Benin Bronzları: Yağmalanan hazineler geri dönüyor mu?

Britanya’nın 1897’de yağmaladığı saray hazineleri arasında, Horniman’ın iade kararına giren bir anahtar da bulunuyordu. Bu yazıda siz, Benin Bronzları’nın hangi kurumlarda iade edildiğini ve British Museum’un durumunu öğreneceksiniz. Anahtar, 72 eserlik kararın yalnızca heykelleri ve kabartmaları kapsamadığını da gösteriyor. Saraydan çıkarılan nesneler arasında gündelik kullanımla ilişkilendirebileceğiniz bir eşya da vardı. [7]

Sorunun yanıtı, Jesus College, Smithsonian, Berlin, Hollanda ve Cambridge örneklerinde somutlaşıyor. Bu kurumların teslimleri, mülkiyet devirleri ve ödünç anlaşmaları farklı aşamaları gösteriyor. Ancak British Museum için 14 Eylül 2026 tarihli haber farklıydı. Live Science, kurumun Benin Bronzları için henüz resmî iade gerçekleştirmediğini bildiriyordu. Bu nedenle bütün koleksiyonların durumunu tek bir kararla açıklamak mümkün değil. [5][6][8][9][11][12][13]

Benin Bronzları nedir, hangi ülkeye aittir?

Benin Bronzları, bugünkü Nijerya’nın Edo eyaletindeki Benin City’de bulunan sarayla ilişkilidir. Benin Krallığı’nın saray yaşamına bağlı bu eser grubu, birkaç bin parçadan oluşur. Adlandırma, yalnızca tek biçimde üretilmiş metal heykelleri bir araya getirmez. Fildişi, ahşap ve seramik eserler de Benin Bronzları kapsamında anılır. Dolayısıyla bir koleksiyonun Benin eserlerini saymak, yalnız metal nesneleri saymak değildir. [1][2]

Üstelik bronz adıyla tanınan metal eserlerin çoğu, teknik açıdan pirinçten yapılmıştır. Edo sanatçıları, metal eserlerin üretiminde temel yöntem olarak kayıp mum dökümünü kullanıyordu. Sarayın pirinç kabartma levhaları, hükümdarı, savaşçıları ve saray görevlilerini tasvir ediyordu. Krallığın tarihindeki olaylar da bu levhaların üzerinde yer buluyordu. Böylece eserler, malzemelerinin yanında betimledikleri kişiler ve olaylarla da tanımlanabiliyor. [2]

Siz bir müzede Benin levhasına bakarken, tasvir edilen kişileri de inceleyebilirsiniz. Hükümdar, savaşçı ve saray görevlisi betimleri, levhaların somut konuları arasındadır. Bir aile albümünde kişileri ayırt etmeye çalışmanız, bu bakışa gündelik bir karşılık sunabilir. Benin levhalarını incelerken de yalnız metal yüzeye bakmakla yetinmeniz gerekmez. Tasvirlerin kraliyet sarayıyla ilişkisini düşünmek, nesnenin anlatısını takip etmenizi sağlar. [2]

Britanya, 1897’de Benin sarayını neden yağmaladı?

Smithsonian’ın tarih anlatımına göre Oba Ovonramwen, Birleşik Krallık ile 1892’de ticaret antlaşması imzaladı. Ocak 1897’de James Phillips’in Benin City’ye yönelen heyetine saldırı düzenlendi. Aynı anlatım, altı Britanyalı görevlinin ve yaklaşık 200 Afrikalı hamalın öldürüldüğünü belirtiyor. Olayın kayıpları, yalnızca Britanyalı heyet üyeleriyle sınırlı değildi. Afrikalı hamallar da saldırıda hayatını kaybedenler arasında yer alıyordu. [3]

Britanya kuvvetlerinin Şubat 1897 seferinde, Benin kraliyet sarayı yağmalanıp yakıldı. Hükümdar Ovonramwen sürgüne gönderildi; saraydaki hazineler ise farklı ellere geçti. Britanyalılar ele geçirilen eserlerin bir bölümünü seferdeki subaylara verdi. Çoğunu, sefer masraflarını karşılamak amacıyla Londra’da açık artırmaya çıkardı. Bu satışlar, saraydan çıkarılan nesnelerin koleksiyonlara dağılmasının somut yollarından biriydi. [3]

