تمدن دره سند؛ چرا شهر باستانی موهنجودارو متروک شد؟

احتمالاً شما هم یک چیز درباره موهنجودارو (Mohenjo-daro) می‌دانید: این شهر شبکه فاضلاب داشت. درست است. سازندگان شهر چاه کندند، محل‌های شست‌وشو ساختند و مجراهایی برای خروج فاضلاب ایجاد کردند. بااین‌حال، شهرهای بزرگ این تمدن پس از حدود 1900 پیش از میلاد رو به افول رفتند. در این مقاله می‌خوانید شواهد چه می‌گویند و چه چیزهایی را تأیید نمی‌کنند.

تمدن دره سند با نام تمدن هاراپا هم شناخته می‌شود

نام «تمدن هاراپا» از هاراپا (Harappa) گرفته شده است؛ یکی از نخستین محوطه‌های بزرگ کاوش. این نام و «تمدن دره سند» هر دو به یک فرهنگ اشاره دارند.

بازه زمانی کلی این تمدن حدود 3300 تا 1300 پیش از میلاد است. دوره هاراپای بالغ، که شهرهای بزرگ در آن شکل گرفتند، به 2600 تا 1900 پیش از میلاد تاریخ‌گذاری می‌شود. باستان‌شناسان سال‌های حدود 1900 تا 1300 پیش از میلاد را دوره هاراپای متأخر می‌نامند.

تمدن دره سند در چه دوره‌ای بود؟ خط زمانی کوتاه

• حدود 3300 پیش از میلاد: دوره هاراپای آغازین شروع می‌شود.
• حدود 2600 پیش از میلاد: شهرنشینی دوره هاراپای بالغ آغاز می‌شود و موهنجودارو بنیان گذاشته می‌شود.
• حدود 1900 پیش از میلاد: دوره هاراپای بالغ پایان می‌یابد و شهرهای بزرگ رو به افول می‌روند.
• حدود 1900 تا 1300 پیش از میلاد: دوره هاراپای متأخر.
• سده 2 میلادی: یک استوپای بودایی روی ویرانه‌های موهنجودارو ساخته می‌شود.
• 1921: کاوش‌های دایا رام ساهنی (Daya Ram Sahni) در هاراپا.
• 1922–1923: بررسی‌های آر. دی. بانرجی (R D Banerji) در موهنجودارو.
• 1924: جان مارشال (John Marshall) کشف این تمدن را اعلام می‌کند.
• 1964: جورج اف. دیلز (George F Dales) نقد خود بر نظریه کشتار را منتشر می‌کند.
• 1980: موهنجودارو در فهرست میراث جهانی یونسکو (UNESCO) ثبت می‌شود.
• 2025: سولانکی (Solanki) و همکارانش مدلی از خشکسالی‌های طولانی رودخانه‌ای منتشر می‌کنند.

تمدن دره سند کجا بود؟ نقشه‌ای با کلمات

شما نقشه جنوب آسیا را در ذهن بیاورید. سکونتگاه‌های این تمدن بخش‌هایی از پاکستان (Pakistan) امروزی، شمال‌غرب هند (Hindistan) و شرق افغانستان (Afganistan) را دربر می‌گرفتند. گستره آن‌ها در مجموع بیش از یک میلیون کیلومتر مربع بود.

پنج محوطه از مراکز شهری بزرگ و اصلی این تمدن به شمار می‌روند: موهنجودارو، هاراپا، گانویریوالا (Ganweriwala)، دولاویرا (Dholavira) و راخی‌گرهی (Rakhigarhi).

موهنجودارو در استان سند (Sindh) پاکستان، در کرانه راست رود سند قرار دارد. فاصله آن تا لارکانه (Larkana) حدود 28 کیلومتر است. دولاویرا در هند، در جزیره خادیر (Khadir) در گجرات (Gucerat) قرار دارد.

محوطه‌های تمدن دره سند: موهنجودارو چه شکلی بود؟

یونسکو این شهر را دارای نقشه‌ای توصیف می‌کند که خیابان‌هایش با زاویه قائمه یکدیگر را قطع می‌کردند. در غرب، بخشی مرتفع قرار داشت. شهر پایین در سمت شرق گسترده شده بود.

کاوشگران ساختمان‌هایی از آجر پخته، چاه و محل‌های شست‌وشو پیدا کردند. آن‌ها همچنین مجراهای فاضلاب و چاه‌های جذبی یافتند که برای دور کردن پساب به کار می‌رفتند.

