Büyük Kiros ve Kiros Silindiri: İlk İnsan Hakları Bildirgesi mi?

British Museum’un 90920 numaralı eseri, yaklaşık 21,9 santimetre uzunluğunda ve en geniş yerinde 10 santimetre çapında pişmiş kil bir silindirdir. Kopyası 14 Ekim 1971’de BM Genel Sekreteri U Thant’a sunuldu ve eser sıklıkla “dünyanın ilk insan hakları bildirgesi” diye tanıtılır.

Bu yazıda silindirin ne dediğini, nasıl bulunduğunu ve bu etiketin nereden geldiğini öğreneceksiniz. Bir müzede ya da haber başlığında bu ifadeyle karşılaştığınızda, hangi iddianın metne, hangisinin sonraki yorumlara dayandığını ayırt edebileceksiniz.

II. Kiros kimdir?

II. Kiros, MÖ 559–530 yıllarında hüküm süren Pers hükümdarıdır. Babası I. Kambises’in ardından tahta çıkmıştır. Adı Eski Farsçada Kūruš biçimindedir. İngilizcedeki Cyrus, Yunanca Kyros üzerinden Latinceye geçen biçimdir.

Kiros’un Med kralı Astyages’i yenmesi geleneksel olarak MÖ 550’ye tarihlenir. Ancak Babil kroniğindeki kırık yıl numaraları nedeniyle kesin tarih tartışmalıdır. Lidya kralı Kroisos’u yenip Sardes’i ele geçirmesi de benzer bir sorun taşır. Seferin MÖ 547’ye tarihlenmesi, Babil kroniğindeki tartışmalı bir yer adı okumasına dayanır.

Babil kroniğine göre Persler, MÖ 539 Ekiminde Opis’te Babil ordusunu yendi. Ardından Babil kentine savaşmadan girdiler. Kiros’un hükümdarlığının sonunda imparatorluk, batıda Anadolu’dan doğuda İndus Irmağı’na uzanıyordu.

Kiros Silindiri nedir ve nasıl bulundu?

Metropolitan Müzesi silindiri, Babil’in fethinin ardından MÖ 539–538’e tarihlenen pişmiş kil bir eser olarak tanımlar. Hormuzd Rassam, 1879’da Babil’de yürüttüğü kazılarda onu bir temel adak buluntusu olarak keşfetti.

Encyclopaedia Iranica silindiri, Babil’deki onarımları anmak üzere temele bırakılan geleneksel bir Mezopotamya yapı yazıtı olarak değerlendirir. Yani amacı, bir kentin surlarında yapılan işi tanrılara ve gelecekteki krallara duyurmaktır. Evinizin temeline bir tarih ya da isim işlenmiş bir plaka koyduğunuzu düşünün. Mantık benzerdir.

Akadca çivi yazılı metin toplam 45 satırdır, bazı bölümleri kırık veya eksiktir. Silindirin 36–45. satırlarını içeren ikinci bir parça, P.-R. Berger tarafından Yale Üniversitesi’nin Babil koleksiyonunda tanımlanmıştır.

Silindirin metni ne anlatır?

Metnin ilk bölümü Babil’in önceki kralı Nabonidus’u kötüler. Silindirin 4–19. satırları, Babil tanrısı Marduk’un Kiros’u uygun hükümdar olarak seçtiğini anlatır. Yani Kiros fethi, Babil’in kendi dinî diliyle meşrulaştırır.

20–21. satırlarda Kiros kendisini Babil, Sümer ve Akad kralı olarak tanıtır. Soyunu Kambises, Kiros ve Teispes üzerinden sıralar. Irving Finkel’in çevirisine göre 30–34. satırlar ise Aššur ve Susa gibi kentlerin tanrı heykellerinin kutsal mekânlarına döndürüldüğünü bildirir. İlgili toplulukların da yerleşimlerine döndürüldüğü yazılıdır.

Bu bölüm, silindirin sık alıntılanan kısmıdır. Fakat metin bir hukuk maddesi sıralamaz. Bir hükümdarın, tanrıların ve kentlerin yeniden düzenlenmesini kendi bakış açısından anlatışıdır.

Kiros Silindiri ilk insan hakları bildirgesi mi?

BM’nin Dag Hammarskjöld Kütüphanesi, silindiri insan hakları kavramının en erken ifadelerinden biri olarak sunar. Karşı görüş Metropolitan Müzesi’nden gelir. Müze, silindirin insan haklarını güvenceye alan bir belge olarak tasarlanmadığını belirtir. Modern insan hakları kavramı da o dönemde bulunmuyordu.

Bu etiketin yaygınlaşması müzelerden değil, siyasetten gelir. Metropolitan Müzesi’ne göre silindirin “ilk insan hakları bildirgesi” olarak tanıtılması, İran monarşisinin 2.500. yılını kutlama fikrinin 1958’den itibaren gelişmesiyle yaygınlaştı. Eser, 1971 kutlamalarının resmî simgesi oldu.

Sonuç olarak “bildirge” sözcüğü, metnin kendi türünü değil, sonraki dönemin okumasını yansıtır. Silindiri önemsiz saymak gerekmez. Ama bir yapı yazıtını modern bir hak belgesi gibi okumak, kaynakların desteklemediği bir adımdır.

Kiros köleliği kaldırdı mı, Yahudileri mi serbest bıraktı?

