Qara Fatma (Kara Fatma) Türkiyənin İstiqlaliyyət müharibəsində könüllü döyüşçülərə rəhbərlik etmiş qadındır. O, Fatma Səhər Ərdən (Fatma Seher Erden) adı ilə də tanınır. Xidmətini baş leytenant rütbəsində başa vurub və İstiqlal medalı ilə təltif olunub. Buna baxmayaraq, ömrünün sonrakı illərində dövlətdən yardım istəməli olub. Bu məqalədə siz onun haqqında hansı məlumatların sənədləşdirildiyini, hansılarının mübahisəli olduğunu və bu gün xatirə abidələrini harada görə biləcəyinizi öyrənəcəksiniz.
Qara Fatma kim olub?
Qara Fatma İstiqlaliyyət müharibəsində könüllü dəstə komandiri kimi xidmət etmiş qadın hərbçidir. İngiliscə Vikipediyada onun haqqında Fatma Seher Erden adı ilə məlumat verilir. Hərbi xidməti şəxsi həyatından daha yaxşı sənədləşdirilib.
O, könüllü döyüşçülərdən ibarət dəstəyə rəhbərlik edib. Əvvəlcə ona onbaşı rütbəsi verilib. Qərb cəbhəsində xidmət edib. Xidmətinin sonunda baş leytenant rütbəsi daşıyıb. İstiqlal medalı ilə də təltif olunub.
«Qara Fatma» ləqəbi ilə bağlı bir rəvayət var. Deyilənə görə, onun cəsarətinə heyran qalan Mustafa Kamal (Mustafa Kemal) bu ləqəbi ona verib.
Qara Fatma haralı olub?
Adətən onun 1888-ci ildə Ərzurumda (Erzurum) doğulduğu yazılır. Amma türkcə Vikipediyada doğum yerinin sənədlərlə təsdiqlənmədiyi qeyd olunur. Siz bu məlumatı qəti fakt kimi deyil, ənənəvi qəbul olunmuş versiya kimi qiymətləndirin.
Ailə mənşəyi də mübahisəlidir. Bir iddiaya görə, atasının adı Yusif ağa olub. Kocaeli Ensiklopediyası ona aid olduğu deyilən 1941-ci il mətninə diqqət çəkir. Həmin mətndə o, özünü Ərzurumun Egemansur kəndindən, Mısırlıoğulları ailəsindən olan Yəhyanın (Yahya) qızı kimi təqdim edir.
Ailə qurub-qurmaması da açıq qalan sualdır. Bəzi mənbələrdə Dərviş Ərdən, yaxud Ezdeşin bəy adlı şəxslə evləndiyi yazılır. Kocaeli Ensiklopediyası isə ailəsindən alınan məlumatların onun heç vaxt evlənmədiyini göstərdiyini bildirir.
Qara Fatmanın hekayəsi: Sivasdan Qərb cəbhəsinə
Hekayə 1919-cu ildə başlayır. Qara Fatma Sivasda Mustafa Kamal paşa ilə görüşüb və silahlı mübarizədə vəzifə istəyib.
Sivasa necə getdiyi Necip Günaydının xatirələrində qeyd olunub. O, İstanbuldan Samsuna Gülcemal paroxodu ilə gedib. Samsundan Sivasa isə at arabası ilə yol alıb.
Mustafa Kamaldan səlahiyyət aldıqdan sonra İstanbula qayıdıb. Orada Topkapılı Pire Mehmet və Laz Tahsinlə birlikdə 15 nəfərlik dəstə yaradıb. Sonradan rəhbərlik etdiyi qüvvənin əsası belə qoyulub.
Daha sonra Qərb cəbhəsində könüllü dəstə komandiri kimi xidmət edib. İzmit 28 iyun 1921-ci ildə işğaldan azad edilənədək İzmit bölgəsində qalıb.
