Dretnot nedir? HMS Dreadnought ve denizlerdeki yarış

1906’da tamamlanan HMS Dreadnought, on büyük ana topu ve buhar türbinlerini birleştiren zırhlıydı. Siz bu yazıda, dretnot adının bu gemiden nasıl yayıldığını ve deniz rekabetini nasıl değiştirdiğini öğreneceksiniz. Ardından benzer zırhlılara dretnot, önceki kuşağa ise ön-dretnot denilmeye başlandı. [1][3][4]

Gemide on ana top bulunmasına rağmen, aynı bordaya ancak sekizi ateş edebiliyordu. Bu fark, toplam silah sayısıyla kullanılabilir ateş gücünün neden ayrı değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. Toplardan türbinlere uzanan teknik değişim, Britanya ile Almanya arasındaki rekabetin ölçüsünü de değiştirdi. Jutland Muharebesi ise bu gemilerin savaşta nasıl kullanıldığını değerlendirebileceğiniz somut bir örnek sunuyor. [3][6]

Dretnotları önceki zırhlılardan ayıran özellikler nelerdi?

Dretnot terimini anlamak için önce HMS Dreadnought’un hangi özellikleri birleştirdiğine bakmak gerekiyor. 1906’da tamamlanan gemi, aynı büyük çaptaki toplardan oluşan bir ana batarya taşıyordu. Bu silah düzenine, gemiyi hareket ettiren buhar türbinli tahrik sistemi eşlik ediyordu. Dolayısıyla değişim, yalnızca daha fazla büyük top taşımaktan ibaret değildi. [3]

Dönemin zırhlıları genellikle dört büyük top taşırken, HMS Dreadnought on büyük top taşıyordu. Bunların her biri 12 inç, yaklaşık 305 mm çapındaydı. On ana top, beş adet çift namlulu taret içine yerleştirilmişti. Bu karşılaştırma, önceki kuşakla yeni gemi arasındaki silahlanma farkını açıkça gösteriyor. [2][4]

Geminin adı, 1906’da denize indirilmesinin ardından benzer zırhlıları tanımlamak için kullanılmaya başlandı. Önceki gemilere verilen ön-dretnot adı da bu yeni sınıflandırmanın diğer tarafını oluşturdu. Siz bir denizcilik metninde dretnot sözcüğüyle karşılaştığınızda, tek bir gemiden söz edilmeyebileceğini bilmelisiniz. HMS Dreadnought belirli gemiyi, dretnot ise onun ardından adlandırılan zırhlı kuşağını anlatır. [1]

Projenin başlıca destekçisi, 1904’te Birinci Deniz Lordu olan Amiral John Fisher’dı. Tasarımı ise 1902–1912 arasında Donanma İnşa Direktörü görevini yürüten Sir Philip Watts hazırladı. Kral VII. Edward, gemiyi 10 Şubat 1906’da Portsmouth Tersanesi’nde denize indirdi. Böylece tasarımın destekçisi, tasarımcısı ve denize indirilme törenindeki hükümdar farklı roller üstlendi. [2][4]

HMS Dreadnought’un büyük topları ve türbinleri neden önemliydi?

HMS Dreadnought’un ana bataryası, aynı büyük çapta on topu bir araya getiriyordu. Bu düzen, geminin temel yeniliklerinden biri olarak türbinli tahrikle birlikte değerlendiriliyor. Burada belirleyici nokta, 305 mm çapındaki topların ana bataryayı oluşturmasıydı. Dönemin genellikle dört büyük top taşıyan zırhlılarıyla karşılaştırıldığında, sayıdaki değişim belirgindi. [3][4]

Ancak on top taşımak, her yönde on top kullanabilmek anlamına gelmiyordu. Taretlerin konumu nedeniyle HMS Dreadnought, bir bordaya aynı anda sekiz ana topla ateş edebiliyordu. Siz geminin silah gücünü karşılaştırırken, toplam top sayısıyla borda ateşini ayrı değerlendirmelisiniz. Beş çift namlulu taret bilgisi, yerleşim düzeniyle birlikte okunduğunda daha anlamlı hale gelir. [2][6]

Hareket sisteminde kullanılan Parsons tasarımı buhar türbinleri, gemiyi 21 knot hıza çıkarıyordu. Geleneksel piston makineli zırhlılarla karşılaştırıldığında, bu yaklaşık üç knot hız üstünlüğü sağlıyordu. Türbinler ayrıca aynı makine hacminde pistonlu buhar makinelerinden daha fazla güç üretebiliyordu. Böylece topların yanındaki ikinci teknik değişim, doğrudan geminin hareket kabiliyetinde görülüyordu. [3][4]

Bununla birlikte, ilk doğrudan tahrikli türbinlerin düşük seyir hızlarında bir dezavantajı bulunuyordu. Bu koşullarda türbinler, pistonlu buhar makinelerinden daha fazla yakıt tüketiyordu. Dolayısıyla 21 knot hız sağlayan sistemin değerlendirmesinde, düşük hızdaki tüketim de hesaba katılmalıydı. Hız üstünlüğü ile yakıt tüketimi, aynı tasarımın birlikte düşünülmesi gereken özellikleriydi. [3][4]

Gündelik hayatta bir aracın hızını değerlendirirken, yakıt tüketimini de hesaba katarsınız. HMS Dreadnought’un 21 knot hızı ile düşük seyirdeki tüketimi de benzer bir karşılaştırma gerektirir. Siz yalnızca en yüksek hız değerine bakarsanız, tasarımın bu bedelini gözden kaçırabilirsiniz. Geminin teknik yeniliğini anlamak, hız ve tüketim bilgilerini birlikte okumayı gerektirir. [3][4]

Britanya ile Almanya arasındaki deniz silahlanması nasıl hızlandı?

