بالاخره شاه آرتور واقعاً وجود داشت؟
هنوز کسی وجود شاه آرتور (Kral Arthur) را ثابت نکرده است. بیشتر تاریخپژوهان امروزی که این دوره را بررسی می‌کنند، آرتور را شخصیتی تاریخی نمیدانند. گروه کوچک‌تری معتقدند او فرمانده‌ای واقعی در جنگ بوده است.
داستان‌ها در بریتانیای (Britanya) اواخر سدهٔ پنجم و اوایل سدهٔ ششم می‌گذرند. آنجا سرزمین بریتونها (Britonlar) بود که با ساکسون‌ها (Saksonlar) می‌جنگیدند. مشکل، اسناد مکتوب است. قدیمیترین اشارهٔ قابل تاریخگذاری به آرتور چند قرن بعد، در سدهٔ نهم، دیده می‌شود.
شما شایعه‌ای را تصور کنید که در گروه خانوادگی دست‌به‌دست می‌شود. تا به نفر دهم برسد، جزئیاتش تغییر کرده است. داستان آرتور هم به همین شکل از دست نویسندگان بسیاری گذشت. هر نویسنده چیزی به آن افزود.
در این مقاله، این نویسندگان را یکی‌یکی دنبال می‌کنیم. شما خواهید دید شمشیر، قلعه و میز، هرکدام نخستین بار کجا ظاهر شدند.
قدیمیترین منابع چه می‌گویند؟
از گیلداس (Gildas) شروع کنیم. او در سدهٔ ششم می‌نوشت؛ زمانی که هنوز خاطرهٔ نبرد بادون (Badon Muharebesi) در حافظهٔ زندگان بود. کتاب او، De Excidio et Conquestu Britanniae، از آن نبرد یاد می‌کند. اما هیچ‌جا نام آرتور را نمی‌آورد.
منبع مهم بعدی، Historia Brittonum، یا «تاریخ بریتونها»، مجموعه‌ای به زبان لاتین از سدهٔ نهم است. بعضی نسخه‌های خطی متأخر آن را به ننیوس (Nennius) نسبت می‌دهند. این اثر قدیمیترین اشارهٔ قابل تاریخگذاری به آرتور را در خود دارد.
آرتورِ این متن پادشاه نیست. متن او را dux bellorum، یعنی فرمانده جنگ، می‌خواند؛ نه rex، یعنی شاه. دوازده نبرد را برمی‌شمارد که با پیروزی در بادون پایان می‌یابند.
یک جزئیات جلب توجه می‌کند. متن ادعا دارد این فرمانده به‌تنهایی ۹۶۰ مرد را کشته است. هیچ میدان نبرد واقعی چنین نیست. این بیشتر به افسانه می‌ماند تا گزارش جنگ.
Annales Cambriae، یا «سالنامه‌های ولز»، آرتور را به نبردهای بادون و کاملان (Camlann Muharebesi) پیوند میدهد. اما مدخل‌های مربوط به آرتور احتمالاً در سدهٔ دهم اضافه شده‌اند. به همین دلیل نمی‌توان آن‌ها را گواهی‌هایی از زمان زندگی خود او دانست.
آرتور ممکن است چه کسی بوده باشد؟
بعضی پژوهشگران در پس این افسانه به دنبال شخصی واقعی می‌گردند. جفری اش (Geoffrey Ashe) در کتاب سال ۱۹۸۵ خود، The Discovery of King Arthur، یا «کشف شاه آرتور»، ریوتاموس (Riothamus) را یکی از الهام‌بخش‌های احتمالی داستان معرفی کرد. پژوهشگران دیگری معتقدند این افسانه اصلاً بر پایهٔ شخصی واقعی شکل نگرفته است.
هر دو دیدگاه همچنان مطرح‌اند. هیچ کتیبه، سکه یا نامهای از همان دوران، پاسخ قطعی به این پرسش نمی‌دهد.
