مرگ سیاه: همه‌گیری طاعون که یک‌سوم اروپا را کشت

طاعون مرگ سیاه: بین سال‌های 1346 تا 1353 چه اتفاقی افتاد؟

مرگ سیاه یک همه‌گیری طاعون بود که بین سال‌های 1346 تا 1353 اوراسیا و شمال آفریقا را درگیر کرد. این رویداد آغاز دوره‌ای بود که تاریخ‌نگاران آن را دومین همه‌گیری طاعون می‌نامند. عامل بیماری، باکتری یرسینیا پستیس بود. بیماری به سه شکل ظاهر می‌شد: خیارکی، سپتی‌سمیک و ریوی. نام ترکی این رویداد «کارا اولوم» است.

عبارت «یک‌سوم اروپا» برآوردی تقریبی است، نه نتیجه شمارش. دانشگاه لیورپول برای اروپای غربی رقمی در حدود 33 تا 50 درصد ارائه می‌کند. این دانشگاه همچنین تأکید دارد که هم جمعیت کل و هم شمار جان‌باختگان نامشخص است. در سال 1348 کسی اجساد را نمی‌شمرد.

پژوهشی درباره گرده‌های گیاهی در سال 2022، تصویر را پیچیده‌تر کرد. پژوهشگران گرده‌های 261 محوطه در 19 کشور اروپایی را بررسی کردند. در برخی مناطق، کشاورزی به‌شدت افت کرده بود. در مناطق دیگر، تغییر محدود بود یا هیچ تغییر قابل‌تشخیصی دیده نمی‌شد. فرض قدیمی ویرانی یکسان در سراسر قاره، دیگر قابل دفاع نیست.

مرگ سیاه از کجا آمد؟

پژوهشی در نشریه نیچر در سال 2022، آسیای مرکزی را به‌عنوان خاستگاه مطرح کرد. پژوهشگران ژنوم‌های یرسینیا پستیس را از بقایای افرادی بازیابی کردند که در قرقیزستان امروزی دفن شده و در سال‌های 1338 و 1339 مرده بودند. این ژنوم‌ها در نقطه آغاز انشعاب بزرگ دودمان‌های مرتبط با مرگ سیاه قرار دارند. به زبان ساده، نیای سویه عامل همه‌گیری، نزدیک به یک دهه پیش از رسیدن کشتی‌ها به سیسیل، در آنجا در گردش بود.

تجارت کار را پیش برد. در سال 1347، کشتی‌های تجاری که از دریای سیاه حرکت کرده بودند به سیسیل رسیدند. از آنجا، شبکه بندرهای مدیترانه بیماری را در امتداد سواحل پخش کرد. اگر شما هم روزی از بندری در ترکیه با کشتی مسافربری از دریای اژه گذشته باشید، بخشی از همان مسیر آبی را پیموده‌اید.

مرگ سیاه از 1347 تا 1348: رسیدن طاعون به بریتانیا

طاعون در ژوئن 1348 به بریتانیا رسید. در نوامبر همان سال وارد لندن شد. موزه لندن برآورد می‌کند که تا سال 1352، حدود 35,000 نفر در لندن و حومه آن جان باختند. این رقم بیش از نیمی از جمعیت محلی بود.

درک اینکه شهری نیمی از مردمش را از دست بدهد، آسان نیست. شما خیابان محل زندگی خودتان را تصور کنید. در فاصله چهار سال، از هر دو خانه یکی عزادار می‌شد. لندن برای رسیدگی به این وضعیت به گورستان‌های اضطراری نیاز داشت. در ادامه، یکی از آن‌ها را معرفی می‌کنیم.

علائم مرگ سیاه: سه شکل یک بیماری

طاعون خیارکی شناخته‌شده‌ترین شکل بیماری است. به گفته مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، CDC، علائم معمولاً 2 تا 8 روز پس از گزش کک آلوده شروع می‌شوند. این علائم شامل تب، سردرد، لرز و ضعف‌اند. نشانه شاخص بیماری، تورم دردناک غدد لنفاوی است.

طاعون سپتی‌سمیک از راه خون در بدن پخش می‌شود. این شکل بیماری می‌تواند باعث خون‌ریزی در پوست و اندام‌های داخلی شود. بافت انگشتان دست، انگشتان پا و بینی ممکن است سیاه شود و بمیرد.

طاعون ریوی به ریه‌ها حمله می‌کند. باعث تنگی نفس، درد قفسه سینه و گاهی خلط خونی می‌شود. این همان شکل بیماری است که مستقیماً از انسانی به انسان دیگر منتقل می‌شود. قطرات سرفه فرد آلوده، باکتری را به قربانی بعدی می‌رسانند.