Britanya ile Almanya arasındaki deniz rekabeti, HMS Dreadnought’un ortaya çıkmasından önce başlamıştı. Britanya, 1889’da İki Güç Standardı adıyla bilinen donanma ölçütünü benimsemişti. Bu ölçüt, Britanya donanmasının kendisini izleyen iki deniz gücünün toplamından büyük olmasını öngörüyordu. Almanya’nın 1900 Donanma Yasası ise daha büyük bir filo kurulmasını hedefliyordu. [8][9]

HMS Dreadnought’un 1906’da ortaya çıkışı, Britanya’nın kendi eski filosunun göreli değerini de azalttı. Kalabalık ön-dretnot filosu, yeni tip zırhlılar karşısında önceki ağırlığını koruyamıyordu. Rekabetin odağı, yeni kuşak büyük savaş gemilerinin sayısına doğru kaydı. Böylece Britanya’nın geliştirdiği gemi, Britanya’nın mevcut üstünlüğünün ölçülme biçimini de değiştirdi. [3]

Almanya’nın 1906 Donanma Yasası, yeni büyük savaş gemilerini yılda üç gemilik programa dahil etti. 1908 yasası, izleyen dört yıl için yıllık hedefi dört büyük savaş gemisine çıkardı. Bu rakamlar, inşa programlarının hangi yönde genişlediğini somut biçimde gösteriyor. Ancak yıllık program hedefini, o yıl tamamlanmış gemilerin sayısıyla karıştırmamak gerekiyor. [10]

Almanya’nın 1908 yasasını, Britanya’da 1909 yılında yaşanan donanma paniği izledi. Alman tehdidine yönelik bu kaygılar, Britanya’da büyük bir gemi inşa programını tetikledi. Yarış artık yalnızca bir tasarımın teknik özellikleri üzerinden okunamıyordu. Yeni büyük savaş gemilerinin hangi programlarla üretileceği de rekabetin parçası olmuştu. [10]

Britanya’nın 1912 ve 1913 bütçeleri kapsamında on yeni süper-dretnotun inşasına başlandı. Almanya ise aynı dönemde beş geminin inşasına başladı. Bu karşılaştırma, söz konusu bütçe dönemlerindeki yeni inşa başlangıçlarını gösteriyor. Rakamları bütün donanmaların toplam mevcudu olarak okumak, verilen bilgiden farklı bir sonuç çıkarır. [3]

Dretnotlar Birinci Dünya Savaşı’nda nasıl kullanıldı?

Birinci Dünya Savaşı’nda Britanya Büyük Filosu, Kuzey Denizi’ndeki üstünlüğünü sürdürmek için görev yaptı. Filonun kullandığı üsler arasında Scapa Flow, Invergordon ve Rosyth bulunuyordu. HMS Dreadnought, 1914’te Scapa Flow merkezli 4. Muharebe Filotillası’nın amiral gemisiydi. Gemi, bu filo düzeni içinde Kuzey Denizi’nde görev yapıyordu. [6][11]

Büyük dretnot filolarının tarihteki tek büyük karşılaşması, Jutland Muharebesi sırasında yaşandı. Muharebe, 31 Mayıs–1 Haziran 1916 tarihlerinde Danimarka açıklarında gerçekleşti. Britanya kuvvetlerinde bu çarpışmaya katılan 28 dretnot zırhlısı bulunuyordu. Bu sayı, tek bir HMS Dreadnought’tan söz etmediğimizi açıkça gösteriyor. [3][11]

Jutland’da savaşan HMS Barham ve HMS Valiant, 5. Muharebe Filotillası içinde görev yapıyordu. Her iki gemi de 15 inçlik ana toplar taşıyordu. HMS Dreadnought’un ana topları ise 12 inç çapındaydı. Böylece aynı dretnot kuşağı içinde anılan gemilerin bile aynı silah ölçüsünde kalmadığını görebilirsiniz. [4][11]

Jutland Muharebesi’nde Britanya 14 gemi kaybederken, Almanya’nın gemi kaybı 11 oldu. Bu toplamları yalnızca dretnot zırhlılarının kayıpları olarak okumamak gerekiyor. Verilen rakamlar, muharebede kaybedilen gemilerin toplam sayısını ifade ediyor. Kayıplardaki fark ise iki tarafın zafer değerlendirmelerini anlamak için başlangıç oluşturuyor. [12]