حالا شما این یافته‌ها را به خانه خودتان ربط بدهید. به لوله زیر سینک آشپزخانه فکر کنید. هیچ‌وقت نمی‌بینید آب کجا می‌رود، اما زندگی روزمره‌تان به آن وابسته است. ساکنان موهنجودارو هم به سامانه‌ای پنهان و مشابه تکیه داشتند: آب از چاه‌ها تأمین می‌شد و آب مصرف‌شده از مجراها بیرون می‌رفت.

وسعت این محوطه باستانی 240 هکتار است. یونسکو آن را در سال 1980 ثبت کرد.

چه کسی تمدن دره سند را کشف کرد؟

یک نفر به‌تنهایی آن را «کشف» نکرد، اما چند نام نقش مهمی دارند.

کاوش‌های سال 1921 دایا رام ساهنی در هاراپا با نخستین حفاری بزرگ پیوند دارد. فعالیت آر. دی. بانرجی در سال‌های 1922–1923 به موهنجودارو مربوط است. در سال 1924، جان مارشال از طریق نشریه اخبار مصور لندن (Illustrated London News) به عموم مردم اعلام کرد که یافته‌های این دو محوطه از تمدنی فراموش‌شده خبر می‌دهند.

یعنی جهان تنها حدود یک قرن پیش از این فرهنگ باخبر شد. شهرهای آن هزاران سال بود که متروک مانده بودند.

خط تمدن دره سند: هنوز رمزگشایی نشده است

خط سند حدود 2600 پیش از میلاد ظاهر می‌شود. موزه هنر متروپولیتن اشاره می‌کند که این خط در امتداد لبه بالایی مهرهای مربع‌شکل دیده می‌شود. این خط هنوز به‌طور کامل رمزگشایی نشده است.

پژوهشگران حدود 400 تا 600 نماد متفاوت را شناسایی کرده‌اند. هیچ‌کس نشان نداده که این نشانه‌ها الفبایی متشکل از حروف هستند که رمزگشایی شده باشد.

موزه متروپولیتن مهری از سنگ صابون با شماره 49.40.1 نگهداری می‌کند که به 2600 تا 1900 پیش از میلاد تعلق دارد. روی آن جانوری شبیه تک‌شاخ دیده می‌شود و ابعادش 3.8 × 3.8 × 1 سانتی‌متر است. یعنی از یک قوطی کبریت کوچک‌تر است. اگر شما تصاویر تمدن دره سند را جست‌وجو کنید، بیشتر از هر چیز مهرهایی شبیه این نمونه می‌بینید.

آسکو پارپولا (Asko Parpola) در یکی از نظریه‌ها، زبان تمدن سند را به یکی از زبان‌های دراویدی آغازین (Dravid dilleri) پیوند می‌دهد. این فقط یک نظریه است. هنوز مشخص نشده که مردم این تمدن به چه زبان یا زبان‌هایی سخن می‌گفتند.

مهرها از تجارت هم خبر می‌دهند. مهرهای تمدن سند در شهرهای بین‌النهرین (Mezopotamya) پیدا می‌شوند و مهرهای بین‌النهرینی در سکونتگاه‌های تمدن سند به دست می‌آیند. این‌ها شواهد باستان‌شناختی تجارت دوربرد میان دو منطقه‌اند.

چرا موهنجودارو و شهرهای این تمدن رو به افول رفتند؟

شواهد، پاسخی محتاطانه را تأیید می‌کنند. موهنجودارو حدود 2600 پیش از میلاد بنیان گذاشته شد. اطلاعیه سال 2018 مؤسسه اقیانوس‌شناسی وودز هول (Woods Hole Oşinografi Enstitüsü؛ WHOI) می‌گوید این شهر پس از 1900 پیش از میلاد متروک شد. متروک شدن پس از 1900 پیش از میلاد به معنای مرگ ناگهانی شهر نیست. پژوهشگران از تغییری تدریجی حرف می‌زنند و چند توضیح رقیب مطرح است.

نظریه 1: ضعیف‌تر شدن باران‌های موسمی

لیویو جیوسان (Liviu Giosan) و همکارانش در سال 2012 استدلال کردند که ضعیف‌تر شدن باران‌های موسمی، طغیان رودخانه‌هایی را کاهش داد که کشاورزی به آن‌ها وابسته بود. آن‌ها این روند را عاملی مهم در افول شهرهای بزرگ دانستند.