شاه آرتور اهل کجا بود؟
پاسخ مشهور را جفری مانموث (Monmouthlu Geoffrey) مطرح کرد. او حدود سال ۱۱۳۸ نگارش Historia Regum Britanniae، یا «تاریخ شاهان بریتانیا»، را به پایان رساند. در این کتاب، اوتر پندراگون (Uther Pendragon) با کمک جادوی مرلین (Merlin) به ایگرین (Igraine) می‌رسد. نطفهٔ آرتور در تینتاجل (Tintagel)، در کورنوال (Cornwall)، بسته می‌شود.
کتاب جفری آرتور را در سراسر اروپا (Avrupa) مشهور کرد. آرتورِ او پادشاهی است که بر بریتانیا، ایرلند و بخش‌های بزرگی از اروپای قاره‌ای فرمان می‌راند. همین روایت فراگیر شد.
پس وقتی شما می‌پرسید آرتور اهل کجا بوده، پاسخ ادبی کورنوال است. پاسخ تاریخی این است که نمی‌دانیم.
ریشه‌های اکسکالیبور
این شمشیر تبارنامه‌ای طولانی دارد. داستان ولزیِ Culhwch ac Olwen، یا «کیلوخ و اولوِن»، به میانهٔ سدهٔ یازدهم برمی‌گردد. در آن، نام شمشیر آرتور Caledvwlch، یا کالدولخ، است.
حدود سال ۱۱۳۶، جفری سلاح‌های آرتور را توصیف کرد. شمشیر او Caliburn، یا کالیبرن، نام دارد. این شمشیر در جزیرهٔ آوالون (Avalon) ساخته شده بود.
نام اکسکالیبور (Ekskalibur) صورت متأخر این نام است. در داستان توماس مالوری (Thomas Malory) دو شمشیر وجود دارد. یکی از دل سنگ بیرون کشیده می‌شود. دیگری از بانوی دریاچه می‌آید. این‌ها دو سلاح جداگانه‌اند. بااین‌حال، مالوری یک بار شمشیر نخست را هم اکسکالیبور می‌نامد.
پایان داستان نیز به همان اندازه ادبی است. در روایت مالوری، سِر بدیویر (Sir Bedivere) به آخرین فرمان آرتور، اکسکالیبور را به آب می‌اندازد. دستی از آب بیرون می‌آید، شمشیر را می‌گیرد و ناپدید می‌شود.
هیچ شمشیر واقعی‌ای تاکنون به آرتور منتسب نشده است. این شمشیر داستانی است که طی چند قرن ساخته و پرداخته شد.
میز گرد
قدیمیترین حضور مکتوب شناخته‌شدهٔ میز گرد (Yuvarlak Masa) در Roman de Brut، یا «رمان بروت»، است. واس (Wace) این اثر را در سال ۱۱۵۵ به پایان رساند. او آن را با اقتباس از اثر جفری نوشت.
اینجا نکته‌ای هست که شما در بیشتر خلاصه‌ها نمی‌بینید. در روایت واس، آرتور پشت میز گرد نمی‌نشیند. بارون‌ها با یکدیگر برابر می‌شوند. شاه جدا از آن‌ها و بالاتر از آن‌ها قرار می‌گیرد.
میزی که امروز شما می‌توانید ببینید، ماجرای دیگری دارد. این میز در تالار بزرگ وینچستر (Winchester) آویزان است. تاریخگذاری کربنی آن را متعلق به سدهٔ سیزدهم میداند. هنگام ساخت نیز رنگآمیزی نشده بود. پس این میز آرتور نیست.
کملوت: ساختهٔ ذهن یک شاعر
کملوت (Camelot) نخستین بار در دههٔ ۱۱۷۰ ظاهر می‌شود. کرتین دو تروا (Chrétien de Troyes) در منظومهٔ Lancelot, the Knight of the Cart، یا «لانسلو، شوالیهٔ ارابه»، از آن نام میبرد. کملوت محل برپایی دربار آرتور است.
کملوت شهری تاریخی با هویت تأییدشده نیست. فضایی داستانی است. توماس مالوری در Le Morte d’Arthur، یا «مرگ آرتور»، آن را همان وینچستر میداند.