Almanya, daha fazla düşman gemisi batırmasını Jutland sonrasındaki zafer iddiasının dayanağı yaptı. Britanya ise deniz üstünlüğünü ve ablukayı sürdürebilmesini kendi zafer değerlendirmesine temel aldı. Bu nedenle Jutland’ın sonucunu yalnızca batırılan gemi sayısıyla açıklamak eksik kalır. Aynı muharebe, gemi kayıpları ve deniz denetimi bakımından farklı sonuçlarla değerlendirildi. [12]

Kısa kronoloji

1889’dan 1916’ya uzanan bu sıra, deniz rekabetiyle geminin hizmetini birlikte gösteriyor. Özellikle 1900 ve 1906 tarihleri, yeni tasarımın ortaya çıkışından önce de rekabetin bulunduğunu gösteriyor. [2][8][9]

1. 1889 Britanya, donanmasının büyüklüğünü belirleyen İki Güç Standardı’nı benimsedi. [8]
2. 1900 Alman Donanma Yasası, daha büyük bir filo kurulmasını öngördü. [9]
3. 1904 HMS Dreadnought projesinin destekçisi John Fisher, Birinci Deniz Lordu oldu. [4]
4. 10 Şubat 1906 Kral VII. Edward, HMS Dreadnought’u Portsmouth Tersanesi’nde denize indirdi. [2]
5. 1908 Almanya, dört yıl için yıllık büyük savaş gemisi hedefini dörde çıkardı. [10]
6. 1909 Britanya’daki donanma paniği, büyük bir gemi inşa programını tetikledi. [10]
7. 1914 HMS Dreadnought, Scapa Flow merkezli 4. Muharebe Filotillası’nın amiral gemisi olarak Kuzey Denizi’nde görev yapıyordu. [6]
8. 18 Mart 1915 HMS Dreadnought, Alman U-29 denizaltısını mahmuzlayarak batırdı. [6]
9. 31 Mayıs–1 Haziran 1916 Britanya ve Almanya’nın büyük filoları, Danimarka açıklarındaki Jutland’da çarpıştı. [3]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Greenwich koleksiyonunda bulunan Watts imzalı Dreadnought zırh planı, 1:192 ölçeğinde hazırlanmıştı. Plan, dört güverte düzeyini ve A–F kesitlerinde zırhın yerleşimini gösteriyor. Siz gemiyi yalnızca dış görünüşünden tanıyorsanız, bu çizim farklı bir inceleme olanağı sunar. Çünkü burada topların sayısından ziyade, güverteler ve zırhın yerleşimi görülebiliyor. [5]

HMS Dreadnought’un büyüklüğü, Portsmouth Tersanesi’nin mevcut tesisleri açısından da sonuç doğurdu. 1906’da gemiyi güvenle alabilecek yalnızca bir kuru havuz bulunuyordu. Bu durum, tersane tesislerinin büyütülmesini gerektirdi. Dolayısıyla yeni zırhlının ortaya çıkışı, gemiyi barındıracak tesislerin de genişletilmesini gerektiriyordu. [7]

HMS Dreadnought, büyük zırhlılarla çarpışmak için tasarlanmasına rağmen, savaşta bir denizaltı batırdı. Gemi, 18 Mart 1915’te Alman U-29 denizaltısını mahmuzlayarak batırmıştı. Bu olayda kullanılan yöntem, on adet 305 mm ana topla yapılan bombardıman değildi. U-29’un batırılması, geminin tasarlanan göreviyle belirli bir savaş olayını ayırmayı sağlıyor. [4][6]

Adını bütün bir gemi kuşağına veren HMS Dreadnought, Jutland Muharebesi’ne katılmadı. Gemi, 18 Nisan–22 Haziran 1916 arasında Portsmouth’ta bakımda bulunuyordu. Jutland’ın 31 Mayıs–1 Haziran tarihleri, bu bakım döneminin içinde kalıyordu. Böylece dretnot filolarının büyük karşılaşması, onlara adını veren gemi olmadan gerçekleşti. [3][6]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Dretnot tr.wikipedia.org
2. University of Melbourne — HMS Dreadnought torp.esrc.unimelb.edu.au
3. Wikipedia — Dreadnought en.wikipedia.org
4. Royal Museums Greenwich — Dreadnought gemi modeli rmg.co.uk
5. Royal Museums Greenwich — Dreadnought zırh planı rmg.co.uk
6. Wikipedia — HMS Dreadnought (1906) en.wikipedia.org
7. Sea Your History — Portsmouth Dockyard: Turn of the Century seayourhistory.org.uk
8. Cambridge Üniversitesi Churchill Archives Centre — German Naval Threat archives.chu.cam.ac.uk
9. Cambridge University Press — The dreadnought era, 1904–1914 cambridge.org
10. Dirk Bönker — Naval Race between Germany and Great Britain, 1898–1912 encyclopedia.1914-1918-online.net
11. National Records of Scotland — Battle of Jutland 1916 nrscotland.gov.uk
12. House of Lords Library — Battle of Jutland: 100 Years Anniversary lordslibrary.parliament.uk

Görsel: HMS Dreadnought 1906 H61017.jpg — Adam Cuerden, Public domain