اگر امروز در بافت قدیمی استانبول قدم بزنید، تقریباً همه‌جا می‌توانید قهوه سفارش بدهید. در 1633، راه انداختن کسب‌وکاری بر پایهٔ قهوه خطر داشت. سلطان مراد چهارم (IV. Murad) تازه دستور تعطیلی قهوهخانهها را داده بود. او همچنین برای اجرای ممنوعیت تنباکو، مجازات اعدام تعیین کرد. در این مقاله می‌بینید منابع چه چیزهایی را تأیید می‌کنند و قصه‌پردازان بعدی چه چیزهایی به ماجرا افزوده‌اند.
مراد چهارم که بود؟
مراد چهارم در 27 ژوئیهٔ 1612 در کاخ توپقاپی (Topkapı Sarayı) استانبول به دنیا آمد. پدرش سلطان احمد اول (I. Ahmed) و مادرش کوسم سلطان (Kösem Sultan) بود.
او در 10 سپتامبر 1623 هفدهمین سلطان عثمانی شد. جای عمویش مصطفی اول (I. Mustafa) را گرفت. آن زمان 11 سال داشت.
یک کودک نمی‌توانست به‌تنهایی حکومت کند. از 1623 تا 1632، نیابت سلطنت مادرش کوسم سلطان، شیوهٔ ادارهٔ کشور را شکل داد.
در مهٔ 1632 وضع تغییر کرد. مراد پس از برکناری صدراعظم، توپال رجب پاشا (Topal Receb Paşa)، زمام حکومت را شخصاً به دست گرفت. آنچه بیشتر از سلطنت او در یادها مانده، همین دورهٔ باقی‌مانده است که حدود هشت سال طول کشید.
مراد چهارم و قهوه؛ در 1633 چه اتفاقی افتاد؟
سند اصلی، فرمانی به تاریخ 2 سپتامبر 1633 است که ادریس بوستان (İdris Bostan)، پژوهشگر، از آن گزارش می‌دهد. این فرمان به مأموران دستور می‌داد ابتدا قهوه‌خانه‌های استانبول و سپس قهوه‌خانه‌های دیگر شهرهای عثمانی را تعطیل کنند.
دو چهرهٔ مذهبی از این تصمیم حمایت کردند. یکی واعظی به نام قاضی‌زاده محمد افندی (Kadızâde Mehmed Efendi) بود. دیگری شیخ‌الاسلام اخی‌زاده حسین افندی (Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin Efendi) بود که علیه قهوه و تنباکو فتوا داد.
فرمان به اجرا درآمد. در ایوب (Eyüp)، توپچولار (Topçular)، یدی‌کوله (Yedikule)، علی‌بی‌کوی (Alibeyköy) و مناطق اطراف، 120 قهوه‌خانه بسته شد و اجاق‌هایشان را خراب کردند. این جزئیات در مقالهٔ سال 2020 فاطما گل کاراگوز (Fatma Gül Karagöz) آمده است.
در سند، نام مسئولان تنظیم فهرست هم ثبت شده است. مفتی‌زاده اسماعیل فخرالدین (Müftizâde İsmail Fahreddin)، قاضی ایوب، و میر عبدالکریم (Mir Abdülkerim)، رئیس نقب‌زنان، فهرست قهوهخانهها و گردانندگانشان را تهیه کردند.
اما شما به عبارت دقیق دقت کنید. پژوهش آرشیوی کاراگوز میگوید قهوهخانهها بسته شدند، ولی تجارت قهوه، برخلاف تجارت تنباکو، بهطور کامل ممنوع نشد. عبارت «مراد قهوه را ممنوع کرد» ماجرا را بیش از حد ساده می‌کند.
چرا سراغ تنباکو رفت؟
روایتی مشهور، ممنوعیت را به آتش‌سوزی سال 1633 در محلهٔ جیبالی (Cibali) ربط می‌دهد. طبق این روایت، استعمال دخانیات در قهوهخانهها باعث آتش‌سوزی شد. این علت محل اختلاف است. مدخل مراد در دانشنامهٔ TDV، آتش‌سوزی را به یک درزگیر کشتی نسبت می‌دهد.
آنچه محل اختلاف نیست، مجازات است. به نوشتهٔ نعیمه (Naîmâ)، وقایع‌نگار، ممنوعیت تنباکو در روزگار مراد برای کسانی که همچنان دخانیات مصرف می‌کردند، مجازات قتل سیاستی (siyaseten katl)، یعنی اعدام به حکم حکومت، در نظر گرفته بود.
