Səmərqəndin Registan meydanı: üç mədrəsənin tarixi

Səmərqənddəki Registan meydanı: qısa cavab

Registan meydanı Özbəkistanın Səmərqənd (Semerkant) şəhərinin mərkəzindədir. Meydanı üç mədrəsə, yəni İslam təhsil müəssisəsi əhatə edir. Uluqbəy mədrəsəsi XV əsrə aiddir. Şir-Dor və Tillə-Kari (Tilla-Kari Medresesi) mədrəsələri isə XVII əsrdə tikilib.

Meydanın yerləşdiyi şəhərin tarixi çox qədimdir. Zərəfşan çayı vahəsindəki qədim Əfrasiyab (Afrasyab) yaşayış məskəni e.ə. VII əsrə aiddir. Çingiz xanın (Cengiz Han) qoşunları 1220-ci ildə Səmərqəndi ələ keçirib. Qərbdə Tamerlan kimi tanınan Əmir Teymur (Timur) təxminən 1370-ci ildə şəhəri paytaxt edib. Deməli, şəhərin əsasını o qoymayıb. Onu böyük miqyasda yenidən qurub.

Registan harada yerləşir?

Səmərqənd Zərəfşan çayının vadisindəki böyük vahədə yerləşir. Registan müasir şəhərin mərkəzindədir. UNESCO bütün tarixi ərazini «Səmərqənd – mədəniyyətlərin qovşağı» adı ilə siyahıya alıb.

Registan adı nə deməkdir: niyə «səhra»?

Ad fars mənşəlidir. «Qumlu yer» və ya «səhra» deməkdir. Meydan özbəkcə Registon maydoni adlanır.

Bu ad sizi çaşdıra bilər. Buradakı Registan səhra deyil. Şəhər meydanıdır.

Teymur paytaxtını necə qurdu?

1370-ci ilin aprelində Teymur Bəlx (Belh) şəhərini ələ keçirdi. Sonra hərbi və qəbilə başçılarını orada qurultaya, yəni məşvərət məclisinə çağırdı. UNESCO-nun Mərkəzi Asiya (Orta Asya) tarixinə dair nəşri onun Səmərqəndi paytaxt seçməsini 1370-ci ilə aid edir. «Encyclopaedia Iranica» isə 1371-ci ili göstərir. Mənbələr tarix barədə fərqli məlumat verir.

Teymurun bundan sonra gördüyü işlər daha aydındır:

• Səmərqəndi yeni şəhər divarı ilə əhatə etdi.
• Şəhərin qərbində içqala tikdirdi. Mərasimlər üçün istifadə olunan Göy Saray burada yerləşirdi.
• Fəth etdiyi şəhərlərin memarlarını, rəssamlarını və sənətkarlarını məcburən Səmərqəndə köçürüb paytaxtın qurulmasında işlətdi.
• Səmərqəndin ətrafındakı yaşayış məskənlərinə böyük İslam şəhərlərinin adlarını verdi. Bu adlar arasında Qahirə (Kahire), Dəməşq, Bağdad, Sultaniyyə (Sultaniye) və Şiraz da vardı.

Teymur 1396-cı ildə qərb yürüşlərindən qayıtdıqdan sonra tikinti işləri sürətləndi. Bibi Xanım məscidi ilə Registan arasında əsas bazar küçəsi açıldı.

Siz bunu tanınmış bir abidəni bazar meydanına bağlayan baş küçə kimi təsəvvür edin. Registan əvvəlcə məhz belə bir yer idi. Teymurun dövründə buradan əsasən ticarət üçün istifadə olunurdu.

Bazardan təhsil mərkəzinə: Uluqbəy mədrəsəsi (1417–1420)

Teymurun nəvəsi Uluqbəyin dövründə Registan dəyişdi. Təhsil, mərasimlər və rəsmi tədbirlər mərkəzinə çevrildi.

Uluqbəy mədrəsəni 1417–1420-ci illərdə tikdirdi. Bu, meydanda bu günədək qalan ən qədim abidədir. Bina əvvəlcə ikimərtəbəli idi. Künclərində dörd günbəzli dərs otağı vardı.

