Yəqin siz Mohenco-Daro haqqında bir şeyi bilirsiniz: şəhərin suaxıdıcı kanalları vardı. Bu, doğrudur. Onu quranlar quyular qazmış, yuyunma yerləri tikmiş və tullantı su kanalları çəkmişdilər. Amma təxminən e.ə. 1900-cü ildən sonra bu sivilizasiyanın böyük şəhərləri tənəzzülə uğradı. Bu məqalədə dəlillərin nə dediyini və nə demədiyini öyrənəcəksiniz.
Hind vadisi sivilizasiyası Harappa sivilizasiyası kimi də tanınır
«Harappa sivilizasiyası» adı ilk böyük qazıntı yerlərindən biri olan Harappadan gəlir. Hər iki ad eyni mədəniyyəti ifadə edir. Hind vadisi sivilizasiyasının türkcə adı «İndus Vadisi Uygarlığı»dır.
Sivilizasiya ümumilikdə təxminən e.ə. 3300–1300-cü illərə aid edilir. Böyük şəhərlərin inkişaf etdiyi Yetkin Harappa dövrü e.ə. 2600–1900-cü illərlə tarixləndirilir. Arxeoloqlar təxminən e.ə. 1900-cü ildən 1300-cü ilədək olan mərhələni Son Harappa dövrü adlandırırlar.
Hind vadisi sivilizasiyası nə vaxt mövcud olub? Qısa xronologiya
- Təxminən e.ə. 3300: Erkən Harappa dövrü başlayır.
- Təxminən e.ə. 2600: Yetkin Harappa dövründə şəhərləşmə başlayır və Mohenco-Daronun əsası qoyulur.
- Təxminən e.ə. 1900: Yetkin Harappa dövrü başa çatır və böyük şəhərlər tənəzzülə uğrayır.
- Təxminən e.ə. 1900–1300: Son Harappa dövrü.
- Eramızın II əsri: Mohenco-Daronun xarabalıqları üzərində buddist stupası tikilir.
- 1921: Daya Ram Sahni Harappada qazıntılar aparır.
- 1922–1923: R D Banerji Mohenco-Daroda araşdırmalar aparır.
- 1924: Con Marşall sivilizasiyanın kəşfini elan edir.
- 1964: Corc F Deyls qırğın nəzəriyyəsini tənqid edən araşdırmasını dərc etdirir.
- 1980: Mohenco-Daro UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilir.
- 2025: Solanki və həmkarları uzunmüddətli çay quraqlıqlarına dair model dərc etdirirlər.
Hind vadisi sivilizasiyası harada yerləşirdi? Xəritəni sözlə təsəvvür edin
Cənubi Asiyanın xəritəsini gözünüzün önünə gətirin. Məskənlər indiki Pakistanın, Hindistanın şimal-qərbinin və Əfqanıstanın şərqinin bəzi hissələrini əhatə edirdi. Ümumilikdə onlar bir milyon kvadrat kilometrdən çox əraziyə yayılmışdı.
Beş məkan əsas böyük şəhər mərkəzləri sırasında göstərilir: Mohenco-Daro, Harappa, Qanverivala, Dholavira və Rakhigarhi.
Mohenco-Daro Pakistanın Sind əyalətində, Hind çayının sağ sahilində yerləşir. Larkanadan təxminən 28 kilometr uzaqdadır. Dholavira isə Hindistanda, Qucaratdakı Xadir adasında yerləşir.
Hind vadisi sivilizasiyasının abidələri: Mohenco-Daro necə görünürdü?
UNESCO şəhərin bir-birini düz bucaq altında kəsən küçələr əsasında planlaşdırıldığını bildirir. Qərbdə hündür bir sahə vardı. Şərqdə isə aşağı şəhər uzanırdı.
Qazıntılarda bişmiş kərpicdən binalar, quyular və yuyunma yerləri aşkar edilib. Tullantıları uzaqlaşdırmaq üçün istifadə olunan tullantı su kanalları və suyun torpağa hopduğu çalalar da tapılıb.
İndi bunu öz evinizlə əlaqələndirin. Mətbəx çanağınızın altındakı borunu düşünün. Suyun hara getdiyini görmürsünüz, amma gündəlik həyatınız həmin borudan asılıdır. Mohenco-Daro sakinləri də buna bənzər, gözdən uzaq bir sistemə arxalanırdılar: su quyulardan gəlir, işlənmiş su isə kanallarla çıxırdı.