Köleliğin tümüyle kaldırıldığı iddiası silindirden çıkarılamaz. Finkel’in çevirisindeki 26. satır, Babillilerin yükünün hafifletilmesini anlatır. “Bağlarından kurtarma” okumasını ise soru işaretiyle verir.

Yahudiler konusunda da ayrım gerekir. Silindir metninde Yahudiler ve Kudüs açıkça anılmaz. Yahudilerin Babil sürgününden dönüşüyle bağlantı, genel iade politikasının yorumlanmasına dayanır. Ezra ve İkinci Tarihler kitapları ise Kiros’un Yahudilerin dönüşüne ve Kudüs Tapınağı’nın yeniden yapılmasına izin verdiğini anlatır.

Yeşaya 45:1’de Kiros, Tanrı’nın meshettiği kişi olarak adlandırılır. Yeşaya 44:28’de ise Tanrı’nın çobanıdır. Bu metinler Kiros’un sonraki dinî gelenekte neden saygın bir yer tuttuğunu açıklar. Silindirin kendi satırlarını ise bunların yerine koymak doğru olmaz.

Kısa kronoloji

1. MÖ 559 Kiros, babası I. Kambises’in ardından tahta çıktı.
2. MÖ yaklaşık 550 Astyages’in yenilgisiyle Med egemenliği sona erdi; kesin tarih tartışmalıdır.
3. MÖ 540’lı yıllar Kiros, Kroisos’u yenerek Sardes’i ele geçirdi.
4. MÖ 539 Persler Opis zaferinin ardından Babil’i ele geçirdi.
5. MÖ 539–538 Metropolitan Müzesi’nin tarihlemesine göre Kiros Silindiri hazırlandı.
6. MÖ 530 Kiros öldü.
7. 1879 Silindir, Rassam’ın Babil kazılarında bulundu.
8. 1971 Silindir, İran monarşisinin 2.500. yıl kutlamalarının simgesi oldu; kopyası BM’ye sunuldu.
9. 2004 Pasargadae UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

Kiros nasıl öldü ve nerede yatıyor?

Kiros MÖ 530’da öldü. Ancak ölümünün ayrıntıları kesin değildir. Herodotos’un Massagetlerle savaş anlatısına karşılık, Ksenophon başkentte huzurlu bir ölüm anlatır.

UNESCO, Pasargadae’yi Kiros’un MÖ 6. yüzyılda kurduğu ilk Ahameniş hanedan başkenti olarak tanımlar. Mezar, altı basamaklı bir kaide üzerinde yükselir. Beşik çatılı mezar odasının tabanı 6,40 × 5,35 metredir. Mezarı, saraylarını ve bahçelerini içeren yaklaşık 160 hektarlık alan 2004’te Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

Antik anlatılara göre Büyük İskender, yağmalanmış mezarın onarılması ve içinin düzenlenmesi için Aristobulos’u görevlendirdi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Silindirin ikinci parçası Yale’de. 36–45. satırları içeren parça, Babil koleksiyonunda P.-R. Berger tarafından tanımlandı.
• Sunu listesi. 37. satırda Kiros, günlük sunulara iki ördek ve on güvercin eklediğini bildirir. Bu, bir “bildirge”den çok bir tapınak muhasebesine benzer.
• Aššurbanipal’in yazıtı. Silindirin son bölümünde Kiros, Babil surlarını onarırken kendisinden önceki Asur kralı Aššurbanipal’in bir yazıtını gördüğünü söyler.
• Kayıp kitabe. Antik yazarların aktardığı Kiros mezar kitabesi, Pasargadae’de günümüze ulaşan yapılarda bulunamamıştır.
• “Süleyman’ın annesinin mezarı.” Kiros’un mezarı yerel olarak bu adla anıldı ve 13. yüzyılda bir cami düzenlemesine katıldı.
• Zerdüşt müydü? Mary Boyce Kiros’un Zerdüşt olduğunu savunur. Başka araştırmacılar bunu kabul etmez. Encyclopaedia Iranica kişisel inancı hakkında çok az şey bilindiğini belirtir.
• Zülkarneyn tartışması. Ebü’l-Kelâm Âzâd gibi bazı yorumcular Kur’an’daki Zülkarneyn’i Kiros’la özdeşleştirir. Diğer yorumlar Büyük İskender’i veya İslam öncesi bir Arap hükümdarını önerir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — II. Kiros tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Cyrus the Great en.wikipedia.org
3. Encyclopaedia Iranica — Cyrus III iranicaonline.org
4. Encyclopaedia Iranica — Cyrus IV iranicaonline.org
5. Encyclopaedia Iranica — Cyrus V iranicaonline.org
6. Metropolitan Museum of Art — The Cyrus Cylinder and Ancient Persia metmuseum.org
7. Metropolitan Museum of Art — Irving Finkel’in Kiros Silindiri çevirisi libmma.contentdm.oclc.org
8. University of Oxford — Cyrus Cylinder from Babylon cabinet.ox.ac.uk
9. University of Oxford — Tomb of Cyrus at Pasargadae cabinet.ox.ac.uk
10. United Nations — Ask DAG ask.un.org
11. United Nations Gifts — Replica of Edict of Cyrus un.org
12. UNESCO World Heritage Centre — Pasargadae whc.unesco.org

Görsel: Cyrus Cylinder 2.jpg — Photograph by Mike Peel (www.mikepeel.net)., CC BY-SA 4.0