Almaniya (Almanya) Yutland döyüşündə (Jutland Muharebesi) qarşı tərəfə daha ağır itkilər verdi. Lakin Britaniya (Britanya) Şimal dənizində (Kuzey Denizi) nəzarətini və blokadasını qorudu. Əsas donanmaların heç biri məhv edilmədi. Siqnal rabitəsindəki nasazlıqlar, almanların geri çəkilməsi və torpedo təhlükəsi 31 may–1 iyun 1916-cı ildə döyüş meydanında qəti qələbəyə imkan vermədi.
Daha çox gəmi itirən donanma necə strateji uğur qazandığını iddia edə bilərdi? Siz cavabı Şeerin Britaniya qüvvələrini parçalamaq cəhdində, Cellikonun atəşi cəmləşdirmək imkanlarında və Britaniya xətt kreyserlərindəki partlayışlarda izləyə bilərsiniz. Qarşı tərəfə vurulan zərərlə əldə edilən məqsədlər arasındakı fərq Yutland döyüşünün niyə hələ də müxtəlif cür qiymətləndirildiyini izah edir.
Yutland döyüşü nə vaxt, harada və niyə baş verdi?
Yutland döyüşü Birinci Dünya müharibəsi (Birinci Dünya Savaşı) zamanı Şimal dənizində, Danimarkanın (Danimarka) Yutland yarımadası (Jutland Yarımadası) yaxınlığında baş verdi. Döyüş 31 maydan 1 iyun 1916-cı ilədək davam etdi. Almanca Skagerrakschlacht adı da həmin döyüşü bildirir.
Britaniya Almaniyanın 99 döyüş gəmisinə qarşı 151 döyüş gəmisi çıxardı. Britaniyanın əsas donanmasına Con Celliko (John Jellicoe), xətt kreyserlərinə isə Devid Bitti (David Beatty) komandanlıq edirdi. Almaniyanın əsas donanmasını Raynhard Şeer (Reinhard Scheer) idarə edirdi. Alman kəşfiyyat qüvvəsinə Frans Hipper (Franz Hipper) başçılıq edirdi.
Şeer Britaniya donanmasının bir hissəsini əsas qüvvələrdən ayırıb üstün qüvvə ilə məhv etmək istəyirdi. Məqsədi Britaniya Kral Donanmasının (Kraliyet Donanması) say üstünlüyünü azaltmaq idi. Planın uğuru Cellikonun bütün donanması müdaxilə etməzdən əvvəl təcrid olunmuş Britaniya qüvvəsi ilə döyüşməkdən asılı idi.
Blokada bu plana daha geniş əhəmiyyət verirdi. İmperiya Müharibə Muzeylərinin (Imperial War Museums) tarixçisi Pol Kornişin (Paul Cornish) məlumatına görə, Britaniyanın blokadası 1916-cı ilə qədər Almaniyada ərzaq və xammal çatışmazlığı yaratmışdı. Almaniya donanması blokadanı yarmağa çalışırdı. Britaniya gəmilərinin batırılması bu təzyiqi saxlayan qüvvəni zəiflədə biləcəyi üçün əhəmiyyət daşıyırdı.
Britaniya komandanlarının əvvəlcədən kəşfiyyat məlumatı da vardı. Admirallığın şifrələri açan 40-cı otaq bölməsi (Room 40) Almaniyanın Açıq Dəniz Donanmasının (Açık Deniz Filosu) 30 may 1916-cı ildə dənizə çıxacağını onlara qabaqcadan bildirmişdi.
Celliko, Bitti və Şeerin qərarları döyüşün gedişini necə dəyişdi?
Hipper cənuba dönərək Bittinin xətt kreyserlərini Şeerin yaxınlaşan əsas donanmasına tərəf çəkdi. Bu hərəkət əsas qüvvələrdən ayrı düşmüş Britaniya gəmilərini daha güclü rəqibin qarşısına çıxarmaq məqsədinə xidmət edirdi. Beləliklə, Bittinin təqibi onun gəmilərini Şeerin yaratmaq istədiyi təhlükəyə doğru aparırdı.
Britaniyanın siqnal rabitəsi ilkin reaksiyanı zəiflətdi. Bittinin səhv siqnalları 5-ci Döyüş Eskadrasının dörd güclü xətt gəmisinin xətt kreyserləri arasındakı ilk döyüşə dərhal qoşulmasına mane oldu. Onların gec qoşulması həmin qarşıdurmanın əvvəlində Britaniya qüvvələrinin cəmləşməməsi demək idi.