Seferin gerekçesi konusunda Britanya’nın resmî anlatısıyla tarihçi Dan Hicks’in yorumu ayrılıyor. Resmî anlatı, askerî harekâtı Phillips heyetine yapılan saldırıya misilleme olarak açıklıyordu. Hicks ise seferi, önceden şekillenmiş emperyal ve ekonomik hedeflerle ilişkilendiriyor. Bu iki açıklama, askerî harekâtın nedenleri konusunda farklı yorumlar sunuyor. Sarayın yağmalanması ve eserlerin satışa çıkarılması ise Smithsonian’ın tarih anlatımında açıkça aktarılıyor. [2][3]

Hangi kurumlar Benin Bronzları’nı iade etti?

Cambridge Üniversitesi Jesus College, Okukor adlı horoz heykelini 27 Ekim 2021’de teslim etti. Yağmalanmış heykeli teslim alan kurum, Nijerya Ulusal Müzeler ve Anıtlar Komisyonuydu. Horniman Müzesi ise 2022’de, toplam 72 eserin mülkiyetini Nijerya’ya devretme kararını açıkladı. Bu nesneler, Şubat 1897’de Benin City’den zorla çıkarılmış eserlerdi. Jesus College’ın teslimiyle Horniman’ın açıkladığı mülkiyet kararı, ayrı kurumların attığı adımlardı. [6][7]

Smithsonian Ulusal Afrika Sanatı Müzesi, 11 Ekim 2022’de 29 eserin mülkiyetini devretti. Bu eserlerin her birinin, 1897 yağmasıyla bağlantısı tespit edilmişti. Devir yine Nijerya Ulusal Müzeler ve Anıtlar Komisyonuna yapıldı. İşlem, Smithsonian’ın 2022’de kabul ettiği etik gerekçelerle iade politikasının ilk uygulamasıydı. Böylece kurumun benimsediği politika, bu 29 eserin mülkiyetinde somut bir değişiklik yarattı. [8]

Berlin Etnoloji Müzesi koleksiyonundaki 514 Benin eserinin mülkiyeti, 2022’de Nijerya’ya devredildi. Bu eserlerden 168’i, ödünç olarak Berlin’de bırakıldı. Hollanda ise 19 Haziran 2025’te, toplam 119 Benin eserini Nijerya’ya iade etti. İade edilenler arasında insan ve hayvan figürleriyle kraliyet eşyaları bulunuyordu. Levhalar ve bir çan da Hollanda’dan gönderilen eserler arasındaydı. [11][12]

Cambridge Arkeoloji ve Antropoloji Müzesi kayıtları, başka bir mülkiyet devrini belgeliyor. Toplam 116 Benin eserinin hukuki mülkiyeti, 27 Ocak 2026’da Nijerya’ya geçti. Bu gruptaki 17 eser, Ocak 2029’a kadar müzeye ödünç verildi. Ödünç anlaşmasının amacı, eserlerin sergilenmesini ve araştırmalarda kullanılmasını kapsıyordu. Cambridge örneğinde mülkiyet değişikliğiyle fiziksel konumun aynı anda değişmediği görülebiliyor. [13]

Smithsonian’ın 3 Haziran 2024’te başlayan sergisinde de benzer bir durum açıklanıyordu. Nijerya’ya devredilen eserlerden dokuzu, ödünç anlaşması kapsamında Washington’da kalmıştı. Siz bu eserleri Washington’da görseniz bile, mülkiyetleri Nijerya’ya devredilmiş olacaktı. Müzenin bulunduğu şehirle eserin hukuki sahibini bu nedenle ayrı değerlendirmek gerekir. Berlin, Washington ve Cambridge örnekleri, ödünç anlaşmalarının iade sürecindeki yerini gösteriyor. [9][11][13]

British Museum neden ayrı bir yerde duruyor?