پژوهشی در سال 2018 یک گام جلوتر رفت. پژوهشگران بقایای پلانکتون و دی‌ان‌ای باستانی را از رسوبات دریای عرب (Umman Denizi)، در آب‌های مقابل پاکستان، برداشت کردند. آن‌ها با استفاده از این مواد، تاریخ باران‌های موسمی تابستانی و زمستانی را بازسازی کردند.

توضیح گروه این بود: با ضعیف‌تر شدن باران‌های موسمی تابستانی، بارش قابل‌اتکاتر در کوهپایه‌های هیمالیا (Himalayalar) مردم را از شهرهای بزرگ به آن نواحی کشاند. آن‌ها به سکونتگاه‌های کشاورزی کوچک‌تر رفتند. این یک توضیح پیشنهادی است، نه واقعیتی قطعی.

نظریه 2: خشکسالی‌های طولانی رودخانه‌ای

پژوهش سال 2025 سولانکی و همکارانش از مدل‌سازی اقلیمی و آب‌شناختی استفاده کرد. این پژوهش نشان می‌دهد که ممکن است حدود 4,400 تا 3,400 سال پیش، حوضه رود سند خشکسالی‌های رودخانه‌ای را تجربه کرده باشد که از چند دهه تا چند قرن طول کشیده‌اند.

نویسندگان خشکسالی را تنها علت نمی‌دانند. آن‌ها تأکید می‌کنند که اقلیم و فشارهای اجتماعی و اقتصادی، در کنار هم، در دگرگونی جامعه هاراپایی نقش داشتند.

نظریه 3: رودخانه‌ای که مسیرش را عوض کرد

برخی گفته‌اند شهرهای پیرامون منطقه گگر–هکرا (Ghaggar–Hakra) به‌دلیل تغییر مسیر رود ستلج (Sutlej) فروپاشیدند. پژوهشی در سال 2017 با این دیدگاه مخالفت می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد رودخانه حدود 8,000 سال پیش آن بستر را ترک کرده بود؛ هزاران سال پیش از شهرنشینی.

نظریه 4: حمله و کشتار

مورتیمر ویلر (Mortimer Wheeler) پایان موهنجودارو را با حمله آریایی‌ها (Aryanlar) و کشتار توضیح می‌داد. جورج اف. دیلز در سال 1964 این دیدگاه را به چالش کشید. او نوشت که کاوش‌ها چنین فتح گسترده‌ای را اثبات نمی‌کنند.

پژوهش او حدود 37 اسکلت یا قطعه اسکلت از حفاری‌های سال‌های 1922–1931 را بررسی کرد. هیچ‌کس نتوانست ثابت کند که قدمت همه آن‌ها به یک زمان برمی‌گردد. پس نمی‌توان آن‌ها را شاهدی برای یک کشتار نهایی واحد دانست.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• بیش از 700 چاه. پژوهش سال 1989 میشائل یانسن (Michael Jansen) گزارش می‌کند که موهنجودارو بیش از 700 چاه داشت. این چاه‌ها آب خانه‌ها و محل‌های شست‌وشو را تأمین می‌کردند.
• کار مجراهای فاضلاب محدودتر از چیزی بود که شاید شما تصور کنید. یک بررسی مهندسی در سال 1995 به قلم ناکامورا (Nakamura) و همکارانش، این مجراها را عمدتاً برای انتقال پساب اتاق‌های کف‌فرش‌شده نزدیک چاه‌ها می‌داند.
• استوپا بسیار جدیدتر است. استوپای بودایی که در نمای موهنجودارو دیده می‌شود، به دوره هاراپا تعلق ندارد. این بنا در سده 2 میلادی بر فراز شهر باستانی ساخته شد.
• دولاویرا آب را به شیوه دیگری مدیریت می‌کرد. آب‌انبارهای آن بخشی از سامانه‌ای بودند که از دو آبراهه فصلی و بارندگی استفاده می‌کرد.
• تابلویی با ده نشانه. کاوشگران در اتاق غربی دروازه شمالی ارگ دولاویرا، بقایای تابلویی را یافتند که از 10 نشانه بزرگ هاراپایی ساخته شده بود.

نکته‌های کوتاه برای دانش‌آموزان

شما می‌توانید از این نکته‌های کوتاه برای مرور درس، یادداشت‌برداری یا تهیه کاربرگ استفاده کنید.