این ممنوعیت از تعطیلی قهوهخانهها سختگیرانه‌تر بود. یکی مکانی را هدف می‌گرفت. دیگری عادتی را هدف قرار می‌داد و جان فرد را تهدید می‌کرد.
آیا مراد چهارم بی‌رحم بود؟
مورخان هم‌نظر نیستند. آنچه در منابع ثبت شده، این‌هاست:
- در 7 ژانویهٔ 1634، شیخ‌الاسلام اخی‌زاده حسین افندی را به دستور او خفه کردند. مراد نخستین سلطان عثمانی بود که دستور کشتن عالی‌ترین مقام دینی را داد. این همان کسی بود که فتوایش پشتوانهٔ ممنوعیت قهوه و تنباکو شده بود.
- در جریان لشکرکشی‌های او در 1635 و 1638، برادرانش بایزید (Bayezid)، سلیمان (Süleyman) و قاسم (Kasım) اعدام شدند. با این کار، شمار مردان خاندان سلطنتی کاهش یافت.
- منتقدانی مانند کاتب چلبی (Kâtib Çelebi) و سولاق‌زاده (Solakzâde)، اجرای خشن این سیاست‌ها را محکوم کردند.
- نعیمه توضیح دیگری داشت. در روایت او، هدف این شدت عمل، سرکوب ستمگران و راهزنان بود.
پس «حکومت با مشت آهنین» توصیف منصفانه‌ای از روش اوست. اما اینکه این روش توجیه داشت یا نه، پرسشی است که خود وقایع‌نگاران قدیم هم بر سر آن بحث داشتند.
مراد چهارم در میدان جنگ؛ بغداد، 1638
مراد فقط از کاخ حکومت نمی‌کرد. او شخصاً لشکرکشی سال 1638 به بغداد را فرماندهی کرد. این شهر از 1624 در دست صفویان (Safevîler) بود. این لشکرکشی، بغداد را دوباره زیر فرمان عثمانی برد.
بغداد در 24 دسامبر 1638 تسلیم شد. جنگ با صفویان با عهدنامهٔ قصر شیرین پایان یافت که در 17 مهٔ 1639 امضا شد.
این همان دستاوردی است که حتی مخالفان روش‌هایش هم به خاطر آن برای او احترام قائل‌اند.
قد مراد چهارم و وزن گرز او
قد او چقدر بود؟ هیچ‌کس نمی‌تواند عددی به شما بدهد. گون‌هان بورکچی (Günhan Börekçi) او را بلندقد و فوق‌العاده نیرومند توصیف می‌کند، اما اندازه‌ای به سانتی‌متر نمی‌دهد.
داستان‌های گرزش اغراق‌آمیزترند. مدخل TDV به نقل از روایتهای همعصر او میگوید گرزی به وزن 200 اوقه (okka) به دست می‌گرفت. ویکیپدیای ترکی (Vikipedi) از گرزی 60 کیلوگرمی میگوید. این دو عدد با هم تناقض دارند. هیچ‌کدام را نباید اندازهگیری تأییدشدهٔ یک شیء واقعی دانست. برداشت محتاطانه این است که قدرت بدنی او به افسانه تبدیل شد.
همسر و فرزندان مراد چهارم
از میان همسران و همدمان او، فقط یک نفر با نام و عنوان روشن شناخته شده است: عایشه سلطان (Ayşe Sultan)، یک خاصگی (haseki)، یعنی همسر محبوب سلطان. در منابع استفاده‌شده در این مقاله، نام‌های دیگر بهطور قطعی مشخص نیستند.
تعداد فرزندان هم محل اختلاف است. اولیا چلبی (Evliya Çelebi) از 32 فرزند میگوید. دانشنامهٔ TDV میگوید حدود 16 فرزند را میتوان شناسایی کرد که پنج نفرشان پسر بودند.
این پنج پسر سلیمان، محمد (Mehmed)، علاءالدین (Alâeddin)، احمد (Ahmed) و محمود (Mahmud) بودند. همگی پیش از پدرشان درگذشتند. بورکچی این موضوع را تأیید می‌کند، اما علت مرگ تک‌تک کودکان را نمی‌گوید.
به همین دلیل، تاج‌وتخت به برادر رسید. پس از مرگ مراد، برادر کوچک‌ترش ابراهیم (İbrahim) در 1640 سلطان شد.
مراد چهارم چگونه درگذشت؟ علت مرگ
مراد در 8 فوریهٔ 1640 در استانبول درگذشت. او 27 سال داشت.
