Bir kenti harç kullanmadan, yalnızca granit blokları üst üste koyarak inşa ettiğinizi düşünün. Büyük Zimbabve’nin sur duvarları tam olarak böyle yapıldı. Ören yeri bugün Zimbabve’nin güneyinde, Masvingo kentinin yaklaşık 30 kilometre uzağında duruyor.
Bu yazıda kentin kim tarafından, ne zaman ve ne amaçla kurulduğunu öğreneceksiniz. Ardından Avrupalı yorumcuların neden Afrikalılara yakıştıramadıklarını, bu iddiaların kazılarla nasıl çürütüldüğünü ve son yıllarda ortaya çıkan su depolama bulgularını göreceksiniz.
Büyük Zimbabve harabeleri nerede?
Ören yeri Zimbabve’nin güneyinde, Masvingo kentinden yaklaşık 30 kilometre uzaklıkta yer alır. Alan yaklaşık 1.100 metre yükseltidedir. UNESCO kaydında Dünya Mirası alanının yüzölçümü 722 hektar olarak verilir. Bu, yüzlerce futbol sahasını yan yana dizmeye yetecek bir büyüklüktür.
Üç ana yapı topluluğu vardır: Tepe Kalıntıları, Büyük Çevrili Alan ve Vadi Kalıntıları. Çevrili alan, tepelerin güneyinde yer alan elips biçimli bir yapıdır. Büyük Zimbabve Milli Anıtı 1986’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Büyük Zimbabve’yi kim inşa etti?
Yanıt nettir: günümüz Zimbabve’si ve çevresinde yaşayan Şona halklarının ataları. Bu sonuca 1905’te arkeolog David Randall-MacIver vardı. Büyük Zimbabve’de yaptığı kazılardan sonra yapıların Şona atalarınca Orta Çağ’da inşa edildiğini yazdı.
Gertrude Caton-Thompson 1929’da yeniden araştırma yaptı. Nature dergisinde 19 Ekim 1929 tarihli yazıya göre bu araştırma, Büyük Zimbabve’nin Afrika kökenli olduğunu doğruladı. Yani Randall-MacIver’in sonucu 24 yıl sonra ikinci bir çalışmayla desteklendi.
Yerel halk bu yerleşimi zaten biliyordu. Karl Mauch 1871’de Büyük Zimbabve’yi Batı dünyasına tanıttığında, yerel halkın varlığını öteden beri bildiği bir yerleşimle karşılaşmıştı. Başka bir deyişle, ortada ‘keşfedilecek’ bir şey yoktu. Yalnızca Batı’nın duyması gereken bir yer vardı.
Büyük Zimbabve Krallığı: başkent, sığır ve ticaret
Anıtsal yapılaşma 11. yüzyılda başladı ve 15. yüzyıla kadar sürdü. 13. yüzyıldan itibaren kent, Büyük Zimbabve Krallığı’nın başkenti olarak kullanıldı. Zimbabve Ulusal Müzeler ve Anıtlar Kurumu (NMMZ) burayı Güney Afrika bölgesinin sömürge öncesindeki en büyük yerleşimi olarak tanımlar.
Kentin geniş bir ticaret ağına bağlı olduğu da biliniyor. UNESCO’ya göre alanda bulunan Çin ve İran kökenli seramikler, cam boncuklar ve Kilwa sikkeleri uzak mesafeli ticaret bağlantılarını gösterir. Siz de bir eşyanın nereden geldiğine baktığınızda üretim zincirini düşünürsünüz. Arkeologlar aynı soruyu bu kalıntılara sorar.
Ama ekonomi yalnızca ithal mallara dayanmıyordu. Arkeolog Shadreck Chirikure’nin 2019’da yayımlanan değerlendirmesi, Büyük Zimbabve ekonomisini yalnızca ithal lüks mallarla açıklayan modellere karşı çıkar. Bunun yerine hanelerin mevsimlik üretim ve dolaşım faaliyetlerini öne çıkaran bir kuram sunar.