بیماری مرگ سیاه چگونه این‌قدر سریع پخش شد؟

الگوی کلاسیک، موش‌ها و کک‌های آن‌ها را عامل انتقال می‌داند و انتقال طاعون ریوی میان انسان‌ها را هم در نظر می‌گیرد. پژوهشی در سال 2018، ایده دیگری را آزمود. در مدل آن، کک انسان و شپش بدن ناقلان اصلی بودند. برای هفت مورد از نه شیوع بررسی‌شده در دومین همه‌گیری، مدل انگل‌های انسانی با آمار ثبت‌شده مرگ‌ومیر سازگاری بیشتری داشت تا مدل‌های کک موش یا انتقال ریوی. این پژوهش مسیرهای ترکیبی انتقال را مدل‌سازی نکرد؛ بنابراین بحث همچنان باز است.

یک مقاله مروری دانشگاهی در سال 2021، زمینه محیطی را هم بررسی می‌کند. این مقاله از هجوم دسته‌های ملخ و قحطی در کنار موج‌های طاعون بین سال‌های 1346 تا 1390 نام می‌برد. این هم‌زمانی ثابت نمی‌کند که ملخ‌ها یرسینیا پستیس را حمل می‌کردند. اما نشان می‌دهد بیماری به جوامعی ضربه زد که از قبل زیر فشار بودند.

پزشک طاعون: افسانه ماسک منقاردار

شما احتمالاً لباس پزشک طاعون با ماسک منقاردار را روی پوسترها و سوغاتی‌ها دیده‌اید. این پوشش در سال 1348 وجود نداشت. قدیمی‌ترین اسنادی که ماسک منقاردار را توصیف می‌کنند، مربوط به میانه قرن هفدهم در ایتالیا و جنوب فرانسه‌اند. هیچ منبع هم‌زمان با شیوع سال 1348، استفاده از این لباس را ثبت نکرده است. ماریون رویزینگر، پژوهشگر، این تاریخچه را با بررسی ماسک نگهداری‌شده در موزه آلمانی تاریخ پزشکی در اینگولشتات دنبال کرد.

پس وقتی مغازه‌ای در بافت قدیمی یک شهر اروپایی، ماسک منقاردار را به‌عنوان یادگاری از قرون وسطی به شما می‌فروشد، شما در واقع ایده‌ای از قرن هفدهم می‌خرید که به شکل اثری از قرن چهاردهم عرضه شده است.

طاعون چه چیزهایی را تغییر داد؟

انگلستان با کمبود نیروی کار روبه‌رو شد. واکنش حکومت، صدور فرمان کارگران در سال 1349 و تصویب قانون کارگران در سال 1351 بود. هر دو می‌خواستند برای دستمزدهای رو به افزایش سقف بگذارند و جابه‌جایی کارگران برای یافتن دستمزد بهتر را محدود کنند. شما هم دفعه بعد که برای افزایش حقوق مذاکره می‌کنید، به این ماجرا فکر کنید. کمبود نیروی کار قرن‌هاست دستمزدها را بالا برده و کارفرمایان هم به همان اندازه در برابر آن مقاومت کرده‌اند.

ترس به خشونت کشید. جوامع یهودی در جریان شیوع هدف قرار گرفتند. در فوریه 1349، حدود 2,000 یهودی در کشتار استراسبورگ کشته شدند.

طاعون پس از یک موج از میان نرفت. موج نخست در انگلستان حدود سال 1350 فروکش کرد. طبق منبع تاریخ پزشکی دانشگاه نیوکاسل، پیش از سال 1500 بیش از بیست شیوع تازه طاعون رخ داد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• قرنطینه تاریخ تولد دارد. در سال 1377، حکومت دوبروونیک برای افرادی که از مناطق طاعون‌زده می‌آمدند، جداسازی اجباری مقرر کرد. مدت آن ابتدا 30 روز بود. بعداً به 40 روز افزایش یافت.
• نام بیماری قرن‌ها بعد رواج یافت. نخستین ثبت شناخته‌شده عبارت «مرگ سیاه» در زبان انگلیسی به سال 1755 برمی‌گردد. کسانی که آن شیوع را تجربه کردند، آن را «مرگ‌ومیر بزرگ» یا «طاعون بزرگ» می‌نامیدند.
• گورستانی که فقط دو سال استفاده شد. گورستان اضطراری ایست اسمیتفیلد لندن فقط بین سال‌های 1348 تا 1350 فعال بود. باستان‌شناسان در دهه 1980 آن را کاوش کردند. موزه لندن بقایای 634 نفر از این محوطه را نگهداری می‌کند.
• خودتازیانه‌زنی در خیابان‌ها. در سپتامبر 1349، تعداد 120 نفر از خودتازیانه‌زنان از اروپای قاره‌ای به لندن آمدند. آن‌ها روزی دو بار در ملأعام خود را تازیانه می‌زدند تا برای گناهانشان آمرزش بخواهند.