Arxeoloji ərazi 240 hektarı əhatə edir. UNESCO onu 1980-ci ildə siyahıya daxil edib.
Hind vadisi sivilizasiyasını kim kəşf edib?
Onu tək bir adam «kəşf etməyib». Amma bir neçə ad xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
İlk böyük qazıntı Daya Ram Sahninin 1921-ci ildə Harappada apardığı işlərlə əlaqələndirilir. R D Banerjinin 1922–1923-cü illərdəki fəaliyyəti isə Mohenco-Daro ilə bağlıdır. Con Marşall 1924-cü ildə Illustrated London News vasitəsilə ictimaiyyətə bildirdi ki, bu iki məkandan tapılanlar unudulmuş bir sivilizasiyaya işarə edir.
Deməli, dünya bu mədəniyyət haqqında cəmi təxminən bir əsr əvvəl xəbər tutub. Onun şəhərləri isə minilliklər boyu tərk edilmiş vəziyyətdə qalmışdı.
Hind vadisi yazısı: şifrəsi hələ də açılmayıb
Hind vadisi yazısı təxminən e.ə. 2600-cü ildə meydana çıxır. Metropoliten İncəsənət Muzeyi onun kvadrat möhürlərin yuxarı kənarları boyunca yerləşdiyini qeyd edir. Bu yazının şifrəsi tam açılmayıb.
Alimlər təxminən 400–600 fərqli işarə müəyyən ediblər. Heç kim bunların şifrəsi açılmış hərf əlifbası təşkil etdiyini göstərə bilməyib.
Metropoliten İncəsənət Muzeyində e.ə. 2600–1900-cü illərə aid steatit möhür (49.40.1) saxlanılır. Üzərində təkbuynuzluya bənzər heyvan təsvir olunub. Ölçüləri 3.8 × 3.8 × 1 santimetrdir. Bu, kibrit qutusundan da kiçikdir. Siz Hind vadisi sivilizasiyasının şəkillərini axtarsanız, ən çox belə möhürlərlə qarşılaşacaqsınız.
Asko Parpolanın irəli sürdüyü nəzəriyyələrdən biri Hind vadisi dilini erkən dravid dili ilə əlaqələndirir. Bu, yalnız nəzəriyyədir. Sivilizasiyada hansı dilin və ya dillərin danışıldığı hələ müəyyənləşməyib.
Möhürlər ticarətdən də xəbər verir. Mesopotamiya şəhərlərində Hind vadisi möhürləri, Hind vadisi məskənlərində isə Mesopotamiya möhürləri tapılır. Bu, iki bölgə arasında uzaq məsafəli ticarətin arxeoloji dəlilidir.
Mohenco-Daro və bu sivilizasiyanın digər şəhərləri niyə tənəzzül etdi?
Dəlillər ehtiyatlı cavab verməyə əsas yaradır. Mohenco-Daronun əsası təxminən e.ə. 2600-cü ildə qoyulub. WHOI-nin 2018-ci il məlumatında şəhərin e.ə. 1900-cü ildən sonra tərk edildiyi deyilir. E.ə. 1900-cü ildən sonra tərk edilmək qəfil məhv olmaq demək deyil. Tədqiqatçılar tədricən baş verən dəyişiklikdən danışırlar. Bunun üçün bir-biri ilə rəqabət aparan bir neçə izah var.
Nəzəriyyə 1: mussonların zəifləməsi
Liviu Giosan və həmkarları 2012-ci ildə belə bir fikir irəli sürdülər: mussonların zəifləməsi əkinçiliyi su ilə təmin edən çay daşqınlarını azaldıb. Onlar bunu böyük şəhərlərin tənəzzülündə mühüm amil sayırdılar.
2018-ci ildə aparılan araşdırma məsələyə daha dərindən baxdı. Tədqiqatçılar Pakistan sahilləri yaxınlığında Ərəb dənizinin dib çöküntülərindən plankton qalıqları və qədim DNT götürdülər. Bunların köməyi ilə yay və qış mussonlarının tarixini bərpa etdilər.
Komandanın izahına görə, yay mussonları zəiflədikcə Himalay dağlarının ətəklərində daha sabit yağıntılar insanları böyük şəhərlərdən uzaqlaşdırıb. Onlar daha kiçik əkinçilik məskənlərinə köçüblər. Bu, irəli sürülmüş izahdır, qəti müəyyən edilmiş fakt deyil.