علت مرگ محل بحث است. یک ادعا، سیروز کبدی است. ویکیپدیای انگلیسی همچنین به منابعی ارجاع می‌دهد که بیماری طولانیمدت نقرس را علت میدانند. پاسخ قطعی و مورد توافقی وجود ندارد؛ پس شما هم به مقاله‌ای که یکی از این علت‌ها را با قطعیت بیان می‌کند، با احتیاط نگاه کنید.
پیکر او در استانبول، در آرامگاه پدرش احمد اول، کنار مسجد سلطان احمد (Sultanahmet Camii) آرمیده است. اگر از مسجد بازدید کنید، آرامگاه او درست کنار آن است.
خط زمانی
- 27 ژوئیهٔ 1612 در استانبول به دنیا آمد.
- 10 سپتامبر 1623 به جای مصطفی اول بر تخت نشست.
- مهٔ 1632 شخصاً زمام حکومت را به دست گرفت.
- 1633 قهوهخانهها بسته شدند و ممنوعیت تنباکو سختگیرانه‌تر شد.
- 7 ژانویهٔ 1634 شیخ‌الاسلام اخی‌زاده حسین افندی کشته شد.
- 24 دسامبر 1638 بغداد تسلیم شد.
- 17 مهٔ 1639 عهدنامهٔ قصر شیرین امضا شد.
- 8 فوریهٔ 1640 در استانبول درگذشت؛ برادرش ابراهیم جانشین او شد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنمای سفر نمی‌خوانید
- در مراسم تشییع او، سه اسبی را که در لشکرکشی‌ها سوار می‌شد، با زین‌های وارونه پیشاپیش تابوتش حرکت دادند.
- پس از آنکه سیل 1630 به کعبه (Kâbe) آسیب زد، دستور مرمت آن را داد. این کار از طریق قاضی محمد افندی (Mehmed Efendi) و معمار رضوان آغا (Rıdvan Ağa) انجام شد.
- او موسیقی می‌ساخت. قطعاتش در مجموعهٔ ساز و سخن اثر علی افقی بیگ (Ali Ufkî Bey) و در کتاب موسیقی کانتمیراوغلو (Kantemiroğlu) آمده است.
- ممنوعیت قهوهخانهها از میانهٔ همان قرن فراتر نرفت. این ممنوعیت در سال‌های نخست سلطنت محمد چهارم (IV. Mehmed) لغو شد؛ سلطنتی که در 1648 آغاز شده بود.
مراد چهارم در سینما
اگر شما دنبال روایتی نمایشی هستید، بوراک سرگن (Burak Sergen) در فیلم استانبول زیر بال‌های من نقش مراد چهارم را بازی می‌کند.
پرسش‌های متداول
آیا مراد چهارم واقعاً قهوه را ممنوع کرد؟
او در 1633 دستور تعطیلی قهوهخانهها را داد. پژوهش آرشیوی کاراگوز میگوید تجارت قهوه، برخلاف تجارت تنباکو، بهطور کامل ممنوع نشد.
علت مرگ مراد چهارم چه بود؟
او در 8 فوریهٔ 1640، در 27سالگی، در استانبول درگذشت. یک ادعا، سیروز کبدی است. ادعای دیگر نقرس است که ویکیپدیای انگلیسی به آن ارجاع می‌دهد. علت مرگ قطعی نشده است.
چند فرزند داشت؟
اولیا چلبی میگوید 32 فرزند. دانشنامهٔ TDV میگوید حدود 16 فرزند را میتوان شناسایی کرد که پنج نفرشان پسر بودند و همگی پیش از او درگذشتند.
کجا دفن شده است؟
در آرامگاه احمد اول، کنار مسجد سلطان احمد در استانبول.
آیا گرزش واقعاً 200 اوقه وزن داشت؟
هیچ منبعی این وزن را تأیید نمیکند. TDV از 200 اوقه و ویکیپدیای ترکی از 60 کیلوگرم میگوید. هر دو را باید افسانه دانست.
منابع
- دانشنامهٔ اسلام TDV — مراد چهارم islamansiklopedisi.org.tr
- Fatma Gül Karagöz، «تعطیلی قهوهخانهها و اجرای ممنوعیت‌های تنباکو در قرن 17»، 2020 dergipark.org.tr
- Günhan Börekçi، «مراد چهارم»، دانشنامهٔ امپراتوری عثمانی (Ágoston و Masters) psi424.cankaya.edu.tr
- ویکیپدیا — مراد چهارم en.wikipedia.org
- ویکیپدیای ترکی — مراد چهارم tr.wikipedia.org
Image: Murad IV.jpg — Wikimedia Commons, Public domain