İzmit–Bursa və İzmir istiqamətlərində döyüşüb. Türkcə Vikipediyada onun Birinci və İkinci İnönü, Sakarya və Dumlupınar döyüşlərində də iştirak etdiyi yazılır. Mənbələr təfərrüatlarda fərqlənir. Buna görə bu məlumatları onun hərbi xidməti haqqında ənənəvi qəbul olunmuş təsvir kimi təqdim etmək daha düzgündür.
İngiliscə Vikipediya Tanin qəzetindəki müsahibəyə istinadən onun ikinci dəfə əsir düşdüyünü yazır. O, general Nikolaos Trikupisin qərargahına aparılıb, daha sonra qaçıb.
Böyük Hücum qələbəsindən sonra dəstəsi ilə Bursaya keçib. Şəhərin yunan işğalından azad edilməsində iştirak edib.
Onun dəstəsi neçə nəfərdən ibarət olub?
Bu məsələdə mənbələr fərqli məlumat verir. İngiliscə Vikipediyada onun tabeliyində 700 kişi və 43 qadının olduğu iddia edilir. Türkiyə Qızıl Ayparası isə rəhbərlik etdiyi dəstənin 300 nəfərdən ibarət olduğunu bildirir.
Hər iki rəqəmə rast gəlinir. Onları hamının qəbul etdiyi vahid sənədlə yoxlamaq mümkün deyil. Buna görə əminliklə deyilə biləcək fikir budur: o, xeyli sayda döyüşçüdən ibarət könüllü qüvvəyə rəhbərlik edib.
Xronologiya
- 1888: Mənbələrdə göstərilən doğum ili. Ənənəvi məlumata görə, doğulduğu yer Ərzurumdur.
- 1919: Sivasda Mustafa Kamal paşa ilə görüşür və mübarizədə vəzifə istəyir.
- 28 iyun 1921: Fəaliyyət göstərdiyi İzmit işğaldan azad edilir.
- Böyük Hücumdan sonra: Bursanın azad edilməsində iştirak edir.
- 1933: Mekki Sait Esenin onunla müsahibəsi Yedigün jurnalında dərc olunur.
- 26 iyun 1944: Çətin vəziyyətini təsvir edərək yardım üçün ərizə verir.
- 1944: Xatirələrini nəşr etdirir.
- 1954: Vətənə xidmətinə görə ona aylıq 170 lirə ödəniş təyin edilir.
- 21 iyun 1955: Xəstəxanaya gətirilir.
- 2 iyul 1955: İstanbulda vəfat edir və Kulaksız qəbiristanlığında dəfn olunur.
- 2014: Türkiyə Qızıl Ayparası Kulaksız qəbiristanlığında onun adına xatirə məzarı tikdirir.
Qara Fatma və dolanışıq qayğıları
Bəlkə siz də vaxtında gəlməyən təqaüd ödənişini gözləməyin nə olduğunu bilirsiniz. Qara Fatma bunun daha ağırını yaşayıb.
Türkiyə Qızıl Ayparası onun baş leytenant maaşını təşkilata bağışladığını təsdiqləyir. Sonralar isə özü yardıma möhtac qalıb.
1933-cü ildə Mekki Sait Esenin Yedigün jurnalındakı müsahibəsi onun maddi çətinliklərini ictimaiyyətə çatdırıb. 26 iyun 1944-cü ildə yardım üçün ərizə yazıb. Altı yetim nəvəsi ilə dolanmaqda çətinlik çəkdiyini bildirib.
Elə həmin il, 1944-cü ildə xatirələrini nəşr etdirib. Bunun səbəbi kimi dolanışığını təmin etmək istəyi göstərilir.
Yardım 1954-cü ildə gəlib. İki millət vəkili — Qarsdan (Kars) Tezer Taşkıran və Rizədən (Rize) İzzet Akçal — ona ödəniş ayrılması üçün çalışıb. Vətənə xidmətinə görə aylıq 170 lirə təyin edilib. O, növbəti il vəfat edib.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Rəsmi qeydiyyatdakı adı Mahi olub. Tədqiqatçı İlknur Bektaş Anadolu Agentliyinə bildirib ki, əhali qeydiyyatı sənədlərində onun adı Mahi kimi göstərilir.
- Xəstəxanada 11 gün. Bektaş Darülaceze sənədlərinə əsaslanaraq Qara Fatmanın 21 iyun 1955-ci ildə xəstəxanaya gətirildiyini deyir. O, vəfat edənədək orada 11 gün müalicə alıb.
- Paroxod və at arabası. Mustafa Kamalla görüşə gedərkən İstanbuldan Samsuna Gülcemal ilə dəniz yolu keçdiyi qeyd olunur. Sonra Sivasa at arabası ilə gedib.
- 1933-cü ildə jurnal müsahibəsi. Mekki Sait Esenin Yedigündəki yazısı onun müharibədən sonrakı maddi çətinliklərini ictimaiyyətə çatdırıb.
- 15 nəfərlik dəstə. İstanbulda yaratdığı ilk dəstə kiçik olub. Cəbhədə könüllü dəstəyə rəhbərlik etməyə daha sonra başlayıb.
Bursada Qara Fatmanın izi
Bursaya getsəniz, Nilüfer rayonunun Konak məhəlləsindəki Qara Fatma heykəlini axtarın. Heykəlin ətrafındakı ərazi Qara Fatma meydanı (Kara Fatma Meydanı) adlanır.
Onun şəhərlə əlaqəsi sadəcə bir abidədən ibarət deyil. Böyük Hücumdan sonra dəstəsi ilə Bursanın yunan işğalından azad edilməsində iştirak edib.
Siz bu meydanda dayananda onun xidmət etdiyi şəhərdə olursunuz. Buna görə heykəl adi bir şəhər nişanəsindən daha çox məna daşıyır.
Kocaeli və İstanbulda haradan əlavə məlumat ala bilərsiniz?
Kocaelidəki Atatürk, Redif və Etnoqrafiya Muzeyinin (Atatürk, Redif ve Etnografya Müzesi) ekspozisiyasında onun Milli Mübarizədəki fəaliyyətinə dair məlumatlar var. Onun hekayəsini 28 iyun 1921-ci ilədək xidmət etdiyi İzmitlə əlaqələndirmək istəyirsinizsə, bu muzey münasib dayanacaqdır.
İstanbulda məzarı Kasımpaşadakı Kulaksız qəbiristanlığındadır. Buradakı xatirə məzarını Türkiyə Qızıl Ayparası 2014-cü ildə tikdirib.
O, 2 iyul 1955-ci ildə İstanbul Darülacezesində vəfat edib və bu qəbiristanlıqda dəfn olunub.
Nə dəqiq məlumdur, nə mübahisəlidir?
Bəzi məqamlar dəqiqdir. O, 1919-cu ildə Sivasda Mustafa Kamalla görüşüb. Qərb cəbhəsində könüllü döyüşçülərə rəhbərlik edib. Xidmətini baş leytenant rütbəsində başa vurub, İstiqlal medalı alıb və 2 iyul 1955-ci ildə İstanbulda vəfat edib.
Digər məqamlar mübahisəlidir. Doğum yeri, atasının adı, evlənib-evlənməməsi və dəstəsinin sayı bunların arasındadır. Siz onun haqqında başqa səhifələri oxuyanda bu iddialardan hansılarının mənbəsiz təkrarlandığını yoxlayın.
Tez-tez verilən suallar
Qara Fatma kim olub?
Fatma Səhər Ərdən kimi tanınan Qara Fatma İstiqlaliyyət müharibəsində könüllü dəstə komandiri olub. Xidmətini baş leytenant rütbəsində başa vurub və İstiqlal medalı ilə təltif olunub.
Qara Fatma haralı olub?
Adətən onun 1888-ci ildə Ərzurumda doğulduğu göstərilir. Türkcə Vikipediya doğum yerinin sənədlərlə təsdiqlənmədiyini bildirir. Kocaeli Ensiklopediyası ona aid olduğu deyilən 1941-ci il mətninə istinad edir. Həmin mətndə Ərzurumun Egemansur kəndinin adı çəkilir.