Sığır da büyük rol oynadı. Yerleşimde çok sayıda sığır kemiği bulundu. Bu bulgu, hayvancılığın yerleşimin ekonomik ve siyasal yaşamındaki önemini gösterir.
Taş duvarlar nasıl örüldü? Üç yapı topluluğu
NMMZ’ye göre duvarlar, granit blokların harç veya başka bir bağlayıcı malzeme kullanılmadan üst üste yerleştirilmesiyle yapıldı. Her blok kendi ağırlığıyla yerinde durur. Evinizin duvarını bu yöntemle örmeye kalksanız ustalığın ne kadar belirleyici olduğunu hemen anlardınız.
Üç topluluğu kısaca tanıyalım:
- Tepe Kalıntıları: Doğu bölümünde, tepelerinde kuş figürleri bulunan altı sabuntaşı dikme bulundu.
- Büyük Çevrili Alan: Tepelerin güneyindeki elips biçimli yapıdır. UNESCO bunu 14. yüzyıla tarihler. İki duvarı arasında yaklaşık 9 metre yüksekliğinde ve 5,5 metre çapında konik bir kule yükselir.
- Vadi Kalıntıları: Üçüncü ana yapı topluluğudur.
Taş çevre duvarlarının içindeki konutlarda ise daga kullanıldı. Daga, granit kumu ile kilin karıştırılmasından elde ediliyordu. Yani kentin yaşam alanları taşla değil, yerel malzemeyle şekillendi.
Avrupalılar neden Afrikalılara yakıştıramadı?
Sorunun cevabı arkeolojide değil, önyargıda yatıyor. Cecil Rhodes, kenti eski bir Akdeniz veya Fenike uygarlığına bağlayan iddiayı benimsedi. Rhodes Trust’ın ziyaretçi rehberine göre bu iddia, Afrikalıların bu yapıları inşa edemeyeceği önyargısına dayanıyordu. Sonraki kazılar iddiayı çürüttü.
Zarar yalnızca düşünsel olmadı. Arkeolog Roger Summers, Büyük Zimbabve’de 1902’ye kadar süren izinsiz altın aramalarının dönümlerce arkeolojik dolguyu yok ettiğini kaydetti. Bir kitabın sayfalarını yırtıp içinden altın aramak gibi bir şeydi bu. Kayıp katmanlar bir daha geri gelmez.
Kazılar sonuç verdikten sonra bile siyaset geri adım atmadı. Ian Smith yönetimindeki Rhodesian Front, çalışanlarına resmî yayınlarda Büyük Zimbabve’nin Afrikalılar tarafından yapıldığının kesin biçimde belirtilmemesini emretti. Bilim bir yanıt vermişti, ama yönetim bu yanıtı yayınlamamayı seçti.
Zimbabve Kuşu’nun öyküsü aynı çelişkiyi taşır. Büyük Zimbabve’den çıkarılan sabuntaşı kuşlardan esinlenen simge, bugün Zimbabve’nin ulusal simgesidir. Oxford’daki Rhodes House’un bakır kubbesinde de aynı simge bulunur. Üstelik bu simgeyi benimseyen Rhodes, kentin kökenini Afrikalılara yakıştırmıyordu.
Kent ne zaman boşaldı? Nüfus tartışması
İki yaygın anlatı bugün sorgulanıyor. İlki nüfusla ilgili. Yaygın tahminler 18.000–20.000 kişiyi anar. Chirikure ve çalışma arkadaşları, 2017 tarihli PLOS ONE modelleme araştırmasında çok daha düşük tahminler önerdi.
İkincisi terk edilme tarihiyle ilgili. UNESCO yaklaşık 1450’de terk edildiğini belirtir. Aynı 2017 çalışması ise 1700–1890 dönemine uzanan bir iskân evresi tanımlar. Bütün yerleşimin tek tarihte boşaldığı varsayımını desteklemez.
Bir ayrıntı daha var. Araştırmaya göre bugün otopark olarak kullanılan kesimdeki yerleşim yaklaşık 1450–1660 yıllarına tarihlenir. Bu iskân, Tepe Kompleksi’nin başlıca iskânından sonradır. Kentin ömrü tek bir parlak dönemden ibaret değil, birkaç evreden oluşuyor.