گزینهٔ دیگر، قلعهٔ کدبری در سامرست (Somerset) است. جان لیلند (John Leland) آن را کملوت دانست. کاوش‌های سال‌های ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۰ در آنجا نشان داد استحکامات در دورهٔ زمانی موردنظر دوباره استفاده شده‌اند. همچنین مشخص شد فرمانروایی قدرتمند در آنجا مستقر بوده است.
این یافته‌ها جالب‌اند. اما ثابت نمی‌کنند که آنجا کملوت بوده است.
تینتاجل: باستان‌شناسی واقعی، بدون اثبات وجود آرتور
تینتاجل در کورنوال جایی است که افسانه با شواهد روی زمین تلاقی می‌کند. این مکان از حدود سال ۴۵۰ تا ۶۵۰ میلادی سکونتگاهی ثروتمند بود. ساکنانش در تجارت مدیترانه (Akdeniz) مشارکت داشتند.
در کاوشها، سفال و شیشهٔ وارداتی از مدیترانه پیدا شد. این یافته‌ها پیوندهای تجاری با مناطق دوردست را مستند می‌کنند. آن‌ها نشان می‌دهند تینتاجل درست در همان قرن‌هایی اهمیت داشته که داستان آرتور در آن‌ها می‌گذرد.
قلعهٔ سنگی‌ای که امروز شما می‌بینید، داستان دیگری دارد. این بنا حاصل ساخت‌وساز ریچارد، ارل کورنوال (Cornwall Kontu Richard)، در سدهٔ سیزدهم است. به سده‌های پنجم و ششم تعلق ندارد.
در سال ۱۹۹۸، کتیبه‌ای در تینتاجل پیدا شد. روی آن ARTOGNOU نوشته شده و احتمالاً در سدهٔ ششم حک شده است. این نام شبیه آرتور به گوش می‌رسد، اما چیزی را ثابت نمی‌کند. Arto- جزئی است که در بسیاری از نامهای بریتونی به کار می‌رفته است.
گور گلاستنبری
در سال ۱۱۹۱، راهبان صومعهٔ گلاستنبری اعلام کردند گور آرتور و گویینویر (Guinevere) را یافته‌اند. جرالد ولزی (Gallerli Gerald)، نویسندهٔ همان دوران، این رویداد را ثبت کرد.
به گفتهٔ مؤسسهٔ هیستوریک انگلند (Historic England)، بیشتر مردم امروز این کشف را فریب‌کاری می‌دانند. هدف آن افزایش اعتبار صومعه و شمار بازدیدکنندگانش بود.
بنایی یادبود که آن را آرامگاه آرتور می‌خواندند، بیش از ۳۰۰ سال در کلیسا به نمایش گذاشته شده بود. امروز هیچ اثر مادی‌ای از آن آرامگاه باقی نمانده است.
مالوری با چاپ، داستان را تثبیت می‌کند
توماس مالوری در سال‌های ۱۴۶۹ و ۱۴۷۰ Le Morte Darthur، یا «مرگ آرتور»، را گردآوری کرد. ویلیام ککستون (William Caxton) آن را در سال ۱۴۸۵ چاپ کرد.
چاپ به داستان‌ها شکل ثابتی داد. بسیاری از صحنه‌های آشنا از طریق همین کتاب به خوانندگان نسل‌های بعد رسیدند.
خط زمانی
- ۴۵۰–۶۵۰ میلادی: تینتاجل سکونتگاهی ثروتمند با پیوندهای تجاری با مدیترانه است.
- اواخر سدهٔ پنجم تا اوایل سدهٔ ششم: دوره‌ای که داستان آرتور در آن می‌گذرد.
- سدهٔ ششم: گیلداس از بادون یاد می‌کند، اما نام آرتور را نمی‌آورد.
- سدهٔ نهم: Historia Brittonum دوازده نبرد منسوب به آرتور را ثبت می‌کند.
- میانهٔ سدهٔ یازدهم: Culhwch ac Olwen از شمشیر کالدولخ نام میبرد.