Bitti Almaniyanın əsas donanmasını görəndə şimala döndü. Bundan sonra təqibin istiqaməti dəyişdi. Bitti Şeeri Cellikonun Böyük Donanmasına (Grand Fleet) tərəf çəkdi. Beləliklə, alman komandanı planında birlikdə qarşılaşmaqdan yayınmaq istədiyi daha böyük Britaniya qüvvəsinə yaxınlaşırdı.
Saat 18:15-də Celliko xətt gəmilərini vahid döyüş xəttində düzdü. O, Şeerin xəttinin önünü kəsərək «T-ni kəsmək» adlanan mövqeyi tutdu. Bu, britaniyalılara gəminin bir bortundakı toplarla atəş açmaq üstünlüyü verdi. Siz donanmaların hərəkətini izləsəniz, Britaniyanın say üstünlüyünün məhz bu anda güclü atəş mövqeyinə çevrildiyini görərsiniz.
Şeer cavab olaraq bütün donanmanı əlaqəli şəkildə əks istiqamətə döndərdi. Sonra yenidən britaniyalılara tərəf yönəldi. Bu, Cellikoya Almaniya döyüş xəttinin «T-sini» ikinci dəfə kəsmək imkanı verdi. Həmin manevrlər Britaniyaya təkrar üstünlük qazandırdı. Bununla yanaşı, Şeerin əks istiqamətə dönüşləri qarşılaşmanın Britaniyanın istədiyi şərtlərlə uzunmüddətli döyüşə çevrilməsinə mane oldu.
Alman xətt kreyserləri və esmineslərinin hücumları geri çəkilməni qorudu. Saat 19:22-də Celliko torpedo təhlükəsindən uzaqlaşmaq üçün döndü və Almaniyanın əsas donanması ilə təması itirdi. Gecə hərəkət kursları barədə ziddiyyətli məlumatlar onun qərarlarını çətinləşdirdi. Şeer Britaniya donanmasının arxasından keçərək Horns rifinə (Horns Reef) tərəf yönəldi və bazalarına doğru qayıtdı.
Hadisələrin xronologiyası
- Döyüşdən əvvəl: 40-cı otaq britaniyalılara Almaniyanın Açıq Dəniz Donanmasının 30 may 1916-cı ildə dənizə çıxacağını bildirdi.
- İlk təmas: HMS Galatea və alman gəmiləri yoxlamaq üçün eyni neytral Danimarka ticarət gəmisinə yaxınlaşdı. Beləcə, təsadüfən qarşılaşdılar.
- Xətt kreyserlərinin döyüşü: Hipper cənuba döndü və Bittini Şeerin yaxınlaşan əsas donanmasına tərəf çəkdi. Bittinin səhv siqnalları 5-ci Döyüş Eskadrasının dörd xətt gəmisinin döyüşə qoşulmasını gecikdirdi.
- Almaniyanın əsas donanması görünəndən sonra: Bitti şimala, Cellikoya tərəf döndü.
- 18:15: Celliko döyüş xəttini qurdu və Şeerin «T-sini» kəsdi. Almaniya donanması əks istiqamətə dönüb yenidən yaxınlaşandan sonra bunu bir daha etdi.
- 19:22: Celliko torpedo təhlükəsindən uzaqlaşmaq üçün döndü və Almaniyanın əsas donanması ilə təması itirdi.
- Gecə: Şeer Britaniya donanmasının arxasından keçərək Horns rifinə və bazalarına tərəf yönəldi. Döyüşdən sonra Britaniyanın Şimal dənizində nəzarəti davam etdi.
Britaniyanın xətt kreyserləri niyə belə ağır itkilər verdi?
Bittinin xətt kreyserləri sürəti ağır toplarla birləşdirirdi. Lakin onların müdafiəsi xətt gəmilərindən zəif idi. Britaniya HMS Indefatigable, HMS Queen Mary və HMS Invincible gəmilərini itirdi. Onların məhvi xətt kreyserlərinin döyüşünü Britaniya itkilərinin miqyasını müəyyənləşdirən əsas hadisəyə çevirdi.
Partlayışları təkcə müdafiə ilə izah etmək olmaz. Makkay (MacKay), Prays (Price) və Vud (Wood) Britaniyanın kordit barıtının alman qarşılığı ilə müqayisədə partlamağa daha meyilli olmasını təsiredici amillərdən biri kimi göstərirlər. Onlar top qüllələrindəki yanğının əsas sursat anbarlarına yayılmasını da ölümcül mexanizm kimi müəyyənləşdirirlər.