Nəzəriyyə 2: uzunmüddətli çay quraqlıqları
Solanki və həmkarlarının 2025-ci il araşdırmasında iqlim və hidroloji modelləşdirmədən istifadə olunub. Araşdırma göstərir ki, təxminən 4,400–3,400 il əvvəl Hind hövzəsində onilliklərdən əsrlərə qədər davam edən çay quraqlıqları baş vermiş ola bilər.
Müəlliflər quraqlığı yeganə səbəb saymırlar. Harappa cəmiyyətinin çevrilməsində iqlimin, sosial və iqtisadi təzyiqlərin birlikdə rol oynadığını vurğulayırlar.
Nəzəriyyə 3: məcrasını dəyişən çay
Bəziləri Qaqqar–Hakra ətrafındakı şəhərlərin Satlec çayının istiqamətini dəyişməsi üzündən süqut etdiyini söyləyib. 2017-ci il araşdırması bu fikrə qarşı çıxır. Araşdırma göstərir ki, çay həmin məcranı təxminən 8,000 il əvvəl, şəhərləşmədən minilliklər öncə tərk edib.
Nəzəriyyə 4: işğal və qırğın
Mortimer Uiler Mohenco-Daronun sonunu ari istilası və qırğınla izah edirdi. Corc F Deyls 1964-cü ildə bu fikrə etiraz etdi. O yazırdı ki, qazıntılar belə böyük bir işğalı sübut etmir.
Onun araşdırması 1922–1931-ci illərin qazıntılarından çıxarılan təxminən 37 skeleti və ya skelet parçasını əhatə edirdi. Heç kim onların eyni vaxta aid olduğunu sübut edə bilməmişdi. Buna görə də onları şəhərin sonundakı vahid qırğının dəlili saymaq olmaz.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- 700-dən çox quyu. Maykl Yansenin 1989-cu il araşdırmasına görə, Mohenco-Daroda evləri və yuyunma yerlərini su ilə təmin edən 700-dən çox quyu vardı.
- Kanalların işi düşündüyünüzdən daha məhdud idi. Nakamura və həmkarlarının 1995-ci il mühəndislik icmalına görə, kanallar əsasən quyuların yaxınlığındakı döşənmiş otaqlardan tullantı suyu daşıyırdı.
- Stupa xeyli sonrakı dövrə aiddir. Mohenco-Daronun mənzərəsində seçilən buddist stupası Harappa dövründən qalmayıb. O, eramızın II əsrində qədim şəhərin üzərində tikilib.
- Dholaviradakı su idarəçiliyi fərqli idi. Onun su anbarları iki mövsümi axardan və yağış suyundan istifadə edən sistemin bir hissəsi idi.
- On işarəli lövhə. Qazıntılar zamanı Dholavira qalasının şimal darvazasının qərb otağında 10 iri Harappa işarəsindən ibarət lövhənin qalıqları tapılıb.
Şagirdlər və tələbələr üçün qısa qeydlər
Bu qısa bəndlərdən təkrar, konspekt və ya iş vərəqi hazırlamaq üçün istifadə edin.
- Digər adı: Harappa sivilizasiyası.
- Ümumi tarixlər: təxminən e.ə. 3300–1300. Yetkin mərhələ: e.ə. 2600–1900.
- Ərazi: Pakistan, Hindistanın şimal-qərbi və Əfqanıstanın şərqi; bir milyon kvadrat kilometrdən çox.
- Əsas mərkəzlər: Mohenco-Daro, Harappa, Qanverivala, Dholavira, Rakhigarhi.
- Mohenco-Daro: Sind, Pakistan; Hind çayının sağ sahili; Larkanadan təxminən 28 km uzaqda.
- Şəhər planı: bir-birini düz bucaq altında kəsən küçələr; qərbdə hündür hissə, şərqdə aşağı şəhər.
- Su sistemi: quyular, yuyunma yerləri, suaxıdıcı kanallar, suyun torpağa hopduğu çalalar.
- Yazı: şifrəsi açılmayıb; təxminən 400–600 işarə.
- İctimaiyyətə elan edən: Con Marşall, 1924.
- Tənəzzül: mussonların zəifləməsi, suyun azalması, sosial və iqtisadi dəyişikliklər; işğal hekayəsi sübuta yetirilməyib.
