Aztekler: Tenochtitlan, kurbanlar ve imparatorluğun çöküşü

Tenochtitlan’ın nüfusu 1521’de yaklaşık 200.000’e ulaşmış olabilir; Metropolitan Museum bu rakamı kentin haraçlarla büyüyen zenginliğiyle birlikte anar. Kent, Texcoco Gölü’ndeki küçük bir adanın üzerinde yükseliyordu ve iki su kemeriyle tatlı su alıyordu.

Bu yazıda Azteklerin kim olduğunu, nerede yaşadığını, Türk ya da Kızılderili olup olmadıklarını öğreneceksiniz. Ayrıca insan kurbanı konusunda arkeolojinin neyi kanıtladığını ve 1521’de imparatorluğun neden yıkıldığını göreceksiniz.

Aztekler kimdir, ne zaman kuruldu?

Aztekler, 14–16. yüzyıllarda bugünkü Orta Meksika’da yaşamış bir Mezoamerika halkları topluluğuydu. Başkentleri Texcoco Gölü’ndeki Tenochtitlan’dı [1].

Nahuatl dilindeki aztēcatl sözcüğü, köken anlatılarındaki Aztlán’a gönderme yapar ve «Aztlánlı kişi» anlamına gelir [2]. Tenochtitlan’ın halkı kendisine Mexica diyordu. Bugün kullanılan «Aztek» adı, Nahuatl konuşan daha geniş toplulukları da kapsayabilir [2].

Tenochtitlan’ın küçük bir adada kuruluşu geleneksel olarak 1325 yılına tarihlenir [2]. Bazı araştırmacılar Mexicaların 13. yüzyılda kuzeyden Orta Meksika’ya göç ettiğini düşünür. Aztlán’ın kesin yeri ise bilinmiyor [5].

İmparatorluğun çekirdeği 1428’de ortaya çıktı. O yıl Tenochtitlan, Texcoco ve Tlacopan kentleri Üçlü İttifak’ı kurdu [5]. Kent, fethedilen bölgelerden alınan haraçlarla zenginleşti [6].

Aztekler nerede yaşadı, nerede yaşıyor?

Aztek dünyasının merkezi bugünkü Meksika’daydı. Kent Texcoco Gölü’nün içindeydi ve göl kıyısına üç yükseltilmiş geçitle bağlanıyordu [6].

Bugün Mexico City’ye gidecek bir gezgin olarak eski kentin üzerinde yürüdüğünüzü bilmelisiniz. İspanyollar 16. yüzyılda Mexico City’yi Tenochtitlan’ın kalıntıları üzerine kurdu. Şehir merkezinin 28 kilometre güneyindeki Xochimilco ise kanal ve yapay ada sisteminin izlerini korudu [17].

«Aztekler nerede yaşıyor?» sorusunun yanıtı şudur: Azteklerle bağlantılı Nahua toplulukları bugün de Meksika’da yaşıyor. Puebla, Veracruz, Guerrero, Hidalgo ve Tlaxcala bu bölgeler arasında sayılır [16].

Aztekler Kızılderili mi, Türk mü?

«Kızılderili» geniş bir adlandırmadır ve Amerika’nın birçok yerli uygarlığını kapsar. Aztekler bu uygarlıklardan biriydi; merkezleri Meksika’daki Tenochtitlan’dı [3].

«Aztekler Türk mü?» sorusunun yanıtı dilbilimde yatar. Meksika Kültür Bakanlığı’nın verdiği bilgiye göre Nahuatl, Türk dilleri arasında değil, Uto-Aztek olarak da bilinen Yuto-Nahua ailesinde sınıflandırılır [4]. Yani Aztekler ile Türkler arasında dil akrabalığı yoktur.

Aztekler, Mayalar ve İnkalar aynı mı?

Aztek, Maya ve İnka tek bir uygarlık değildi. Library of Congress, Maya uygarlığının doruk dönemini MS 300–900’e yerleştirir. Meksika’daki Aztekler ile Peru’daki İnkaların yükselişi ise 14–16. yüzyıllardadır [3].

Coğrafya da farklıdır. Maya kenti Tikal, Orta Meksika’da değil, Guatemala’nın kuzeyindeki Petén bölgesinde bulunur [15]. Yani Tikal’i gezmek Azteklerin topraklarına gitmek anlamına gelmez.

Aztekler ve insan kurbanı: arkeoloji ne gösteriyor?

Mexica inancında insan kurbanı, tanrıları besleyen, güneşin doğuşunu ve dünyanın devamını sağlayan bir ritüel olarak görülüyordu [8]. Tenochtitlan’ın Büyük Tapınağı Templo Mayor, savaş tanrısı Huitzilopochtli ile yağmur tanrısı Tlaloc’a ayrılmış iki tapınak içeriyordu [1].

2015’te INAH arkeologları Mexico City merkezinde Huei Tzompantli kalıntılarını buldu. Bu buluntu, insan kafataslarının sergilendiği düzenek ve kuleye ilişkin doğrudan arkeolojik kanıt sağladı [9].

Meksika Kültür Bakanlığı 11 Aralık 2020’de önceden belirlenen 484 kafatasına ek olarak 119 kafatasının daha saptandığını bildirdi [10]. Dış cephede erkeklere, kadınlara ve en az üç çocuğa ait kafatasları tanımlandı [10].