• نام دیگر: تمدن هاراپا.
• بازه زمانی کلی: حدود 3300 تا 1300 پیش از میلاد. دوره بالغ: 2600 تا 1900 پیش از میلاد.
• گستره: پاکستان، شمال‌غرب هند و شرق افغانستان؛ بیش از یک میلیون کیلومتر مربع.
• مراکز اصلی: موهنجودارو، هاراپا، گانویریوالا، دولاویرا و راخی‌گرهی.
• موهنجودارو: استان سند پاکستان؛ کرانه راست رود سند؛ حدود 28 کیلومتری لارکانه.
• نقشه شهر: خیابان‌هایی که با زاویه قائمه یکدیگر را قطع می‌کردند؛ بخش مرتفع در غرب و شهر پایین در شرق.
• آب: چاه، محل شست‌وشو، مجراهای فاضلاب و چاه‌های جذبی.
• خط: رمزگشایی‌نشده؛ حدود 400 تا 600 نشانه.
• معرفی به عموم مردم: جان مارشال، 1924.
• افول: ضعیف‌تر شدن باران‌های موسمی، کاهش آب و تغییرات اجتماعی و اقتصادی؛ روایت حمله اثبات نشده است.

پرسش‌های متداول

چرا موهنجودارو رو به افول رفت؟

هیچ علت واحدی اثبات نشده است. پژوهش‌ها به ضعیف‌تر شدن باران‌های موسمی، کاهش طغیان رودخانه‌ها برای آبیاری زمین‌های کشاورزی و فشارهای گسترده‌تر اجتماعی و اقتصادی اشاره می‌کنند. به نظر می‌رسد مردم به سکونتگاه‌های کشاورزی کوچک‌تر کوچ کردند. کاوش‌ها از روایت حمله آریایی‌ها و کشتار پشتیبانی نمی‌کنند.

تمدن دره سند مربوط به چه زمانی است؟

این تمدن تقریباً به دوره 3300 تا 1300 پیش از میلاد تعلق دارد. دوره هاراپای بالغ، یعنی زمان شکوفایی شهرهای بزرگ، از حدود 2600 تا 1900 پیش از میلاد ادامه داشت.

موهنجودارو کجاست؟

موهنجودارو در استان سند پاکستان، در کرانه راست رود سند و حدود 28 کیلومتری لارکانه قرار دارد.

آیا خط تمدن دره سند رمزگشایی شده است؟

خیر. پژوهشگران حدود 400 تا 600 نشانه را شناسایی کرده‌اند. هیچ‌کس نشان نداده که این نشانه‌ها الفبایی رمزگشایی‌شده را تشکیل می‌دهند.

منابع

1. یونسکو — ویرانه‌های باستان‌شناختی موهنجودارو whc.unesco.org
2. ویکی‌پدیا — تمدن دره سند en.wikipedia.org
3. ویکی‌پدیای ترکی — تمدن دره سند tr.wikipedia.org
4. WHOI — یافته پژوهش: تغییرات اقلیمی به فروپاشی تمدن باستانی سند انجامید whoi.edu
5. WHOI — تغییرات اقلیمی احتمالاً باعث مهاجرت و زوال تمدن باستانی دره سند شد whoi.edu
6. Communications Earth & Environment — نقش خشکسالی رودخانه‌ای در دگرگونی هاراپایی nature.com
7. دانشگاه گلاسگو — تمدن سند و رودخانه گمشده gla.ac.uk
8. موزه پن — کشتار افسانه‌ای موهنجودارو penn.museum
9. موزه هنر متروپولیتن — مهر و نقش امروزی آن: تک‌شاخ و بخورسوز (؟) metmuseum.org
10. موزه هنر متروپولیتن — جنوب آسیا: پیدایش تمدن metmuseum.org
11. World Archaeology — تأمین آب و دفع فاضلاب در موهنجودارو tandfonline.com
12. J-STAGE — بازنگری در سامانه تأمین آب و دفع پساب در بقایای باستانی موهنجودارو jstage.jst.go.jp
13. یونسکو — دولاویرا: شهری هاراپایی whc.unesco.org
14. یونسکو / سازمان بررسی‌های باستان‌شناسی هند — پرونده نامزدی دولاویرا whc.unesco.org

FAQ

Image: Yogic Seal – Indus Valley.png — Harappa.com, CC0