Concorde, Londra–New York yolculuğunu üç buçuk saatin biraz altına indiren süpersonik yolcu uçağıydı. Siz bu yazıda, İngiliz-Fransız ortaklığının yükselişini ve 2003’te uçuşların neden bittiğini öğreneceksiniz. Son tarifeli ticari sefer 24 Ekim’de, son uçuş 26 Kasım’da gerçekleşti. [1][2][3]
British Airways’in Concorde kabini, bu hız deneyimini toplam 100 yolcu koltuğuyla sunuyordu. Günlük hayatınızda üç buçuk saat için ayırdığınız zamanı bir Atlantik yolculuğuyla karşılaştırın. Uçağın hikâyesi, 1962’deki ortaklık antlaşmasından bugün sergilendiği müzelere kadar izlenebiliyor. Hareketli burun, sonik patlama ve Gonesse kazası, bu hikâyenin farklı duraklarını oluşturuyor. [1][4][5]
Concorde uçak projesi nasıl başladı?
Concorde, Fransız Sud Aviation ile İngiliz British Aircraft Corporation tarafından geliştirildi. Birleşik Krallık ile Fransa, projeyi ortaklaşa yürütmek için 29 Kasım 1962’de antlaşma imzaladı. Bu ortaklık, uçağın tasarımını, geliştirilmesini ve üretimini birlikte yürütmeyi kapsıyordu. Dolayısıyla Concorde’un başlangıcında, iki ülkenin üretim aşamasını da kapsayan bir anlaşması bulunuyordu. [4][6]
Concorde adı, Fransızcada anlaşma veya uyum anlamına gelen sözcükten türetildi. Adın anlamı, Birleşik Krallık ile Fransa’nın birlikte yürüttüğü projeyle örtüşüyordu. Uçağın öyküsünü takip ederken, 1962 antlaşmasını bu ortaklığın somut başlangıcı olarak düşünebilirsiniz. [4][7]
Fransız prototipi Concorde 001, ilk uçuşunu 2 Mart 1969’da Toulouse’da gerçekleştirdi. İngiliz prototipi Concorde 002 ise yaklaşık bir ay sonra Filton’dan havalandı. Böylece projenin Fransız ve İngiliz prototipleri, farklı şehirlerde gökyüzüyle buluşmuş oldu. [2][4]
Toplam 20 Concorde üretildi; bunların 14’ü ticari yolcu hizmetine yönelik uçaklardı. Bu nedenle üretilen uçak sayısıyla ticari hizmete ayrılanların sayısını ayrı değerlendirmek gerekiyor. Concorde’un üretim toplamını anlatan 20 sayısı, bütünüyle yolcu seferlerine ayrılmış bir filoyu göstermiyor. [7]
Concorde ne kadar hızlıydı, nasıl uçuyordu?
British Airways’in Concorde uçakları, Mach 2 olarak belirtilen seyir hızına ulaşabiliyordu. Bu değer, yaklaşık 2.160 km/sa hızla yapılan bir uçuşa karşılık geliyordu. Uçakların ulaşabildiği irtifa ise 60.000 feet, yaklaşık 18.300 metre olarak veriliyordu. Hız ve irtifa, Concorde’un yolculuk deneyimini tanımlayan iki somut ölçüydü. [1]
Tipik Londra–New York yolculuğu, Concorde ile üç buçuk saatten biraz kısa sürüyordu. Siz günlük programınızda bu süreyi düşündüğünüzde, uçağın sunduğu zaman ölçeğini kavrayabilirsiniz. Burada söz konusu olan, Londra ile New York arasındaki tipik yolculuk süresidir. [1]
En hızlı Atlantik geçişi, 7 Şubat 1996’da New York–Londra arasında gerçekleşti. Bu uçuş tam olarak 2 saat 52 dakika 59 saniye sürdü. Rekor süreyi, Londra–New York hattı için verilen tipik yolculuk süresinden ayrı okumak gerekiyor. Tarih, yön ve süre birlikte belirtildiğinde, rekorun hangi uçuşa ait olduğu açıklık kazanıyor. [1]
Concorde, dört Rolls-Royce/SNECMA Olympus 593 motorunun sağladığı güçle gökyüzünde yol alıyordu. Gövde uzunluğu 62,1 metre, uçağın kanat açıklığı ise 25,5 metreydi. Bu ölçüler, fotoğraflardaki uzun gövdeyle kanatların birbirine oranını somutlaştırmaya yardımcı oluyor. Uçağın biçimini anlamak için motor sayısı kadar kanadının çalışma özelliği de açıklayıcıdır. [1][2]
Concorde’un ogival delta kanadı, kalkış ve inişte girdapların oluşturduğu kaldırmadan yararlanıyordu. Hareketli burun ise bu aşamalarda pilotların görüşünü açmak için aşağı indirilebiliyordu. Burun, kalkışta 5 dereceye; inişte ise 12,5 dereceye kadar aşağı hareket edebiliyordu. Fotoğraflarda gördüğünüz burun konumu, bu nedenle uçağın uçuş aşamasıyla bağlantılı olabilir. [2][7]
Yolcu seferleri hangi hatlarda başladı, sonik patlama neyi değiştirdi?