Sayılar konusunda dikkatli olmak gerekir. Andrés de Tapia 136.000’den fazla kafatası bulunduğunu yazmıştı. Meksika Kültür Bakanlığı ise arkeolojik belgelerin yüzlerce kafatasını doğruladığını vurgular. Üstelik kazıda bulunan sayı, toplam kurban sayısı anlamına gelmez [9].

Özetle uygulama gerçektir ve belgelidir. Kroniklerdeki olağanüstü rakamlar ise kesinleşmiş veri değildir.

500 İspanyol imparatorluğu gerçekten tek başına yıktı mı?

Library of Congress, Hernán Cortés’in 1519’da Meksika’ya yönelen ilk seferini 11 gemi ve yaklaşık 500 adamdan oluşan bir kuvvet olarak tanımlar [12]. Bu rakam sıkça tekrarlanır, ama hikâyenin yalnızca başlangıcını anlatır.

Cuitláhuac’ın yönettiği Mexica direnişi, 30 Haziran 1520’de «Noche Triste» adıyla anılan çatışmada Cortés’in kuvvetlerini Tenochtitlan’dan çıkmaya zorladı [14]. Aynı yıl çiçek hastalığı salgını Cuitláhuac’ı, oğlu Axayacatzin’i ve binlerce kişiyi öldürdü. Bu, Mexica direnişini zayıflattı [14].

UNAM’ın kuşatma değerlendirmesi, 1521’deki galip ittifak için yaklaşık 1.500 İspanyol ve 200.000–300.000 yerli savaşçı tahmini verir. Tenochtitlan’a karşı savaşan yerli müttefikler arasında Tlaxcala, Texcoco, Huexotzinco ve Cempoalla sayılır [13].

Kent, yaklaşık üç aylık kuşatmanın ardından, son bağımsız hükümdar Cuauhtémoc’un ele geçirildiği 13 Ağustos 1521’de teslim oldu [13]. Yenilgi tek bir nedene bağlanamaz. Büyük yerli ittifaklar, salgın hastalık ve uzun kuşatma birlikte etkili oldu.

Kısa kronoloji

1. 13. yüzyıl Bazı araştırmacılara göre Mexica halkı kuzeyden Orta Meksika’ya göç etti.
2. 1325 Tenochtitlan’ın geleneksel kuruluş tarihi.
3. 1428 Tenochtitlan, Texcoco ve Tlacopan’ın Üçlü İttifakı imparatorluğun çekirdeğini oluşturdu.
4. 1519 Cortés’in yaklaşık 500 adam ve 11 gemilik ilk seferi Meksika’ya ulaştı.
5. 30 Haziran 1520 Noche Triste: Cortés’in kuvvetleri Tenochtitlan’dan çıkarıldı.
6. 1520 Çiçek salgını Cuitláhuac dahil binlerce kişiyi öldürdü.
7. 13 Ağustos 1521 Cuauhtémoc ele geçirildi, Tenochtitlan teslim oldu.
8. 2015 INAH, Mexico City merkezinde Huei Tzompantli kalıntılarını buldu.
9. 2020 Huei Tzompantli’de önceki 484 kafatasına ek 119 kafatası bildirildi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Yapay yükseltilmiş tarlalar: Chinampa denen tarım alanları, sığ göl kesimlerinde inşa edilen yapay yükseltilmiş tarlalardı. 1579 tarihli Cuitlahuacan haritasında dar dikdörtgenler halinde gösterilmişti [7].
• Saraylarda hayvanat bahçesi: Hükümdar ve soylu saraylarında bahçeler, kuşhaneler ve hayvanat bahçeleri bulunuyordu [6].
• İki takvim: Aztekler, kehanet için kullanılan 260 günlük ritüel takvimi 365 günlük güneş takvimiyle birlikte kullanıyordu [5].
• Kafatasından maske: 2016 tarihli bir Current Anthropology araştırması, Templo Mayor sunularından sekiz kafatası maskesi ile değiştirilmemiş 30 kafatasını inceledi. Sonuç, insan kafataslarının maskeye dönüştürülerek yeniden kullanıldığını belgeledi [11].
• Xipe Totec kültü: Library of Congress’e göre rahipler, tanrıyı temsil etmek için kurbanların yüzülmüş derisini 20 gün boyunca veya deri çürüyene kadar giyiyordu [12].

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Aztekler tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Aztecs en.wikipedia.org
3. Library of Congress — Urban Landscapes loc.gov
4. Meksika Kültür Bakanlığı — Nahuatl sic.cultura.gob.mx
5. National Geographic Society — Aztec Civilization education.nationalgeographic.org
6. The Metropolitan Museum of Art — Tenochtitlan metmuseum.org
7. University of Oregon — Visual Lexicon of Aztec Hieroglyphs aztecglyphs.wired-humanities.org
8. Science — Feeding the gods doi.org
9. Meksika Kültür Bakanlığı — Tzompantli: símbolo de muerte, arte y eternidad gob.mx
10. Meksika Kültür Bakanlığı — Huei Tzompantli kazı açıklaması gob.mx
11. Current Anthropology — Origins of the Skull Offerings of the Templo Mayor, Tenochtitlán journals.uchicago.edu
12. Library of Congress — Cortés and the Aztecs loc.gov
13. UNAM — Impacto militar de la caída de Tenochtitlan noticonquista.unam.mx
14. UNAM — El destierro de la viruela comoves.unam.mx
15. INAH, Museo Nacional de Antropología — Los Nahuas mna.inah.gob.mx
16. UNESCO — Historic Centre of Mexico City and Xochimilco whc.unesco.org

Görsel: CodexMendoza01.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain