

1. ویکی‌پدیا — دردنوت tr.wikipedia.org
2. دانشگاه ملبورن — اچ‌ام‌اس دردنوت torp.esrc.unimelb.edu.au
3. ویکی‌پدیا — دردنوت en.wikipedia.org
4. موزه‌های سلطنتی گرینویچ — ماکت کشتی دردنوت rmg.co.uk
5. موزه‌های سلطنتی گرینویچ — نقشه زره‌بندی دردنوت rmg.co.uk
6. ویکی‌پدیا — اچ‌ام‌اس دردنوت (1906)) en.wikipedia.org
7. Sea Your History — کشتی‌سازی نیروی دریایی پورتسموث: در آستانه سده جدید seayourhistory.org.uk
8. مرکز اسناد چرچیل، دانشگاه کمبریج — تهدید دریایی آلمان archives.chu.cam.ac.uk
9. انتشارات دانشگاه کمبریج — عصر دردنوت، 1904–1914 cambridge.org
10. دیرک بونکر — رقابت دریایی میان آلمان و بریتانیای کبیر، 1898–1912 encyclopedia.1914-1918-online.net
11. سازمان اسناد ملی اسکاتلند — نبرد یوتلاند 1916 nrscotland.gov.uk
12. کتابخانه مجلس اعیان — نبرد یوتلاند: صدمین سالگرد lordslibrary.parliament.uk

FAQ

Image: HMS Dreadnought 1906 H61017.jpg — Adam Cuerden, Public domain