- حدود ۱۱۳۶–۱۱۳۸: جفری مانموث داستان آرتور را گسترش میدهد.
- ۱۱۵۵: میز گرد با Roman de Brut اثر واس وارد نوشته‌ها می‌شود.
- دههٔ ۱۱۷۰: کرتین دو تروا از کملوت نام میبرد.
- ۱۱۹۱: راهبان گلاستنبری ادعا می‌کنند گور آرتور را یافته‌اند.
- سدهٔ سیزدهم: ارل ریچارد قلعهٔ سنگی تینتاجل را می‌سازد و میز گرد وینچستر ساخته می‌شود.
- ۱۴۶۹–۱۴۷۰: مالوری Le Morte Darthur را می‌نویسد.
- ۱۴۸۵: ککستون اثر مالوری را چاپ می‌کند.
- ۱۹۶۶–۱۹۷۰: کاوش‌های قلعهٔ کدبری انجام می‌شود.
- ۱۹۹۸: کتیبهٔ ARTOGNOU در تینتاجل پیدا می‌شود.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
- Historia Brittonum می‌گوید آرتور به‌تنهایی ۹۶۰ مرد را کشت.
- در داستان سدهٔ دوازدهمی جفری، مرلین مشاور آرتور نیست. نویسندگان بعدی این نقش را گسترش دادند.
- در روایت واس از میز گرد، شاه پشت میز نمی‌نشیند.
- میز گرد وینچستر هنگام ساخت رنگآمیزی نشده بود.
- کتیبهٔ ARTOGNOU چیزی دربارهٔ آرتور ثابت نمی‌کند، چون Arto- در بسیاری از نامهای بریتونی دیده می‌شود.
- مالوری فقط یک بار شمشیر بیرون‌کشیده‌شده از سنگ را اکسکالیبور می‌نامد، با اینکه این سلاح با شمشیر دریاچه فرق دارد.
پرسش‌های متداول
آیا شاه آرتور واقعاً وجود داشت؟
وجود او ثابت نشده است. بیشتر تاریخپژوهان امروزیِ این دوره، او را شخصیتی تاریخی نمیدانند.
شاه آرتور اهل کجا بود؟
در داستان جفری، نطفهٔ او در تینتاجلِ کورنوال بسته می‌شود. این روایتی ادبی است.
آیا کملوت واقعی بود؟
کملوت مکانی داستانی است. کرتین دو تروا نخستین بار از آن نام میبرد و مالوری آن را به وینچستر پیوند میدهد.
آیا اکسکالیبور شمشیری واقعی است؟
هیچ شمشیر شناختهشدهای از آن وجود ندارد. این نام از کالدولخ و کالیبرن شکل گرفته است.
آیا میز وینچستر متعلق به آرتور است؟
خیر. این میز به سدهٔ سیزدهم تعلق دارد.
منابع
- ویکی‌پدیا، شاه آرتور en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی، شاه آرتور tr.wikipedia.org
- دانشگاه روچستر، پرسش‌های متداول دربارهٔ افسانه‌های آرتوری d.lib.rochester.edu
- میراث انگلستان، تاریخ قلعهٔ تینتاجل english-heritage.org.uk
- میراث انگلستان، پژوهش دربارهٔ قلعهٔ تینتاجل english-heritage.org.uk
- ویکی‌پدیا، قلعهٔ تینتاجل en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا، میز گرد en.wikipedia.org
- کمبریج کور، جهان‌سازی آرتوری پیرامون میز گرد cambridge.org
- ویکی‌پدیا، کملوت en.wikipedia.org
- دانشگاه بریتیش کلمبیا، شان اکهارد، شمشیرهای آرتوری faculty.arts.ubc.ca
- صومعهٔ گلاستنبری، آرامگاه آرتور glastonburyabbey.com
- هیستوریک انگلند، گشودن گور آرتور و گویینویر historicengland.org.uk
- انتشارات دانشگاه کمبریج، آرتور در سدهٔ پانزدهم cambridge.org
Image: Charles Ernest Butler – King Arthur.jpg — Charles Ernest Butler, Public domain