Qara Fatmanın xatirə abidəsini harada görə bilərsiniz?
Bursada heykəli Nilüfer rayonunun Konak məhəlləsində, Qara Fatma meydanındadır. İstanbulda isə Qızıl Ayparanın tikdirdiyi xatirə məzarı Kasımpaşadakı Kulaksız qəbiristanlığında yerləşir.
O, neçə döyüşçüyə rəhbərlik edib?
Mənbələr fərqli məlumat verir. İngiliscə Vikipediya 700 kişi və 43 qadın göstərir. Türkiyə Qızıl Ayparası isə 300 nəfərdən bəhs edir.
Ona nə vaxtsa təqaüd verilibmi?
Bəli. 1954-cü ildə vətənə xidmətinə görə ona aylıq 170 lirə təyin edilib. O, 1955-ci ildə vəfat edib.
Mənbələr
- İngiliscə Vikipediya — Fatma Seher Erden (Kara Fatma) en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Fatma Seher Erden tr.wikipedia.org
- Kocaeli Ensiklopediyası — Fatma Seher xanım (Savaşır) kocaeliansiklopedisi.com
- Anadolu Agentliyi — Milli Mübarizənin qadın qəhrəmanı: baş leytenant Qara Fatma aa.com.tr
- TRT Haber — Milli Mübarizənin qadın qəhrəmanlarından Qara Fatma trthaber.com
- Akın Aktaş — Sosial yardımlar kontekstində Nene Hatun–Qara Fatma təhlili dergipark.org.tr
- Türkiyə Qızıl Ayparası — Qızıl Ayparadan Milli Mübarizənin rəmzi Qara Fatmanın anılması kizilay.org.tr
- Türkiyə Qızıl Ayparası — Türkiyə Qızıl Ayparası Milli Mübarizə qəhrəmanı Qara Fatmaya sahib çıxdı kizilay.org.tr
- Türkiyə Qızıl Ayparası — Baş leytenant Qara Fatma məzarı başında anıldı kizilay.org.tr
FAQ
Qara Fatma kim olub?
Fatma Səhər Ərdən adı ilə tanınan Qara Fatma Türkiyənin İstiqlaliyyət müharibəsində könüllü dəstə komandiri kimi xidmət etmiş qadındır. Xidmətini baş leytenant rütbəsində başa vurub və İstiqlal medalı ilə təltif olunub.
Qara Fatma haralı olub?
Mənbələrdə adətən onun Ərzurumda, 1888-ci ildə doğulduğu göstərilir. Türkcə Vikipediyada doğum yerinin sənədlərlə təsdiqlənmədiyi bildirilir. Kocaeli Ensiklopediyası ona aid olduğu deyilən 1941-ci il mətninə istinad edir. Həmin mətndə Ərzurumun bir kəndinin adı çəkilir.
Qara Fatmanın xatirə abidəsini harada görə bilərsiniz?
Bursanın Nilüfer rayonunun Konak məhəlləsində, Kara Fatma Meydanı adlanan meydanda onun heykəli var. İstanbulda isə Kasımpaşadakı Kulaksız qəbiristanlığında Türkiyə Qızıl Ayparasının 2014-cü ildə tikdirdiyi xatirə məzarı yerləşir.
Qara Fatma neçə döyüşçüyə rəhbərlik edib?
Mənbələr fərqli rəqəmlər göstərir. İngiliscə Vikipediya 700 kişi və 43 qadından bəhs edir. Türkiyə Qızıl Ayparası isə dəstənin 300 nəfərdən ibarət olduğunu bildirir.
Qara Fatmaya təqaüd verilibmi?
Bəli, amma gec. 1954-cü ildə iki millət vəkilinin təşəbbüsü ilə ona vətənə xidmətinə görə aylıq 170 lirə ödəniş təyin edilib. O, 1955-ci ildə vəfat edib.
Image: Kara Fatma.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