Tez-tez verilən suallar
Mohenco-Daro niyə tənəzzül etdi?
Tənəzzülün tək bir səbəbi sübuta yetirilməyib. Araşdırmalar mussonların zəifləməsini, əkinçiliyi su ilə təmin edən çay daşqınlarının azalmasını, daha geniş sosial və iqtisadi təzyiqləri göstərir. Görünür, insanlar daha kiçik əkinçilik məskənlərinə köçüblər. Ari istilası və qırğın hekayəsini qazıntılar təsdiqləmir.
Hind vadisi sivilizasiyası hansı dövrə aiddir?
Sivilizasiya təxminən e.ə. 3300–1300-cü illərə aid edilir. Böyük şəhərlərin çiçəkləndiyi Yetkin Harappa mərhələsi təxminən e.ə. 2600-cü ildən 1900-cü ilədək davam edib.
Mohenco-Daro haradadır?
Pakistanın Sind əyalətində, Hind çayının sağ sahilində, Larkanadan təxminən 28 kilometr məsafədə yerləşir.
Hind vadisi yazısının şifrəsi açılıbmı?
Xeyr. Alimlər təxminən 400–600 işarə müəyyən ediblər. Heç kim bunların şifrəsi açılmış əlifba təşkil etdiyini göstərə bilməyib.
Mənbələr
- UNESCO — Mohenco-Darodakı arxeoloji xarabalıqlar whc.unesco.org
- Vikipediya — Hind vadisi sivilizasiyası en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Hind vadisi sivilizasiyası tr.wikipedia.org
- WHOI — Araşdırmaya görə, iqlim dəyişikliyi qədim Hind vadisi sivilizasiyasının süqutuna səbəb olub whoi.edu
- WHOI — İqlim dəyişikliyi, ehtimal ki, qədim Hind vadisi sivilizasiyasında köçə və süquta səbəb olub whoi.edu
- Communications Earth & Environment — Harappa cəmiyyətinin çevrilməsində çay quraqlığının təsiri nature.com
- Qlazqo Universiteti — Hind vadisi sivilizasiyası və itmiş çay gla.ac.uk
- Penn Muzeyi — Mohenco-Darodakı əfsanəvi qırğın penn.museum
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Basma möhür və müasir basqısı: təkbuynuzlu və buxurdan (?) metmuseum.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Cənubi Asiya: sivilizasiyanın yüksəlişi metmuseum.org
- World Archaeology — Mohenco-Daroda su təchizatı və çirkab suların kənarlaşdırılması tandfonline.com
- J-STAGE — Mohenco-Daronun qədim qalıqlarındakı su təchizatı və suaxıtma sisteminə yenidən baxış jstage.jst.go.jp
- UNESCO — Dholavira: Harappa şəhəri whc.unesco.org
- UNESCO / Hindistan Arxeoloji Tədqiqat İdarəsi — Dholaviranın namizədlik dosyesi whc.unesco.org
FAQ
Mohenco-Daro niyə tənəzzül etdi?
Tənəzzülün tək bir səbəbi sübuta yetirilməyib. Araşdırmalar mussonların zəifləməsini, əkinçiliyi su ilə təmin edən çay daşqınlarının azalmasını, daha geniş sosial və iqtisadi təzyiqləri göstərir. Görünür, insanlar daha kiçik əkinçilik məskənlərinə köçüblər. Ari istilası və qırğın haqqında köhnə hekayəni qazıntılar təsdiqləmir.
Hind vadisi sivilizasiyası hansı dövrə aiddir?
Sivilizasiya təxminən e.ə. 3300–1300-cü illərə aid edilir. Böyük şəhərlərin çiçəkləndiyi Yetkin Harappa mərhələsi təxminən e.ə. 2600-cü ildən 1900-cü ilədək davam edib.
Mohenco-Daro haradadır?
Pakistanın Sind əyalətində, Hind çayının sağ sahilində, Larkana şəhərindən təxminən 28 kilometr məsafədə yerləşir.
Hind vadisi yazısının şifrəsi açılıbmı?
Xeyr. Təxminən 400–600 fərqli işarə müəyyən edilib. Heç kim bunların şifrəsi açılmış hərf əlifbası təşkil etdiyini göstərə bilməyib.
Image: Yogic Seal – Indus Valley.png — Harappa.com, CC0