Tələbələr yalnız dini elmləri öyrənmirdilər. Riyaziyyat, astronomiya və fəlsəfə də tədris olunurdu. Siz müasir universitet şəhərciyini gözünüzün önünə gətirin. Orada tələbələr müxtəlif fənlər üçün bir auditoriyadan digərinə keçirlər. Bu bina da oxşar qaydada işləyirdi, amma 1400-cü illərdə.

Şir-Dor mədrəsəsi (1619–1636)

Növbəti mədrəsə iki əsr sonra tikildi. Onun inşasını Səmərqənd hakimi Yalanqtuş Bahadur əmr etdi. İşlər 1619-cu ildən 1636-cı ilədək davam etdi. Mədrəsə Uluqbəyin sökülmüş xanəgahının yerində ucalır. Xanəgah sufi ardıcıllarının qaldığı yer idi.

Memarı səmərqəndli Əbdül Cabbar idi. Bəzək işlərini Məhəmməd Abbas (Muhammed Abbas) görmüşdü.

Şir-Dor meydanın şərq tərəfindədir. Planı qarşısındakı Uluqbəy mədrəsəsinin planını əsasən təkrarlayır. 1600-cü illərin inşaatçıları 1400-cü illərin simmetriyasını qoruyublar.

Adı şirlərlə bağlıdır. Girişin üstündə doğan günəşin önündə ağ ceyranları ovlayan fantastik yırtıcılar təsvir olunub.

Tillə-Kari mədrəsəsi (1646–1660)

Üçüncü mədrəsənin tikintisini də Yalanqtuş Bahadur başlatdı. İşlər 1646-cı ildə şimal tərəfdəki köhnə karvansaranın yerində başladı. Karvansara səyyahların gecələdiyi yer idi. Tikinti 1660-cı ildə tamamlandı. Bununla bu gün gördüyünüz üç mədrəsədən ibarət quruluş formalaşdı.

Tillə-Kari tələbələrin yaşadığı bir binadan daha artıq funksiyanı yerinə yetirirdi. O, böyük cümə məscidi kimi də fəaliyyət göstərirdi. Məscid həyətin qərb hissəsində yerləşirdi. Adı daxili bəzəklərdə işlədilmiş vərəq qızıldan gəlir. «Tillə-Kari» həmin qızıl işləmələrə işarə edir.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• 1932-ci ildə düzəldilən minarə. Uluqbəy mədrəsəsinin şimal-şərq minarəsi əyilmişdi. Moskvalı (Moskova) mühəndis Vladimir Şuxov onu 1932-ci ildə düzəltdi.
• Heç kimin surətini yarada bilmədiyi günbəz. 1818-ci ildə baş verən zəlzələ Tillə-Karinin ilkin günbəzini dağıtdı. Onun heç bir fotoşəkli və ya rəsmi qalmayıb. İndi gördüyünüz xarici günbəz 1975-ci ildə başa çatan bərpa zamanı əlavə edilib.
• Materiallar barədə mübahisə. Bərpaçı Boris Zasıpkin 1920-ci illərdə Şir-Dorda işləyirdi. O, yerli sənətkarlarla işləməyi müdafiə edirdi. İlkin tikintidə işlədilən kərpicdən və yerli alebastrdan istifadəni də müdafiə edirdi.
• Kaşıların arxasındakı beton. Sovet dövrünün sonlarında hər üç mədrəsənin bərpasında dəmir-betonla yenidənqurmadan istifadə olunub. Yeni hazırlanmış şirli kaşılar da işlədilib.
• UNESCO-nun xəbərdarlığı. UNESCO bildirir ki, Səmərqənddə bəzi qeyri-adekvat bərpa işləri və müasir tikililər Dünya İrsi ərazisinin orijinallığına zərər vurub.

Beləliklə, siz burada müxtəlif dövrlərin izlərini görürsünüz. Bir hissəsi qədimdir. Bir hissəsi isə bərpanın nəticəsidir.