فیلم مرگ سیاه (2010)

کریستوفر اسمیت فیلم «مرگ سیاه» را کارگردانی کرد که در سال 2010 اکران شد.

برای مطالعه بیشتر

رزماری هوروکس کتاب «مرگ سیاه» را ترجمه و ویراستاری کرد. انتشارات دانشگاه منچستر آن را در اوت 1994 منتشر کرد. این کتاب مجموعه‌ای از متن‌های هم‌زمان با شیوع است. برای خوانندگان ترک‌زبان، کتاب «کارا اولوم» نوشته تولگاهان کاراامام‌اوغلو، طاعون را در 22 فصل بررسی می‌کند. نشریه «تاریخ کریتیک» در 16 ژانویه 2024 نقدی بر آن منتشر کرد.

خط زمانی

• 1338–1339: افرادی که در قرقیزستان امروزی دفن شده‌اند، بر اثر طاعون می‌میرند؛ پژوهشی در سال 2022 بعداً دی‌ان‌ای یرسینیا پستیس را از گورهایشان بازیابی می‌کند.
• 1346–1353: دوره اصلی همه‌گیری مرگ سیاه.
• 1347: کشتی‌ها طاعون را از دریای سیاه به سیسیل و بندرهای مدیترانه می‌رسانند.
• ژوئن 1348: طاعون به بریتانیا می‌رسد.
• نوامبر 1348: طاعون به لندن می‌رسد.
• فوریه 1349: حدود 2,000 یهودی در کشتار استراسبورگ کشته می‌شوند.
• 1349: فرمان کارگران در انگلستان صادر می‌شود.
• 1351: قانون کارگران در انگلستان تصویب می‌شود.
• 1377: دوبروونیک برای افرادی که از مناطق طاعون‌زده می‌آیند، جداسازی اجباری مقرر می‌کند.
• 1755: نخستین ثبت شناخته‌شده نام «مرگ سیاه» در زبان انگلیسی.
• 2018: پژوهشی انتقال از راه انگل‌های خارجی انسان را با دیگر مدل‌های شیوع مقایسه می‌کند.
• 2022: پژوهش نیچر ژنوم‌های قرقیزستان را به آغاز دودمان‌های مرگ سیاه پیوند می‌دهد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — مرگ سیاه tr.wikipedia.org
2. دانشگاه لیورپول — همه‌گیری‌های تاریخی: طاعون خیارکی pcliv.ac.uk
3. انجمن ماکس پلانک — مرگ‌ومیر ناشی از مرگ سیاه به گستردگی تصور دیرینه نبود mpg.de
4. اسپیرو و همکاران — خاستگاه مرگ سیاه در اوراسیای مرکزی قرن چهاردهم pmc.ncbi.nlm.nih.gov
5. PBS — مرگ سیاه چگونه با کشتی راهی اروپا شد pbs.org
6. موزه لندن — طاعون بزرگ در لندن londonmuseum.org.uk
7. CDC — نشانه‌ها و علائم طاعون cdc.gov
8. دین و همکاران — انگل‌های خارجی انسان و گسترش طاعون در اروپا طی دومین همه‌گیری pmc.ncbi.nlm.nih.gov
9. ماریون رویزینگر — «ماسک پزشک طاعون» در موزه آلمانی تاریخ پزشکی، اینگولشتات pmc.ncbi.nlm.nih.gov
10. ویکی‌پدیا — مرگ سیاه en.wikipedia.org
11. موزه لندن — شواهد زیست‌باستان‌شناختی درباره زنان سیاه‌پوست در لندن قرن چهاردهم londonmuseum.org.uk
12. دانشگاه مسی — طاعون‌ها، همه‌گیری‌های جهانی و قرنطینه‌ها massey.ac.nz
13. دانشگاه کمبریج — متمرکزسازی مقررات کار در واکنش به مرگ سیاه repository.cam.ac.uk
14. دانشگاه نیوکاسل — مرگ سیاه healthandthepeople.ncl.ac.uk
15. بحران کنونی کرونا و همه‌گیری‌های گذشته (مقاله مروری دانشگاهی) pmc.ncbi.nlm.nih.gov
16. انتشارات دانشگاه منچستر — مرگ سیاه (رزماری هوروکس) manchesteruniversitypress.co.uk
17. تاریخ کریتیک — نقد اومیت یانیک بر کارا اولوم dergipark.org.tr