Mete xanın çöl dövlətindən Orxon yazılarına, Dəndənəkandan Malazgirdə: türklərin Anadoluya uzanan min iki yüz ildən artıq yolu.
Bu xronologiyadakı hər tarix keçid verdiyimiz məqalənin mənbələrə əsaslanan xronologiyasından götürülüb.
| Tarix | Hadisə | Məqalə |
|---|---|---|
| E.ə. 209 | Mete Teomandan sonra şanyü oldu. | Mete xan: onluq ordu sistemini yaradan Hun hökmdarı |
| E.ə. 200 | Metenin qüvvələri imperator Qaotszunu Baydendə mühasirəyə aldı. | Mete xan: onluq ordu sistemini yaradan Hun hökmdarı |
| E.ə. 198 | Evlilik ittifaqını və hər il mal göndərilməsini nəzərdə tutan heqin müqaviləsi rəsmiləşdirildi. | Mete xan: onluq ordu sistemini yaradan Hun hökmdarı |
| E.ə. 192 | Mete imperatriçə Lüyə evlilik təklif etdiyi məktubu göndərdi. | Mete xan: onluq ordu sistemini yaradan Hun hökmdarı |
| E.ə. 176 | Onun yueçjilər və qərbdəki xalqlar üzərində üstünlüyü mənbələrdə qeydə alındı. | Mete xan: onluq ordu sistemini yaradan Hun hökmdarı |
| E.ə. 174 | Mete vəfat etdi. Yerinə oğlu Laoşan keçdi. | Mete xan: onluq ordu sistemini yaradan Hun hökmdarı |
| 434 | Ruqila ölür. Attila və Bleda hunları birlikdə idarə etməyə başlayırlar. | Attila: Avropanı qorxuya salan Hun hökmdarı (434–453) |
| 439 | «Suy kitabı»na görə, Şimali Lyan süqut etdikdən sonra 500 Aşina ailəsi Jujanların hakimiyyəti altında sığınacaq tapıb. | Asena və Boz qurd: türklərin qurd mənşəyi əfsanəsi |
| 441 | Attila və Bleda Şərqi Roma imperiyasının Balkan əyalətlərinə hücum edirlər. | Attila: Avropanı qorxuya salan Hun hökmdarı (434–453) |
| Təxminən 445 | Bleda ölür. Attila təkbaşına hökmdar olur. | Attila: Avropanı qorxuya salan Hun hökmdarı (434–453) |
| 447 | Attila Balkanlara yenidən yürüş edir. | Attila: Avropanı qorxuya salan Hun hökmdarı (434–453) |
| 451 | Qalliya yürüşü Katalaun düzənliklərində dayandırılır. | Attila: Avropanı qorxuya salan Hun hökmdarı (434–453) |
| 452 | Attila İtaliyaya soxulur, Akvileyanı və Milanı qarət edir, lakin Romanı ələ keçirmir. | Attila: Avropanı qorxuya salan Hun hökmdarı (434–453) |
| 453 | Attila İldiko ilə toy gecəsində ölür. | Attila: Avropanı qorxuya salan Hun hökmdarı (434–453) |
| 454 | Gepid hökmdarı Ardarixin rəhbərlik etdiyi ittifaq Nedaoda hunları məğlub edir. Attilanın oğlu Ellak döyüşdə ölür. | Attila: Avropanı qorxuya salan Hun hökmdarı (434–453) |
| 460 | Konstantinov və həmkarlarının şərhinə görə, Aşina qrupu Altayda məskunlaşıb. | Asena və Boz qurd: türklərin qurd mənşəyi əfsanəsi |
| 552 | Aşina nəslindən olan Bumin xaqan Göytürk dövlətini qurub. | Asena və Boz qurd: türklərin qurd mənşəyi əfsanəsi |
| Təxminən 689–690 | Çoyren kitabəsi üçün təklif olunan tarix. Bu kitabə iri Orxon abidələrindən əvvəl də türkcə yazının mövcud olduğunu göstərir. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 716–734 | TDV İslam Ensiklopediyasında Tonyukuk kitabəsi üçün göstərilən təxmini tarix aralığı. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 731 | Kül tigin vəfat edir. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 732 | Kül tigin kitabəsi ucaldılır. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 734 | Bilgə xaqan vəfat edir. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 735 | Bilgə xaqan kitabəsi ucaldılır. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 742 | Uyğur, karluq və basmıl ittifaqı İkinci Türk xaqanlığına qarşı üsyana qalxdı. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 744 | Qutluq Bilgə Kül xaqanın hakimiyyəti altında Uyğur xaqanlığı yarandı. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 747–759 | Bayan Çor hökmranlıq etdi. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 757–758 | Şine-Usu kitabəsində adı çəkilən Bay-Balıq şəhəri salındı. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 759 | Moyun Çorun adına Şine-Usu kitabəsi ucaldıldı. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| Təxminən 762 | Bögü xaqan maniheizmi qəbul etdi. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 840 | Qırğızlar paytaxtı dağıtdılar və uyğur dəstələri köç etməyə başladılar. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 840 | Qaraxanlı sülaləsinin ənənəvi başlanğıc tarixi. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 920 və ya 945 | Satuq Buğra xanın İslamı qəbul etməsi üçün göstərilən iki tarix. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 922 | Abbasi heyəti İdil Bulqar ölkəsinə çatır. Bu hadisə «ilk müsəlman türk dövləti» mübahisəsində əsas məqamlardan biridir. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 955 | Satuq Buğra xanın vəfatı. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 960 | Mənbələr 200,000 çadırlıq türk topluluğunun müsəlman olduğunu bildirir. Qaraxanlılarla əlaqə isə bir şərhdir. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 992 | Harun və ya Həsən Buğra xan Buxaranı qısa müddətə tutur. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 999 | Samani torpaqları Qaraxanlılarla Qəznəvilər arasında bölüşdürülür. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 1006 | Xotan Qaraxanlı hakimiyyəti altına keçir. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 1035 | Səlcuqlar qəznəvilər üzərində qələbə qazanırlar. | Dəndənəkan döyüşü 1040: Səlcuq dövlətinin yaranması |