Xronologiya

1. E.ə. VII əsr: Səmərqənddəki qədim Əfrasiyab yaşayış məskəni bu dövrə aiddir.
2. 1220 Çingiz xanın qoşunları Səmərqəndi ələ keçirir.
3. 1370–1371 Teymur Səmərqəndi paytaxt edir. Mənbələr 1370 və ya 1371-ci ili göstərir.
4. 1396-cı ildən sonra: böyük tikinti işləri sürətlənir. Bibi Xanım məscidi ilə Registan arasında əsas bazar küçəsi açılır.
5. 1417–1420 Uluqbəy mədrəsəsi tikilir.
6. 1619–1636 Yalanqtuş Bahadurun əmri ilə Şir-Dor mədrəsəsi tikilir.
7. 1646–1660 Tillə-Kari mədrəsəsi tikilir. Üç mədrəsədən ibarət quruluş tamamlanır.
8. 1818 zəlzələ Tillə-Karinin ilkin günbəzini dağıdır.
9. 1932 Uluqbəy mədrəsəsinin şimal-şərq minarəsi düzəldilir.
10. 1975 bərpa kampaniyası başa çatır. Tillə-Karinin indiki xarici günbəzi də bu işlərə daxildir.
11. 2001 Registanın da daxil olduğu Səmərqəndin tarixi ərazisi UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına salınır.

Oxucular üçün məsləhətlər

Siz artıq tikililərin ardıcıllığını bilirsiniz. Üzünüzü meydana tutun və onu zaman xətti kimi oxuyun. Uluqbəy mədrəsəsi ən qədimidir. Qarşısındakı Şir-Dor onun planını təkrarlayır. Tillə-Kari şimal tərəfi tamamlayır. Kaşılara və günbəzlərə baxarkən səthin nə qədər böyük hissəsinin bərpa nəticəsi olduğunu xatırlayın.

Tez-tez verilən suallar

Registan meydanı harada yerləşir?

Özbəkistanın Səmərqənd şəhərinin mərkəzindədir. Səmərqənd Zərəfşan çayının vadisindəki böyük vahədə yerləşir.

Registan adı nə deməkdir?

Fars mənşəli ad «qumlu yer» və ya «səhra» deməkdir. Meydanın özbəkcə adı Registon maydoni-dir.

Registan meydanında hansı üç mədrəsə var?

Bunlar Uluqbəy mədrəsəsi (1417–1420), Şir-Dor mədrəsəsi (1619–1636) və Tillə-Kari mədrəsəsidir (1646–1660).

Registan UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısındadırmı?

Bəli. 2001-ci ildə siyahıya daxil edilmiş «Səmərqənd – mədəniyyətlərin qovşağı» ərazisinin bir hissəsidir.

Registanı kim tikdirib?

Registanı tək bir hökmdar tikdirməyib. Ən qədim mədrəsəni Teymurun nəvəsi Uluqbəy tikdirib. Şir-Dor və Tillə-Kari isə XVII əsrdə Yalanqtuş Bahadurun əmri ilə inşa olunub.

Mənbələr

1. Wikipedia — Registan en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Registan tr.wikipedia.org
3. UNESCO — Səmərqənd – mədəniyyətlərin qovşağı whc.unesco.org
4. Leyden Universiteti, Iran Turan — Səmərqənd iranturan.leiden.edu
5. Leyden Universiteti, Iran Turan — Registan meydanı iranturan.leiden.edu
6. UNESCO, Mərkəzi Asiya sivilizasiyalarının tarixi — Teymurun hakimiyyəti dövründə Mərkəzi Asiya en.unesco.org
7. Encyclopaedia Iranica — Səmərqənd i. Tarix və arxeologiya iranicaonline.org
8. Özbəkistanın rəsmi turizm portalı — Registan meydanı uzbekistan.travel
9. Özbəkistanın rəsmi turizm portalı — Şir-Dor mədrəsəsi uzbekistan.travel
10. Özbəkistanın Turizm Xidmətlərinin Sertifikatlaşdırılması Mərkəzi — Özbəkistanın mədəni irsi – Registan meydanı tourquality.uz
11. Özbəkistanın hökumət portalı — Registan meydanı haqqında faktlar gov.uz

FAQ

Image: Registan 01.jpg — Bernard Gagnon, CC0