British Museum’un Benin koleksiyonu, 900’den fazla eserden oluşan büyük koleksiyonlar arasındadır. Kurumun eserleri kalıcı olarak koleksiyondan çıkarma yetkisi, 1963 tarihli yasayla sınırlandırılmıştır. British Museum Act, bu nedenle kurumun Benin eserleri tartışmasında hukuki bir unsurdur. Başka müzelerdeki devirler, British Museum koleksiyonunun da devredildiğini göstermez. Koleksiyonun büyüklüğüyle yasal sınırlamalar, burada birlikte değerlendirilmesi gereken somut bilgilerdir. [4]

Live Science’ın 14 Eylül 2026 tarihli haberinde, henüz resmî iade gerçekleşmediği belirtiliyordu. Bu tarihli bilgi, gelecekteki bütün kararların ne olacağını kesinleştirmiyor. Jesus College’ın 2021 teslimi, British Museum’un koleksiyonuna ilişkin bir işlem değildi. Aynı şekilde Cambridge’in 116 eserlik mülkiyet devri de kendi koleksiyonunu kapsıyordu. İade haberlerini okurken kurum adını kontrol etmek, bu ayrımı korumanızı sağlar. [5][6][13]

İade tartışmasının başka bir tarafında, Restitution Study Group’un ileri sürdüğü itiraz bulunuyor. Grup, köle ticareti bağlantısı nedeniyle Amerika’daki köleleştirilmiş insanların torunlarının da hakkı bulunduğunu savunuyordu. Bu görüş, grubun iadelere karşı ileri sürdüğü bir hak iddiasıdır. Smithsonian ise 2022’de mülkiyeti Nijerya’ya devrettiğini ve dokuz eseri standart ödünç anlaşmasıyla tuttuğunu açıkladı. Tartışmadaki bu iddiayı, kurumun gerçekleştirdiği mülkiyet işleminden ayrı okumak gerekir. [10]

Kısa kronoloji

Benin eserlerinin iade geçmişi, 2021’deki Okukor tesliminden daha eski talepler içeriyor. Özellikle 1935’teki kraliyet tahtları talebi, bu sürecin erken bir örneğini sunuyor. Aşağıdaki tarihler, yağmadan mülkiyet devirlerine uzanan farklı olayları yan yana getiriyor. [3][6][11]

1. 1892 Oba Ovonramwen ile Birleşik Krallık arasında bir ticaret antlaşması imzalandı. [3]
2. Ocak 1897 James Phillips’in heyetine saldırıda Britanyalı görevlilerle Afrikalı hamallar öldürüldü. [3]
3. Şubat 1897 Britanya kuvvetleri Benin City’deki kraliyet sarayını yağmaladı ve yaktı. [3]
4. 1935 İstenen iki kraliyet tahtı için Almanya’dan ücretli kopya önerisi geldi. [11]
5. 27 Ekim 2021 Jesus College, Okukor adlı horoz heykelini Nijerya’nın ilgili komisyonuna teslim etti. [6]
6. 2022 Berlin koleksiyonundaki toplam 514 Benin eserinin mülkiyeti Nijerya’ya devredildi. [11]
7. 11 Ekim 2022 Smithsonian, yağmayla bağlantısı saptanan 29 eserin mülkiyetini Nijerya’ya devretti. [8]
8. 5 Nisan 2023 Benin eserlerinin metalinde Ren bölgesinden gelen pirincin önemli bir kaynak olduğunu ileri süren araştırma yayımlandı. [14]
9. 19 Haziran 2025 Hollanda, farklı türlerde toplam 119 Benin eserini Nijerya’ya iade etti. [12]
10. 27 Ocak 2026 Cambridge’deki toplam 116 Benin eserinin hukuki mülkiyeti Nijerya’ya geçti. [13]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Jesus College’ın iade ettiği Okukor, koleje 1905’te bir öğrencinin babası tarafından verilmişti. Heykelin koleje gelişiyle 2021’deki teslimi, aynı nesnenin farklı duraklarını gösteriyor. Horniman’ın 72 eserlik kararında ise 12 pirinç levha bulunuyordu. Karar, kralın sarayına ait olduğu belirtilen bir anahtarı da kapsıyordu. Böylece iade listesinde hem tasvirli levhalar hem sarayla ilişkili kullanım eşyası görülüyordu. [6][7]