Sursatla davranış bu təhlükəni artırırdı. Britaniya xətt kreyserlərinin heyətləri atəş sürətini artırmaq üçün təhlükəsizlik qapılarını açıq saxlayır, qüllələrlə sursat anbarları arasına kordit yığırdı. Bu üsullar yanğının sursatın ötürüldüyü yol boyunca yayılması riskini artırırdı. Daha sürətli atəş naminə alovla saxlanılan barıt arasındakı ayırıcı maneələr təhlükəli dərəcədə zəiflədilirdi.
HMS Lion bu hadisələr zəncirinin necə dayandırıla biləcəyinə konkret nümunədir. Top qülləsi vurulandan sonra sursat anbarının su ilə doldurulması digər Britaniya xətt kreyserlərini məhv edən növdə partlayışın qarşısını aldı. Lion gəmisinin radioötürücüsü də zədələndi. Bu, döyüş zamanı Bittinin komandanlığını və rabitəsini çətinləşdirdi.
1916-cı ildə niyə qəti qələbə olmadı?
Britaniyanın 151 gəmisi Almaniyanın 99 gəmisini məhv etmək üçün fasiləsiz imkan əldə etmədi. Səhv siqnallar dəstək verən xətt gəmilərini gecikdirdi. Şeerin əks istiqamətə dönüşləri döyüşün gedişini dəfələrlə dəyişdi. Geri çəkilməni qoruyan hücumlar isə onun əsas donanmasına Britaniya atəşindən uzaqlaşmağa kömək etdi.
Cellikonun saat 19:22-dəki dönüşü əsas çətinliyi göstərir. Torpedo təhlükəsi onun gəmilərini təhlükədən uzaqlaşdıran manevrə səbəb oldu. Lakin həmin manevr Şeerlə təması da kəsdi. Sonradan gələn ziddiyyətli məlumatlar vəziyyət barədə kifayət qədər aydın təsəvvür yaratmadı. Buna görə Celliko almanların onun donanmasının arxasından Horns rifinə tərəf keçməsinə mane ola bilmədi.
Tarixçilər bu qərarlar nəticəsində istifadə olunmamış imkanları müxtəlif cür qiymətləndirirlər. Con Bruks (John Brooks) Britaniya komandanlarının qüvvələrini cəmləşdirə və təqib imkanlarından yararlana bilmədiklərini bildirir. Onun şərhinə görə, onlar Almaniyaya daha ağır itkilər vermək imkanlarını əldən buraxdılar. Makkay, Prays və Vudun 2016-cı il tədqiqatı isə Cellikonun qərarlarını düzgün sayır. Həmin araşdırma nəticəni Britaniyanın ağır itkilər hesabına qazandığı strateji qələbə kimi təsvir edir.
Gəmi itkiləri və Şimal dənizindəki strateji nəticə niyə fərqli qənaətlərə gətirir?
Britaniya 14 gəmi və 6,094 nəfər itirdi. Almaniya 11 gəmi və 2,551 nəfər itirdi. Siz Yutland döyüşünü batırılan gəmilərin və həlak olanların sayına görə qiymətləndirsəniz, Almaniya daha yaxşı nəticə əldə etmişdi. Bu rəqəmlər döyüşün niyə Almaniyanın taktiki uğuru kimi təsvir oluna bildiyini izah edir.
Sağ qalan qüvvələrin nisbəti isə başqa nəticəyə işarə edir. İmperiya Müharibə Muzeylərinin məlumatına görə, döyüşdən sonra Britaniya 24 drednout tipli xətt gəmisini dənizə çıxara bilərdi. Almaniyanın isə döyüşə hazır cəmi 10 belə gəmisi vardı. Britaniya Şimal dənizində nəzarətini də qorudu və blokadanı davam etdirdi. Şeerin donanması sağ qalmışdı, lakin aradan qaldırmağa çalışdığı təzyiqi götürə bilməmişdi.
Milli Ordu Muzeyi (National Army Museum) Yutland döyüşünü qəti nəticəsiz qalmış qarşılaşma kimi təsvir edir. Bununla yanaşı, Kral Donanmasının Şimal dənizində nəzarətinin davam etdiyini qəbul edir. Kral Donanması Milli Muzeyinin (National Museum of the Royal Navy) tarixçiləri isə bunu Britaniyanın qələbəsi kimi təqdim edirlər. Onların qiymətləndirməsinə görə, döyüş dəniz üstünlüyünü və blokadanı qorudu, 1918-ci ildəki qələbəyə töhfə verdi. Bu qənaətlər döyüşün özünə və daha geniş nəticələrinə fərqli çəki verir.