Tarifeli Concorde seferleri, British Airways ve Air France tarafından 21 Ocak 1976’da başlatıldı. British Airways, başlangıçta Londra ile Bahreyn arasında tarifeli Concorde uçuşları gerçekleştiriyordu. Air France’ın başlangıç güzergâhı ise Paris–Dakar–Rio de Janeiro hattı olarak düzenlenmişti. [7]
Bu başlangıç hatları, Concorde’un hikâyesinin yalnızca Londra–New York bağlantısından oluşmadığını gösteriyor. Bahreyn, Dakar ve Rio de Janeiro, ilk tarifeli seferlerin güzergâhlarında yer alıyordu. İlk uçuşlarla ticari hizmetin başlangıcını ayırmak da burada önem kazanıyor. Toulouse’daki prototip uçuşu 1969’da, tarifeli yolcu seferleri ise 1976’da gerçekleşti. [4][7]
British Airways’in Concorde kabininde önde 40, arkada 60 yolcu koltuğu bulunuyordu. Böylece kabinin toplam yolcu kapasitesi, iki bölümde 100 koltuğa ulaşıyordu. Siz kabin düzenini gözünüzde canlandırırken, öndeki ve arkadaki bu dağılımı kullanabilirsiniz. Hızın yanında koltuk sayısı da Concorde yolculuğunun somut özelliklerinden biriydi. [1]
Japonya’nın uzay ve havacılık kurumu JAXA, Concorde’un güçlü sonik patlamasına dikkat çekiyor. Kuruma göre bu etki, süpersonik uçuşları deniz üzerindeki güzergâhlarla sınırladı. Dolayısıyla Mach 2 hızına ulaşabilmek, güzergâh seçiminden bağımsız bir özellik değildi. Concorde’un hızını değerlendirirken, sonik patlamanın getirdiği bu sınırlamayı da hesaba katmak gerekiyor. [8]
Kısa kronoloji
Concorde’un hikâyesindeki başlıca tarihler, ortaklık antlaşmasından müzeye yerleştirme işlemlerine kadar uzanıyor. Aşağıdaki kronoloji, 1962’de başlayan projenin uçuş ve korunma aşamalarını birlikte gösteriyor. Özellikle 2003 yılındaki ticari veda ile son uçuş, ayrı tarihlerde gerçekleşti. [2][3][4][7]
- 29 Kasım 1962 Birleşik Krallık ile Fransa, Concorde’u birlikte geliştirme antlaşmasını imzaladı.
- 2 Mart 1969 Concorde 001, Toulouse’da ilk uçuşunu gerçekleştirdi.
- 2 Mart 1969’dan yaklaşık bir ay sonra İngiliz prototipi Concorde 002, Filton’dan ilk kez havalandı.
- 21 Ocak 1976 British Airways ve Air France, tarifeli Concorde seferlerine başladı.
- 7 Şubat 1996 New York–Londra geçişi 2 saat 52 dakika 59 saniyede tamamlandı.
- 25 Temmuz 2000 Gonesse kazasında toplam 113 kişi hayatını kaybetti.
- 7 Kasım 2001 Durdurulan tarifeli ticari Concorde uçuşları yeniden başladı.
- 2003 British Airways ve Air France, emeklilik kararlarını açıkladı.
- 24 Ekim 2003 Son tarifeli ticari sefer, New York–Londra arasında yapıldı.
- 26 Kasım 2003 G-BOAF, son Concorde uçuşunu Filton’a inerek tamamladı.
- 2004 G-BOAA, İskoçya’daki müzesine taşınırken Terra Marique adlı özel mavnayla Thames üzerinden denize çıkarıldı.
- 2017 G-BOAF, Aerospace Bristol hangarına yerleştirildi.
Concorde neden emekliye ayrıldı?
Air France’ın F-BTSC tescilli Concorde’u, 25 Temmuz 2000’de Gonesse’de düştü. Uçak, Paris Charles de Gaulle Havalimanı’ndan kalktıktan kısa süre sonra kazaya uğradı. Uçaktaki 100 yolcu ve dokuz mürettebat ile yerdeki dört kişi öldü. Böylece kazada hayatını kaybedenlerin toplam sayısı 113 olarak kayıtlara geçti. [4][5]
Kaza nedenine ilişkin tartışmada, resmî incelemeyle eski başpilotun değerlendirmesi birbirinden ayrılıyor. BEA, DC-10 kaynaklı metal parçanın lastiği parçalamasıyla başlayan bir zincir saptadı. Eski Concorde başpilotu Mike Bannister ise bakım ve operasyon hatalarının belirleyiciliğini savundu. Bannister’ın açıklaması, kaza nedenine ilişkin tartışmada ileri sürdüğü bir iddia olarak değerlendirilmelidir. [7]
Kazanın ardından durdurulan tarifeli ticari Concorde uçuşları, 7 Kasım 2001’de yeniden başladı. Ancak British Airways ve Air France, 2003’te emeklilik kararlarını açıkladı. Artan bakım maliyetleri, 2000 kazasından sonraki yolcu kaybıyla birlikte etkili oldu. Bunlara, 11 Eylül saldırılarını izleyen havacılık daralmasının etkileri de eklendi. [7]
Bu nedenle Concorde’un vedasını anlatırken, 2000 kazasıyla 2003 emekliliğini ayırmak gerekiyor. Kaza sonrasında uçuşlar yeniden başlamış, emeklilik kararı daha sonra açıklanmıştı. Bakım maliyetleriyle yolcu talebindeki sorunlar, şirketlerin açıkladığı kararın birlikte anılan gerekçeleriydi. [7]
Son tarifeli ticari sefer, 24 Ekim 2003’te G-BOAG tescilli uçakla gerçekleştirildi. Bu uçuş, New York JFK’den Londra Heathrow’a uzanan hattı tamamladı. Concorde’un son uçuşu ise 26 Kasım 2003’te G-BOAF tarafından yapıldı. Alpha Foxtrot adıyla bilinen bu uçak, son kez Filton’a indi. [2][3]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Concorde’un gövdesi, uçuş sırasında ısınma nedeniyle yaklaşık 15–25 santimetre uzayabiliyordu. Bu ayrıntı, uçağın boyutlarının uçuş koşullarından nasıl etkilendiğini somut bir ölçüyle gösteriyor. Siz evinizde bir cetvelle bu aralığı işaretleyerek uzamayı gözünüzde canlandırabilirsiniz. Gövde uzunluğuyla birlikte düşünüldüğünde, santimetrelerle anlatılan bu değişim daha anlaşılır hâle geliyor. [1]
Concorde yolcularına, ses duvarını aştıklarını belgeleyen bir sertifika da veriliyordu. Böylece yolcunun deneyimi, uçuş sonrasında saklayabileceği bir belgeye de dönüşüyordu. Sertifika, süpersonik yolculuğun yolculara nasıl sunulduğunu gösteren somut ayrıntılardan biriydi. [4]
1977’de Science dergisinde yayımlanan araştırma, Concorde’un sonik patlamasından kaynaklanan infrasonik sinyalleri ele aldı. Sinyaller, New York’taki Palisades’te yaklaşık 165–1.000 kilometre uzaklıklardan kaydedilmişti. Böylece Concorde’un uçuşları, yolcu taşımacılığının yanında bilimsel ölçümlerin de konusu oldu. [9]
G-BOAA, 2004’te İskoçya’daki müzesine taşındı. Uçak, Terra Marique adlı özel mavnayla Thames üzerinden denize çıkarıldı. Bu yolculuk, bir yolcu uçağının müzeye ulaşırken izlediği farklı güzergâhı gösteriyor. Concorde’un korunma hikâyesinde, havalimanlarının yanında nehir ve deniz de yer aldı. [4]
G-BOAF’ın 2017’de Aerospace Bristol hangarına alınması için binanın bir duvarı söküldü. Kanat uçlarıyla yapı arasında, her iki tarafta birer metreden az boşluk kaldı. Bu ölçü, uçağı hangara yerleştirme işleminin ne kadar dar bir alanda gerçekleştiğini gösteriyor. [3]
Concorde nerede sergileniyor?
Son uçan Concorde G-BOAF, Filton’daki Aerospace Bristol müzesinde sergileniyor. Bu uçak, 26 Kasım 2003’teki son inişini de Filton’da gerçekleştirmişti. Dolayısıyla burada korunan örnek, Concorde’un son uçuşuyla doğrudan bağlantı taşıyor. Müzedeki Alpha Foxtrot, uçuşların tamamen sona erdiği günü temsil eden uçaktır. [3]
G-BOAG tescilli Concorde, ABD’nin Seattle kentindeki The Museum of Flight koleksiyonunda bulunuyor. Bu uçak, 24 Ekim 2003’teki son tarifeli ticari seferi gerçekleştirmişti. Seattle’daki örnek ile Filton’daki son uçan örneğin tescilleri bu nedenle farklıdır. [2][3]
G-BOAA ise İskoçya’nın East Fortune yerleşimindeki National Museum of Flight’ta sergileniyor. Siz ziyaret planınızı oluştururken, müze adlarını uçakların tescilleriyle birlikte eşleştirebilirsiniz. Filton’da G-BOAF, Seattle’da G-BOAG ve East Fortune’da G-BOAA bulunuyor. Bu eşleştirme, görmek istediğiniz Concorde örneğinin yerini belirlemenizi kolaylaştırır. [2][3][4]
Sık sorulan sorular
Concorde uçak nedir?
Concorde, Fransız Sud Aviation ile İngiliz British Aircraft Corporation tarafından geliştirilen süpersonik yolcu uçağıydı. British Airways ve Air France, tarifeli Concorde seferlerine 21 Ocak 1976’da başladı.
Concorde ne kadar hızlıydı?
British Airways’in Concorde uçakları Mach 2, yaklaşık 2.160 km/sa seyir hızına ulaşabiliyordu. Tipik Londra–New York yolculuğu, bu uçakla üç buçuk saatten biraz kısa sürüyordu.
Concorde neden emekliye ayrıldı?
British Airways ile Air France, artan bakım maliyetleri ve yolcu kaybıyla karşılaştı. 2000 kazasının ardından yaşanan talep sorunlarına, 11 Eylül saldırılarını izleyen havacılık daralması eklendi. İki şirket, Concorde’u emekliye ayırma kararlarını 2003 yılında açıkladı.
Concorde nerede sergileniyor?
G-BOAF, Filton’daki Aerospace Bristol’de; G-BOAG ise Seattle’daki The Museum of Flight koleksiyonunda bulunuyor. G-BOAA tescilli Concorde, İskoçya’nın East Fortune yerleşimindeki National Museum of Flight’ta sergileniyor.
Concorde son uçuşunu ne zaman yaptı?
Son tarifeli ticari Concorde seferi, 24 Ekim 2003’te New York–Londra arasında gerçekleştirildi. Son uçuş ise G-BOAF’ın 26 Kasım 2003’te Filton’a inişiyle tamamlandı.
Kaynaklar
- British Airways — Celebrating Concorde britishairways.com
- The Museum of Flight — Concorde museumofflight.org
- Aerospace Bristol — Concorde completes final journey aerospacebristol.org
- National Museums Scotland — Concorde: The story of supersonic passenger flight nms.ac.uk
- BEA — Gonesse Concorde kazası bea.aero
- Türkçe Vikipedi — Concorde tr.wikipedia.org
- English Wikipedia — Concorde en.wikipedia.org
- JAXA — Sonic boom aero.jaxa.jp
- Balachandran, Donn ve Rind — Concorde sonic booms as an atmospheric probe pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Görsel: British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg — Eduard Marmet, CC BY-SA 3.0