| 1038 | Səlcuqların yeni qələbəsi qəznəvilərin Xorasandakı mövqeyini sarsıdır. | Dəndənəkan döyüşü 1040: Səlcuq dövlətinin yaranması |
| 1039-cu ilin iyunu | Təlxab toqquşmasından sonra səlcuqlar səhralara çəkilirlər. | Dəndənəkan döyüşü 1040: Səlcuq dövlətinin yaranması |
| 1040, qələbədən sonra | Toğrul bəy hökmdar elan olunur və Abbasi (Abbâsî) xəlifəsinə zəfər məktubu göndərilir. | Dəndənəkan döyüşü 1040: Səlcuq dövlətinin yaranması |
| 1040, qələbədən sonra | Mərv Çağrı bəyin Xorasandakı inzibati mərkəzinə çevrilir. | Dəndənəkan döyüşü 1040: Səlcuq dövlətinin yaranması |
| 23 may 1040 | İranika Ensiklopediyasının tarixləndirməsinə görə, səlcuqlar Dəndənəkanda qalib gəlirlər. | Dəndənəkan döyüşü 1040: Səlcuq dövlətinin yaranması |
| 1041-1042 | Dövlət şərq və qərb xaqanlıqlarına parçalanır. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 1068–1069 | IV Roman türklərin Anadoluya basqınlarına qarşı şərqə yürüşlər edir. | Malazgird döyüşü 1071: Anadolunun qapısı necə açıldı |
| 1069-1070 | Qutadğu bilig Qaşqarda tamamlanır. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 1071 | Alp Arslan Fatimilərə qarşı yürüşünü yarımçıq qoyub şimala dönür. | Malazgird döyüşü 1071: Anadolunun qapısı necə açıldı |
| 1071 | Roman azad edilir. Paytaxtda onun yerini VII Mixail tutub və hakimiyyət mübarizəsi dərinləşir. | Malazgird döyüşü 1071: Anadolunun qapısı necə açıldı |
| 26 avqust 1071 | Səlcuqlar Malazgirddə qalib gəlir. Roman əsir alınır. | Malazgird döyüşü 1071: Anadolunun qapısı necə açıldı |
| 1074 | Divanü lüğat-it-türk Bağdadda tərtib olunur. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 1141 | Qarakitaylar Qətvan döyüşündə qalib gəlirlər. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 13–14-cü əsrlər | Tədqiqatçıların araşdırdığı qədim uyğur çap nümunələrinin aid olduğu dövr. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 1212 | Osman xan öldürülür və Qərbi Qaraxanlıların hakimiyyəti sona çatır. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| Təxminən 1300 | Dunhuanda tapılmış, ayrı-ayrı yığılan uyğur çap hərflərinin aid edildiyi tarix. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 1874 | Qriqoryev sülalə üçün «Qaraxanlılar» adını işlədir. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 1889 | Yadrintsevin ekspedisiyası Kül tigin və Bilgə xaqan abidələrini tapır. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 1893 | Vilhelm Tomsen (Vilhelm Thomsen) qədim türk yazısının sirrini açır. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 1922 | Ziya Göyalp Küçük Mecmua jurnalında Asena adını «qurd» mənasında izah edib. | Asena və Boz qurd: türklərin qurd mənşəyi əfsanəsi |
| 1930 | E. Denison Rossun ingiliscə tərcüməsi dərc olunur. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 1958 | Kül tigin abidəsinin yerləşdiyi ərazidə aparılan qazıntılarda Kül tiginə və həyat yoldaşına aid olduğu düşünülən heykəl başları tapılır. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 2004 | Orxon vadisinin mədəni landşaftı UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 2004 | Ordu-Balığın da daxil olduğu Orxon Vadisinin Mədəni Landşaftı UNESCO siyahısına salındı. | Uyğur xaqanlığı: şəhərlər, yazı sistemləri və çap |
| 2008 | TİKA-nın dəstəyi ilə Höşöö Tsaydam Muzeyi yaradılır. | Orxon kitabələri: ən qədim yazılı türk mətnləri |
| 2014 | Balasaqun–Burana UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilir. | Qaraxanlılar: İslamı qəbul edən ilk türk dövləti |
| 2018 | Peter B. Golden Türklərin etnogonik rəvayətləri araşdırmasında türklərin mənşə rəvayətlərini müqayisə edib. | Asena və Boz qurd: türklərin qurd mənşəyi əfsanəsi |
| 17 mart 2018 | Malazgird Döyüşü Tarixi Milli Parkı elan edilir. | Malazgird döyüşü 1071: Anadolunun qapısı necə açıldı |
| 2020 | Tarixi və arxeoloji tədqiqatlarla döyüş meydanının yerini müəyyənləşdirmək üçün layihə başlanır. | Malazgird döyüşü 1071: Anadolunun qapısı necə açıldı |
| 2025 | Tapıntıların rəqəmsal 3D sənədləşdirilməsinə başlanır. | Malazgird döyüşü 1071: Anadolunun qapısı necə açıldı |
| 25 avqust 2026 | Tədqiqatçılar yeddinci mövsümdə tapılmış təxminən 1,000 metal əşya arasında təxminən 380 ox ucluğunun olduğunu açıqlayırlar. | Malazgird döyüşü 1071: Anadolunun qapısı necə açıldı |