Almaniyanın Açıq Dəniz Donanması Yutlanddan sonra Şimal dənizinə yenidən çıxdı. Buna görə onun sağ qalmasının əməli əhəmiyyəti vardı. Bununla belə, müharibənin qalan hissəsində iki əsas donanma arasında daha bir böyük döyüş olmadı. Blokada da qüvvədə qaldı.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
İlk təmas adi ticarət gəmiçiliyi ətrafında təsadüfi qarşılaşmadan yarandı. HMS Galatea və alman gəmiləri yoxlamaq üçün eyni neytral Danimarka ticarət gəmisinə yaxınlaşdı. Beləliklə, bir ticarət gəmisinin orada olması donanmaların döyüşə aparan ilk hərəkətləri ilə əlaqələndi.
Döyüş başlayanda HMS Vanguard gəmisinin baş çörəkçi unter-zabiti Uolter Qrinuey (Walter Greenaway) 360 funt, təxminən 163 kiloqram xəmiri acımağa qoymuşdu. Siz də nə vaxtsa gününüzü xəmirin acımasına görə planlaşdırmısınızsa, bu hadisə donanma həyatı ilə gündəlik bir bağlantı yaradır: döyüş başlayanda yemək hazırlığı davam edirdi.
Xilasetmə dənizçilik bacarığı qədər rabitədən də asılı idi. HMS Warrior gəmisinin siqnalçısı Ruben Pul (Reuben Poole) yardım çağırışı göndərəndən sonra HMS Engadine ağır zədələnmiş gəminin yanına yanaşdı və onun heyətini götürdü. Bu siqnalın nəticəsi döyüşün əvvəlində donanmanın səhv mesajlarının yaratdığı nəticələrdən çox fərqli oldu.
HMS Benbow gəmisindəki bir əşya salamat qaldı: kiçik rütbəli zabitlərin yeməkxanasındakı piano. O, sonradan Malta Dəniz Muzeyinin (Malta Denizcilik Müzesi) kolleksiyasına daxil oldu. Gəmi və insan itkiləri ilə yanaşı, bu piano Yutlandda döyüşmüş bir gəmidəki həyatla konkret əlaqəni qoruyur.
Tez-tez verilən suallar
Yutland döyüşündə kim qalib gəldi?
Almaniya qarşı tərəfə daha ağır itkilər verdi. Britaniya isə Şimal dənizində nəzarətini və blokadasını qorudu. Bu, döyüşün Britaniyanın ağır itkilər hesabına qazandığı strateji qələbə kimi qiymətləndirilməsini əsaslandırır.
Yutland döyüşündə niyə qəti qələbə olmadı?
Siqnal rabitəsindəki nasazlıqlar, Şeerin geri çəkilməsi və torpedo təhlükəsi Britaniyanın üstünlüyünü Almaniyanın əsas donanmasının məhvinə çevirməsinə imkan vermədi.
Britaniyanın hansı xətt kreyserləri məhv oldu?
HMS Indefatigable, HMS Queen Mary və HMS Invincible məhv oldu. Sursat anbarlarındakı partlayışlar Britaniyanın xətt kreyseri itkilərini xüsusilə ağırlaşdırdı.
Almaniya donanması Yutlanddan sonra fəaliyyətini dayandırdımı?
Xeyr. Donanma Şimal dənizinə yenidən çıxdı. Lakin müharibə ərzində iki əsas donanma arasında daha bir böyük döyüş olmadı.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Yutland döyüşü tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Yutland döyüşü en.wikipedia.org
- İmperiya Müharibə Muzeyləri — Yutland döyüşü haqqında mətbuat açıqlaması iwm.org.uk
- Yeni Zelandiya Kral Donanması Milli Muzeyi — Yutland döyüşü navymuseum.co.nz
- London Kral Kolleci — Con Bruks, Corbett tədqiqat məqaləsi 18 kcl.ac.uk
- White Rose Research Online — Makkay, Prays və Vud, Mərmi çəkisi öz sözünü deməlidir eprints.whiterose.ac.uk
- Şotlandiyanın Milli Arxivləri — Yutland döyüşü, 1916 nrscotland.gov.uk
- Milli Ordu Muzeyi — Yutland döyüşü ww1.nam.ac.uk
- Kral Donanması — Yutland sərgisi dekabrda bağlanacaq royalnavy.mod.uk
Image: Battle of Jutland memorial park Thyborøn Denmark (2026-08-16) 2.jpg — Olgierd Rudak, CC BY-SA 4.0