Benin hükümdarı, 1935’te Almanya’dan iki kraliyet tahtının aslını geri istedi. Kendisine verilen yanıt, masrafını karşılaması koşuluyla kopyaların üretilebileceği yönündeydi. Talep edilen asıllarla önerilen kopyalar, aynı nesneler değildi. Bu olay, 2022’de Berlin koleksiyonundaki 514 eserin mülkiyet devrinden önce yaşandı. Taht talebiyle sonraki devir, Almanya bağlantılı iki ayrı tarihsel örnek sunuyor. [11]

Cambridge’deki E 1902.94 numaralı eser, 18. yüzyıldan bir ana kraliçe başıdır. Bu nesne, atalar sunağında bir fil dişini taşımak için kullanılıyordu. Müze kaydı, eserin ağırlığını tam olarak 12,6 kilogram olarak veriyor. Baş biçimindeki bu nesnenin görevi, dolayısıyla yalnız bir yüz tasviri sunmak değildi. Fil dişiyle ilişkili kullanımını bilmek, biçimiyle işlevini birlikte düşünmenizi sağlar. [13]

Tobias Skowronek ve çalışma arkadaşları, 5 Nisan 2023’te metal kaynaklarına ilişkin araştırma yayımladı. Ekip, 67 manillanın kimyasal özelliklerini ve kurşun izotoplarını analiz etti. Araştırma, Almanya’nın Ren bölgesinden gelen pirincin önemli bir kaynak olduğunu ileri sürdü. Bu sonuç, incelenen malzemeler üzerinden Benin eserlerinin metaline ilişkin bir açıklama sunuyor. Eserlerin nerede yapıldığıyla metalin nereden geldiği, burada farklı araştırma soruları oluşturuyor. [14]

Dağılmış eserleri bir arada nasıl inceleyebilirsiniz?

Digital Benin’in başlangıç kataloğu, toplam 5.246 tarihî Benin eserini dijital ortamda birleştirdi. Projeye, 20 ülkedeki toplam 131 müze ve kurum katkıda bulundu. Bu sayılar, Benin eserlerinin farklı koleksiyonlardaki dağılımını somut olarak gösteriyor. Siz araştırmanızı, bu ortak dijital katalog üzerinden farklı kurumlara doğru genişletebilirsiniz. Böylece tek bir müzenin koleksiyonuyla sınırlı kalmadan Benin eserlerini inceleyebilirsiniz. [15]

Digital Benin’in 5.246 eserlik başlangıç kataloğu, bir iade listesi anlamına gelmez. Hollanda’nın 119 eserlik iadesiyle Berlin’in 514 eserlik devri, belirli işlemleri anlatır. Dijital katalog ise farklı kurumlardaki eserleri ortak bir ortamda toplar. Siz bir iade haberini okurken teslim, mülkiyet devri ve ödünç ifadelerini ayırabilirsiniz. Cambridge’deki 17 eserin Ocak 2029’a kadar ödünç verilmesi, bu ayrımı somutlaştırır. [11][12][13][15]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Benin Bronzları tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Benin Bronzes en.wikipedia.org
3. Smithsonian — Benin Bronzes: Ambassadors of the Oba africa.si.edu
4. The Art Newspaper — Global survey: where in the world are the Benin bronzes? theartnewspaper.com
5. Live Science — Ancestral commemorative head livescience.com
6. Jesus College — Jesus College returns Benin Bronze in world first jesus.cam.ac.uk
7. Horniman Museum — Horniman to return ownership of Benin bronzes to Nigeria horniman.ac.uk
8. Smithsonian — Smithsonian Returns 29 Benin Bronzes si.edu
9. Smithsonian — Benin Bronzes sergisi si.edu
10. The Art Newspaper — US campaign group sues Smithsonian over return of Benin Bronzes to Nigeria theartnewspaper.com
11. Mauritshuis — Benin Bronzes mauritshuis.nl
12. Associated Press — Netherlands returns 119 looted artifacts known as Benin Bronzes to Nigeria apnews.com
13. Cambridge Arkeoloji ve Antropoloji Müzesi — E 1902.94 eser kaydı collections.maa.cam.ac.uk
14. PLOS ONE — German brass for Benin Bronzes journals.plos.org
15. Weltmuseum Wien — Digital Benin weltmuseumwien.at

Görsel: Benin Bronzes, Horniman Museum.jpg — Photograph by Mike Peel (www.mikepeel.net)., CC BY-SA 4.0