Kısa kronoloji
- 11. yüzyıl Anıtsal yapılaşma başladı
- 13. yüzyıl Kent, Büyük Zimbabve Krallığı’nın başkenti oldu
- 14. yüzyıl UNESCO’ya göre Büyük Çevrili Alan inşa edildi
- 1450–1660 Günümüzde otopark olarak kullanılan kesimde iskân sürdü
- 1700–1890 2017 araştırmasında tanımlanan geç iskân evresi
- 1871 Karl Mauch kalıntıları Batı dünyasına tanıttı
- 1905 Randall-MacIver’in kazıları yerel Afrika kökenini destekledi
- 1929 Caton-Thompson araştırması Afrika kökenini doğruladı
- 1986 UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı
- 2022 Dhaka çukurlarının su toplama işlevini ortaya koyan araştırma
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Su çukurları. Dhaka çukurları uzun süre kil çıkarma çukuru sayıldı. 2022 tarihli bir araştırma, bu çukurların su toplama ve depolama amacıyla da kullanıldığı sonucuna vardı. Pretoria Üniversitesi’nin 2023’te duyurduğu çalışmada, LiDAR ile incelenen çukurların aynı anda en az 18.000 metreküp su depolayabileceği hesaplandı.
Otopark. Bugün ören yerinin bir kesimi otopark olarak kullanılıyor. Aynı kesimin 1450–1660 arasında yerleşim gördüğünü 2017 araştırması ortaya koydu.
Altı kuş. Tepe Kalıntıları’nın doğusunda, tepelerinde kuş figürleri bulunan altı sabuntaşı dikme bulundu. Zimbabve Kuşu bu figürlerden esinlenerek ulusal simge oldu.
Bir ülkenin adı. Günümüz Zimbabve devleti adını doğrudan bu kentten almıştır.
Sık sorulan sorular
Büyük Zimbabve’yi kim inşa etti?
Günümüz Zimbabve’si ve çevresinde yaşayan Şona halklarının ataları inşa etti. David Randall-MacIver 1905’te, Gertrude Caton-Thompson 1929’da bu sonuca ulaştı.
Büyük Zimbabve harabeleri nerede?
Zimbabve’nin güneyinde, Masvingo kentinden yaklaşık 30 kilometre uzaktadır. Alan yaklaşık 1.100 metre yükseltidedir.
Büyük Zimbabve’nin duvarları neden harçsızdır?
Duvarlar granit blokların harç veya başka bir bağlayıcı kullanılmadan üst üste yerleştirilmesiyle yapıldı. Zimbabve Ulusal Müzeler ve Anıtlar Kurumu bunu açıkça belirtir.
Büyük Zimbabve ne zaman UNESCO listesine girdi?
Büyük Zimbabve Milli Anıtı 1986’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. UNESCO kaydında alanın yüzölçümü 722 hektardır.
Zimbabve adı nereden gelir?
Günümüz Zimbabve devleti adını Büyük Zimbabve’den almıştır. Ülkenin ulusal simgesi olan Zimbabve Kuşu da buradaki sabuntaşı kuşlardan esinlenmiştir.
Kaynaklar
- Wikipedia — Great Zimbabwe en.wikipedia.org
- UNESCO — Great Zimbabwe National Monument whc.unesco.org
- NMMZ — Southern Region, Masvingo nmmz.co.zw
- Journal of Archaeological Research — New Perspectives on the Political Economy of Great Zimbabwe link.springer.com
- PLOS ONE — What was the population of Great Zimbabwe (CE1000–1800)? journals.plos.org
- Oxford School of Archaeology — Climate-smart harvesting and storing of water arch.ox.ac.uk
- University of Pretoria — UP-linked study reveals climate-smart water storage strategies up.ac.za
- Nature — Zimbabwe, 19 Ekim 1929 nature.com
- Vikipedi — Büyük Zimbabve tr.wikipedia.org
Görsel: Great-zim-aerial-looking-West.JPG — Janice Bell, CC BY-SA 4.0
